Sýretti túsirgen: Nurmanbet QIZATULY
– Jazdyń kúni maǵan bir baqýat qytaı azamaty keldi. Úshqońyrdaǵy jaılaýda úsh myń buqam jaıylyp júrgen. Elden «Kil qońdy buqasy bar» dep estigen eken, álgi kisiniń basy aınalyp ketipti, birden: «Bárin sat, Qytaıǵa qazir alyp ketemin», dep qolqalady. Tirideı salmaǵy boıynsha kılogramyna 3 myń teńgeden tólemek. Al kerek bolsa, ájeptáýir aqsha! Men birden bylaı dedim: «Kóp qıynshylyq kórdim, osy úsh myń buqa úshin men qanshama ter tóktim, eń bolmasa qyzyǵyn kóreıin. Aldymen elimdi etpen qamtamasyz eteıin. Sondyqtan da sata almaımyn. Bul et ári óte taza. Qazir budan basqa 5000 sıyr Baqanastyń qumynda jaıylyp júr». Odan da dep aldym da, oǵan usynys jasadym, ekeýmiz kásibı turǵyda odaqtasaıyq, mendegi qazirgi mal basyn 20-30 myńǵa deıin jetkizeıik. О́z tarapymnan Úkimetten taǵy da 30 myń gektar jer suraıyn, 50 myń gektarǵa ekeýmiz bolashaqta sanyn eselep kóbeıtken álgi 20 myń sıyrdy birigip asyraıyq. Sodan soń ǵana sizderge asyqpaı et jibere bastaımyz dedim.
– Sheteldik áriptesińiz buǵan ılandy ma?
– Ol: «Joq, iri qara malynyń eti maǵan qazir kerek edi», deıdi. Tipti asyǵys. Men: «Joq, sata almaımyn», dedim. Meniń qazirgi maqsatym, maldyń basyn kóbeıtý ekenin túsindirdim. Ol da, men de bir-birimizdi uǵyndyq. Áńgimemiz osy jerden úzildi. Jyly qoshtasyp, shyǵaryp saldym. Degenmen, oılanyp qaldym. Ár sıyrdyń tirideı salmaǵyn eseptegende bir qılogramyna 3500 teńgege deıin beremin deıdi, kórdińiz be?! Bizdegi bazar baǵasy 1500 teńge, endi osyǵan qarap saralaı berińiz...
– Osy oraıda bir saýal týyndaıdy: qazir bizge ıneden bastap, ıne tárizdi tis shuqıtyn shybyqqa deıin kórshilerden ákelip jatyrmyz. Sóre toldy. Temir-tersekten jasalǵan buıym-jabdyqtardy aıtpaı-aq qoıaıyq, qybyrlaǵan san túrli tehnıkaǵa deıin qat emes. Buǵan qaraǵanda sizdiń 3000 iri qarańyz buıym ba, kórshiler bir mezette bárin sypyrǵan kúıi satyp alyp ketse qaıtesiz?
– Eksport degen bar emes pe, ol qanatyn jaısa, bizdiń elimizdiń óskendigi, eldiń qoryna qarajat quıylady. Biraq, ol úshin biz aldyn ala mal basyn meılinshe kóbeıtip alýymyz kerek qoı. Sonda ǵana básekelespen ıyq tiresip sóılesemiz.
– Endeshe bul arada shoshıtyn jaıymyz joq qoı?
– Bizdiń Almaty oblysynda men sııaqty 3000-nan ári qaraı iri qara mal basyn ustap otyrǵan bes-alty fermer bar. Olar bar malyn bir kúnde sata salmaıdy. Al ár aýyldyń ár úıi bir sıyr, kóp bolsa eki sıyr, buzaý ustaıdy. Sheteldik áriptesim erinbeı aýyl aralasa barlyǵy jınalǵanda qoldaǵy myń qaraly sıyrdy múıizinen súırep alyp kete me dep qorqamyn. Kılogramyna 3,5-5 myń teńge beremin dese, kim shydap turar deısiz?! Bazar baǵasyn joǵaryda aıttym. Mundaı jaǵdaıda aýyl adamy kelgen qaltaly qonaqqa sıyryn noqtasymen jetektetip jiberedi ǵoı. Mine, men sodan, halyqta – aýylda mal qalmaı qala ma dep, sodan qaýiptenemin. Biraq, keıde sol aýyldyń ózinen jaı kúni baryp mal satyp ala almaısyń, qazir jurttyń bári mal basyn kóbeıtýge kirisken, sonyń qamyn jasap jatyr, erteńgi kúnin oılaıdy.
