– Gaýhar Tóremuratqyzy, elimiz latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq álipbıine resmı túrde kóshti. Elbasy qazaq tili qaripterin kırıllısadan latynǵa aýystyrý týraly tarıhı Jarlyqqa qol qoıdy. Sizdiń oıyńyzsha, bul qadamnyń otandyq bilim men ǵylym salasyna tıgizetin áseri qalaı bolmaq?
– Úshinshi myńjyldyqta qoǵam men memlekettiń ornyqty damýynyń eń basty alǵysharty sapaly berilgen bilim ekendigi dáleldendi. Biz «bilim – ǵylym – ınnovasııalar» úshtigine negizdelgen postındýstrııalyq álemge qaraı qadam basyp kelemiz. Jahandaný jańa talaptar men tyń bastamalardy talap etedi. Ǵalamdyq damýdyń jańa kezeńinde latyn álipbıine kóshý máselesi qajettilik ǵana emes, tilimizdiń tarıhı ereksheligin saqtaý arqyly álemdik ıntegrasııa, aqparat alý múmkindigimizdiń artýyna negiz bolyp tabylady. Sonymen qatar, latyn álipbıine kóshý tilimizdegi jat dybystardy tańbalaıtyn áripterdi qysqartyp, sol arqyly onyń tabıǵı taza qalpyn saqtaýǵa múmkindik beredi. Latyn áripi úsh tilde oqytýdy damytýǵa da septigin tıgizbek. Mundaı qadam óz kezeginde otandyq ǵylymnyń jańa kókjıekterin ashady, jahandyq ǵylymı ólshem bazalaryna tezirek kirýge múmkindik týǵyzady, qazaqstandyq ǵalymdardyń sheteldik áriptesterimen qarym-qatynasyn jandandyrady. О́ıtkeni, adamzattyń kóp bóligi qurylymy latyn grafıkasyna negizdelgen latyn álipbıin qoldanady. Bul – birinshiden. Ekinshiden, búginde dúnıe júzindegi asa ózekti aqparattar aǵynynyń 70 paıyzy latyn grafıkasymen beriledi. Sondaı-aq, bul ozyq ǵylym men bilimniń ıakı zamanaýı ınnovasııalardyń jáne eń bastysy Internet pen aqparattyq tehnologııalarǵa oraılastyrylǵan jurtshylyqtyń suranystaryn sanaýly sekýndtarda qanaǵattandyratyn Yahoo, Google sııaqty zamanaýı izdeý júıeleriniń de, sıfrly tehnologııanyń da negizgi irgetasy. Úshinshiden, jańa álipbıge ótý – túrki tildes elderdi jaqyndastyratyn mańyzdy sheshim. Túrki halyqtarynyń mádenıeti, sózdik quramy latynsha jazylǵandyqtan, olardy zertteý de tıisinshe ońaıǵa túsedi. Tarıhqa kóz júgirtsek, atalǵan jazý júıesin alǵash bolyp 1928 jyly Túrkııa qabyldasa, 1991 jyldan keıin bul grafıkaǵa Túrikmenstan, Ázirbaıjan jáne О́zbekstan memleketteri de ótken bolatyn. Tórtinshiden, latyn álipbıine aýysa otyryp tilimiz halyqaralyq deńgeıde zor mártebege ıe bolady. Sonymen qatar, bul qadam arqyly kıiz týyrlyqty qazaq óz rýhanııatynyń tizginin ózi ustaıdy. Bir bul ǵana emes. Memleket basshysy usynǵan qazaq tilin latyn álipbıine kóshirý jobasy basqa tilderde sóıleıtin adamdarǵa bizdiń tildi jyldamyraq úırenýdi yntalandyratyn nusqa retinde qarastyrylyp otyr. Sebebi, atalǵan forma qazirgi zamannyń talabyn eskere otyryp jasalǵan.