– Jasyratyn nesi bar, qazir bıologııalyq preparattar arqyly mal qońyn lezde kóteretin tásil deımiz be, aıla-áreket deımiz be shyqty. Máselen, sheteldik bıznesmen sizge kelisimge otyrǵan soń sondaı preparattardy keńinen paıdalanyp, múıizdi iri qarany demniń arasynda etti qylyp, bylaısha aıtqanda, tuqymyn buzyp jiberedi dep oılamaısyz ba?
– Joq. Biz de adam balasymyz ǵoı. Men ondaıǵa jol bermeımin. О́ıtkeni meniń eń birinshi júrek qalaýymen alǵan mamandyǵymnyń ózi zootehnık. Maldy kútip-baptaýdyń jaıyn bilemiz, qyry men syryna bala kezden qanyqpyz, aýylda óskenniń artyqshylyǵy sol. Memleket siz aıtqan ol máseleni qalt jibermeı baqylaýda ustap otyr, meniń ózim Premer-Mınıstrdiń, onyń orynbasarynyń agrarlyq sala boıynsha keńesshisi qyzmetin atqardym, demek, maǵan ondaı qatqyl qadaǵalaý jaqsy tanys.
– Siz qoldaǵy ustap semirtken malyńyzdy qaıda ótkizesiz?
– Almatynyń «Altyn Orda» saýda keshenine alyp kelemiz. Erte bastan mámilege kelgen ózara kelisimshartymyz bar. Saýdada asyl tuqymdy mal eti turǵandyqtan da olar ony zań júzinde qadaǵalap, mindetti tekserýden ótkizip alady. О́ıtkeni meniń ótkizip otyrǵan malymnyń asyl tuqymdy degen ataýy bar, oǵan qoıylatyn memlekettik talaptar bar.
– Búgingi tańda sizdiń ıeligińizde qansha mal basy bar?
– Qazir meniń qaramaǵymda bes myń analyq iri qara, úsh myń buqa, úsh myńdaı jylqy tirkelgen. Bári asyl tuqymdy bolǵandyqtan, satyp alýshy ony qujattarymen qosa qabyldaıdy.
– Paıdalanatyn jer aýmaǵyńyz qansha, eger qupııa bolmasa?
– Onyń nesi qupııa, 20 myń gektar jerdi paıdalanamyn.
– Qansha adamǵa jumys taýyp berip otyrsyz?
– Jumysshy-qyzmetkerlerdiń jalpy sany 100-den asady.
– Sheteldiktermen tájirıbe almasý jaıy qalaı?
– Shetelge jıi shyǵamyn. Máselen, Fransııa saparyn alaıyqshy, bizdiń Shyǵys Qazaqstannyń jerine uqsastyq baıqadym. Bizde sýyq, al olarda taýly jer, jyly. Sıyrlaryn kórdim, biz sekildi kóp ustamaıdy, eń kóbi júz bas qana. Úırenetin ádisteri kóp, yntymaqtasa jumys istep jatyrmyz...
– О́zimizde bola tura shetelden qoralap mal tasýǵa qalaı qaraısyz?
– Jo-ooq, men bul is-áreketti onsha jaqtyrmaımyn. O bastan oǵan qarsy azamattyń birimin. Mal tuqymyn asyldandyrýdyń tolyp jatqan basqa da joldary bar. Maman retinde aıtaıyn, ózimizdiń kádimgi Alataýdyń aq bas sıyry, Áýlıekól sıyry, «Santager» tuqymy, t.b. jetkilikti emes pe?! Bular ystyq-sýyqqa da, tipti eń aqyry shańǵa da tózimdi iri qara sanalady. Eti jaǵynan da, tózimdiligi jaǵynan da sheteldik iri qaranyń qaı-qaısysyn da on orap almasa qolyńdy ákel! Biraq, tájirıbe almasýdyń esh zııany joq.
– Almatyǵa Úndistan men jerdiń arǵy betindegi Ýrýgvaıdan et ákeledi, muny qalaı túsinemiz? Bizde shynymen de et tapshylyǵy bolǵany ma?
– Joq. Ol jaqta et arzan. Munyń bári yldym-jyldym bıznesmenderdiń tirligi. Muz qabyrshaqtarynyń arasynda saqtalyp, ábden myjǵylanyp urylǵan bul et meıramhanalarǵa túsedi. Kádimgi qap-qara steık, kádimgi maısyz ezilgen et. Meıramhanaǵa densaýlyǵyn kútip barǵan azamattar sondaı maısyz etti jeıdi. Tańsyq qoı! Meniń bilýimshe, ondaı etter ol jaqtan kılogramy nebári 500-600 teńgeden satyp alynady.
– Jaqsylyq aǵa, esiktiń aldynda entelep 2018 jyl tur. Sońǵy jıyrma jyl boıy fermer bolamyn dep maldyń sońynan júgirdińiz. Aıtyńyzshy, kóńilińiz marqaıatyndaı dáreje bıigine jete aldyńyz ba? Álde áli de osylaı júgire beresiz be, sharshamaısyz ba?
– Áli de júgire beremin. Sharshamaımyn. Aınalaıyn-aý, meniń tól mamandyǵymnyń ózi zootehnık-ınjener emes pe edi?! Bul da bir sporttyń túri. Dınamıkalyq qozǵalys adamdy sharshatpaıdy.
–Osy jyldar ishinde sizdiń Olımpıada chempıony, álem chempıony degen ataqtaryńyzdyń, bedelińizdiń bızneske qanshama kómegi tıdi?
– Búkil halyq syılaıdy. Rahmet. Shúkir. Elbasynyń ózi táýelsizdikten keıin týǵan qanshama sportshynyń aldynda meni ashyqtan ashyq bir bas joǵary qoıyp keledi. Halyq tuńǵysh Olımpıada chempıonymyz dep erkeletedi. Osynyń bári qolǵa alǵan isimniń bereket tabýyna sebepshi boldy.
– Ǵylymı ataq alý oıyńyzda joq pa?
– Ǵylymı ataqtyń ózi daladaǵy, qoradaǵy, jaıylymdaǵy tájirıbeden týyndaıtyn dúnıe emes pe? Qazir asa bilikti degen birneshe ǵylym doktory meniń keńesshilerim...
– Halyqqa bıik minberden, Parlament zalynan oı tastasam, keńes bersem degen mansap-oı bolǵan joq pa?
– Oıbaı-aý, meniń ózim sol halyqtyń arasynda júrgen joqpyn ba? Kúnde birgemiz. Oıy, sózi, renishi men qýanyshyn bir kisideı kórip kelemin. Sondyqtan da ondaı baqyttan qol úzgim joq. Maǵan kezinde ol turǵysynda usynys túsken, sanaly túrde bas tarttym, sebebi shynaıy ortadan alshaqtap qalmasam eken deımin. Eki jaqty jumys isteı almaımyn. Keshe ǵana kásipkerler aldynda sóz sóıledim, aldyńǵy kúni Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde myń stýdentpen kezdestim, Ulttyq Olımpıada komıteti esh umytpaıdy, shaqyrady, jas sportshylarǵa bata beremin, kórdińiz be?! Munyń syrtynda dalada malym tosyp tur... Bárine ýaqyt tabamyn. Astana, Taldyqorǵan, Almaty, Baqanas, mine, meniń negizgi marshrýtym, onyń syrtynda elimizdiń ár buryshynan úzbeı shaqyrý alamyn...
– Elbasymen de kezdesip qalyp jatatyn shyǵarsyz?