– Gaýhar Tóremuratqyzy, bilim men ǵylymnyń qarashańyraǵy Qyzdar ýnıversıtetinde latyn álipbıine kóshý baǵytynda atqarylyp jatqan jumystar jaıynda, bul tarapta qolǵa alynatyn jobalar týrasynda aıtyp ótseńiz...
– Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń ujymy men stýdentteriniń arasynda álemdik órkenıet kóshine ilesýge baǵyttalǵan strategııalyq mańyzy zor qadamǵa qatysty qyzý talqylaý júrip jatyr. Bilikti til mamandary tarapynan naqty usynystar aıtylýda. Memlekettik tildiń mártebesin bıiktetetin, qoldanys aıasyn arttyratyn jańa álipbıge kóshýdi belgilengen merzim aralyǵynda júıeli túrde júzege asyrý ásirese, pedagog qaýymǵa úlken jaýapkershilik júkteıdi. Meniń oıymsha, biz buny talqylap qana qoımaı, tıisti daıyndyq jumystaryn da júrgizýimiz qajet. Qazaq álipbıin 2025 jylǵa qaraı birtindep latyn árpine kóshirý máselesin júzege asyrýda maqsatty nátıjege jetý úshin, eń aldymen, latyn álipbıin meńgertý ádistemesi jasalýy kerek. Osy tujyrymdar negizinde qoǵamǵa ásirese, jastarǵa kóptegen jetistikterge qol jetkizetindigimizdi, tilimizdegi dybystyq júıelerdi naqty anyqtap, qazaq tiliniń jazylýy men dybystalý kezinde sózder qoldanysyndaǵy artyq kirme sózderden arylatyndyǵymyzdy, bolashaq úshin áldeqaıda mańyzdyraq ekendigin anyq túsindirýimiz qajet.
Sonymen qatar, jaqynda Qyzdar Ýnıversıtetinde Latyn álipbıin úıretý ortalyǵy ashylady. Bilim berý mekemesinde oqý ornynyń professor-oqytýshylary men stýdentteri latyn grafıkasy negizindegi jańa qazaq álipbıi boıynsha oqyp, jazýdy úırenedi. Sonymen qatar, muǵalimderdiń biliktiligin tereńdetýge jáne jetildirýge baǵyttalǵan qosymsha kásibı bilim berý baǵdarlamalary júrgizilmek. Birneshe baǵyt boıynsha jumys isteıtin ortalyqqa Qyzdar Ýnıversıteti men Nazarbaev Zııatkerlik mektepteriniń bilikti til mamandary jumyldyrylmaq.
Ortalyqta oqý ordasynyń ǵalymdary jańa álipbıdiń orfografııasy men orfoepııasyn qalyptastyrý baǵytynda arnaıy sabaqtar men kýrstar ótkizedi. Sondaı-aq, oqý-ádistemelik keshen jasalyp, arnaıy oqý quraldary da jaryq kórmek. Qazirgi kúnde arnaıy tujyrymdama jasalyp, negizgi basym baǵyttary túzildi.
Qazirgi kúnniń basty trendi úzdiksiz damý, noý-haý men ınnovasııa bolyp tabylady. Jańa zamannyń jastary osyndaı ózgermeli ýaqytta ómir súrýge qabiletti bolyp qana qoımaı, oqıǵalar men úderisterdiń ortasynda, kósh basynda bolýy tıis. Bul tereń túısine bilgenge básekelestikke aparar joldyń basy, ulttyq kodymyzdy kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýdyń negizi. Qazirgi memleketimizge ultty uıystyra alatyn, tyń baǵyttaǵy rýhanı aǵym kerek. Latyn áripin engizýdiń basty ózegi de osynda jatyr. Sondyqtan da jańa álipbı elimiz úshin qajetti, ýaqyt talabynan týyndap otyrǵan jańa atrıbýt, asa mańyzdy faktor dep sanaımyn.
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken
Oljas OMARULY