– Árıne, árıne... Sondaı bir kezdesý ústinde men Elbasyna óz usynysymdy aıttym, elimizde men sııaqty 5 myń jigit tabylsa, elimizdegi shamamen alǵanda resmı tirkelgen 5 myń aýyldy bárimiz jabylyp kóterip jibersek qaıter edi? Sóıttim de, jıǵan tájirıbemmen bólistim. «Iá, Jaqsylyq onyń óte jón eken... Átteń, ol da bir ońaı sharýa bolmaı tur ǵoı», dep Elbasy oılanyp qaldy. Qazaqtyń jerinen kóktep-kógerip, ósip-ónip, dúnıesin shetelge shashyp júrgen azamattar týraly oılady ma eken, bilmeımin!? Rasynda da meniń is-áreketim bir aýyldyń tóńireginde ǵana qanat jaıǵan is, al ulan-ǵaıyr Qazaqstannyń ár aýmaǵyndaǵy bolyp jatqan ulan-asyr áreketterden men habarsyzbyn ǵoı. El basqarý ońaı deısiz be?
Mysaly, men Almaty oblysynyń Myńbaev aýylyn órkendetemin dep sharýashylyqtyń bar qalǵan dúnıe-múlkin qolyma aldym. Halqynyń sany ol kezde 2000-ǵa jeteǵabyl edi. Qazir 5000 turǵyny bar. Aýylǵa gaz tarttym, eldiń qýanyshyn kórseńiz. Ásirese, áıelder qalaı shattandy deseńizshi! О́z qarajatymmen sport keshenin saldym, qazir onda 200 bala sporttyń toǵyz túrimen aınalysady, onyń ishinde kúrestiń tórt túri bar. Munyń syrtynda fıtnes-klýb ashtym, 100 oryndyq balabaqsha salyndy, qoljetimdi baǵamen páter berildi. Joǵaryda aıtqan 5 myń aýyldy dál osylaı kótersek degen, soǵan bastamashy bolsam degen nıetim edi ǵoı.
– Sizdiń nesıege degen kózqarasyńyzdy bilgim keledi. Kásipker úshin memleketten nesıe alýdyń qandaı qıyndyqtary bar?
– Nesıe alýdyń eń qıyn jeri – qujatta, óz basym ózgedeı qıyndyqqa tap kelmedim. Aqsha alý úshin aldymen birqatar qujat jınaýyń qajet, al aqshany bergennen keıin de úkimet artyńnan qalmaı tyqaqtap onyń jaıyn tekserip otyrady. Bárine qujatpen jaýap berýge tıistisiń. Meniń búgingi tańda kózimniń jetkeni – bizdiń kópshiligimiz qarapaıym ǵana qajetti qujattardy qarapaıym túrde ǵana toltyryp tıisti mekemeniń qolyna tap-tuınaqtaı etip tabystaı almaımyz, erinshektigimiz ustaıdy, áli de bolsa nemquraıdylyǵymyz basym. Máselen, men belgili bir somany alý úshin banktiń sońynan 2 jyl júgirdim, qanshama bilimimdi sarp ettim. Biraq, báribir ózimizdiń ortadan tys eshkimge jalynbadym, eshkimnen kómek suramadym. Janymda qanshama bilimdi azamat jumys isteıdi, solardyń bári atsalysty, aqyry 2 jyldan keıin nesıe aqsha qolyma tıdi. Qazir «Agrokredıt» kompanııasyna rahmetten basqa aıtarym joq. «Sizder osy merzim ishinde meni óte kóp jaıtqa úırettińizder», deımin olarǵa shyn júregimmen rızashylyǵymdy bildirip.
– Ataqty sportshy bolsam degen oı qaı kezden paıda bola bastady?
– Shynymdy aıtsam, áýelde ondaı oı mende múldem bolǵan joq. Jaı ǵana balalyq armannyń qushaǵynda júrdik. Keıin Keńes Odaǵynyń chempıondary Ábilseıit Aıhanov, Amanjol Buǵybaev syndy bahadúr balýan aǵalarymyzdyń jetistikterin kórgen soń, ózimizdiń sport jarystaryndaǵy jeńisterimizdi saralaı bastaǵan soń ǵana tátti oı qushaǵynda qalatynbyz...
– Ádemi áńgimeńiz úshin rahmet, Jaqsylyq aǵa! Jeńisti de jemisti joldaryńyz laıym jaqsylyqpen jalǵasa bersin!
Áńgimelesken
Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
