Jańadan salynǵan avtokólik joldary men temir jol magıstraldary, olardyń logıstıkalary, teńiz joldary men port termınaldary, álemniń ár shalǵaıyna ashylyp jatqan áýe joldary, barlyǵy birin biri tolyqtyra, baıyta kele Qazaqstan ekonomıkasynyń ýaqyt ótken saıyn nyǵaıa túsken jańa jotasyna aınaldy. Naq osy sala, birqatar sarapshylardyń pikirinshe, Qazaqstannyń álem elderiniń arasynan alatyn jańa ornyn belgileıtin bolady. Qazaqstan birte-birte Shyǵys pen Batystyń arasyn ekonomıkalyq turǵydan jalǵaıtyn altyn kópir el retinde álemdik qaýymdastyq aldynda boı kórsetpek. Jahandyq jáne aımaqtyq deńgeıde bolyp jatqan úlken ózgerister, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qurylýy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy qyzmetiniń belsendi sıpatqa ıe bola túsýi, alyp kórshimiz Qytaıdyń álemniń jańa ekonomıkalyq ortalyǵynyń biri retinde qalyptasýy, onyń «Bir beldeý – bir jol» baǵdarlamasy halyqaralyq qaýymdastyq tarapynan jańa ǵasyrdyń eń iri jobalarynyń biri retinde qarastyrylýy – Qazaqstannyń oń jambasyna dóp kelip tur.
Jalpy, elimizde ınfraqurylymdyq damýdyń 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan «Nurly jol» baǵdarlamasynyń qabyldanyp, ony júzege asyrýǵa erekshe ekpin berilýin Qazaqstan ekonomıkasynyń jańa kókjıekterin aıqyndaý maqsatynda alystan oılastyrylǵan saıasattyń jemisi dep túsinemiz. О́ıtkeni Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev 2005 jylǵy «Qazaqstan ekonomıkalyq, áleýmettik jáne saıası jedel jańarý jolynda» atty Joldaýynda HV ǵasyrdyń sońyna deıin Ortalyq Azııa álemdik ekonomıkanyń mańyzdy óńiri bolyp keldi. Bizdiń óńirimiz Shyǵys pen Batysty jalǵastyryp jatty. Halyq aýmaqtar men ulttarǵa bólingen joq. Jibek jolynyń saıabyr tartýy Ortalyq Azııany shet aımaqqa aınaldyrdy. Táýelsizdik alǵanymyzdan keıin, sońǵy ǵasyrlarda alǵash ret bizdiń óńirimiz álemdik ekonomıka úshin qaıtadan ekonomıkalyq mańyzǵa ıe boldy. Biz ózimizdiń tranzıttik múmkindikterimizdi nyǵaıtyp kelemiz, álemdik naryqqa baǵaly taýarlar – munaı, gaz, ken, aýyl sharýashylyǵy shıkizatyn shyǵaratyn óńirge aınala bastadyq. Qazirdiń ózinde shamamen ejelgi Jibek jolynyń boıymen ótetin HHI ǵasyrdyń jańa munaı-gaz qubyrlarynyń, avto jáne temirjoldarynyń sulbalary aıqyndala bastady», dep atap kórsetken bolatyn.
Sóıtip táýelsizdik elimizdiń ishki múmkindikterin ashýǵa, onyń álemdik ekonomıkalyq júıege qosylýyna, burynǵydaı Keńes Odaǵynyń quramyndaǵy shetkeri bir óńir emes, Eýropa men Azııany baılanystyrýshy kindik el bolýyna qyzmet etýde. Bul jaǵdaı el halqyn úlken ózgeristerge bastap, kenjelep damýymyzdaǵy kóp ǵasyrlyq mesheýliktiń kóbesin sókti. Demek ornalasqan geografııalyq ornyna baılanysty Qazaqstannyń qazirgi jedel damýynyń bir syry – salynyp jatqan ınfraqurylymdarda, ıaǵnı ekonomıkalyq aǵzamyzǵa qan jetkizip, ony syrtpen baılanystyrýǵa senimdi jol ashatyn táýelsizdik magıstraldarynda tur dep esepteımiz.
Endi osy boıynsha atqarylyp jatqan jumystarǵa keleıik. Sóz bolyp otyrǵan «Nurly jol» baǵdarlamasynyń aıasynda respýblıkalyq mańyzdaǵy avtokólik joldaryn salýǵa basa kóńil bólingen. Elimizdegi jalpy paıdalanýdaǵy 96,3 myń shaqyrym joldyń 23,9 myń shaqyrymyn respýblıkalyq mańyzdaǵy joldar, qalǵanyn jergilikti mańyzdaǵy joldar quraıdy.
2010 jyldan beri respýblıkalyq mańyzdaǵy joldardyń 5 myń shaqyrymy kúrdeli jóndeýden ótkizilip, qaıta jańǵyrdy. Sonyń nátıjesinde atalǵan joldardyń 85 paıyzynyń sapasy qanaǵattanarlyq deńgeıge jetkizildi. Munyń syrtynda, elimizde Batys Qytaı – Batys Eýropa jolynyń salynǵandyǵy belgili.
Endi 2017-2020 jyldar aralyǵynda 4,4 myń shaqyrym jol qaıta jańǵyrtylatyn bolady. Osy maqsatta ázirlengen 23 jobanyń jalpy quny 1,7 trln teńge turady. Bul qarjynyń 356,2 mlrd teńgesi bıylǵy jyldyń jumystary úshin bólingen edi. 1 qarashadaǵy málimet boıynsha qarjynyń 223,6 mlrd teńgesi ıgerildi. Igerilgen qarjynyń teń jartysy Ulttyq qordan alynǵandyǵyn aıta ketken jón.
Sóıtip Astana – Qaraǵandy, Ortalyq – Shyǵys, Beıneý – Aqtaý, Ortalyq – Batys, Qapshaǵaı – Taldyqorǵan, Petropavl – Reseı Federasııasynyń shekarasy, Oral – Kamenka baǵytyndaǵy joldardy jańǵyrtý jumystary qyzý jalǵasyn tapty. Nátıjesinde jyl sońyna deıin joldardyń 602 shaqyrymy paıdalanýǵa berilip, qozǵalys ashylatyn bolady.
Sondaı-aq bıylǵy jyldan bastap respýblıkalyq bıýdjet pen halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynan bólingen zaımdar esebinen birqatar jańa jobalardy júzege asyrý bastaldy. Olardyń qatarynda Beıneý – Aqjigit, Shortandy – Zerendi, Taskesken – Baqty, Qandyaǵash – Maqat, Kúrti – Býrylbaıtal, Merki – Býrylbaıtal, Taldyqorǵan – О́skemen, Jetibaı – Jańaózen, Qalbataý – Maıqapshaǵaı, Úsharal – Dostyq, Aqtóbe – Qandyaǵash, Atyraý – Astrahan, Uzynaǵash – Otar, Qostanaı – Denısovka, Astanany ońtústik-batysynan aınalyp ótý joldary bar. Bul jumystarǵa 100 myńǵa deıin adam tartylǵanyn eskersek, jumyspen qamtýǵa da yqpal etkeni túsinikti.
Temir jol salasyna kelsek, Almaty – Shý baǵytynda uzyndyǵy 112,3 shaqyrym bolatyn jańa jol salynýda. Onyń quny 38,4 mlrd teńge turady. Bul joldyń 53 shaqyrymy byltyr iske qosylsa, 59 shaqyrymy bıyl paıdalanýǵa berilýi tıis. Ústimizdegi jyldyń 10 aıynda negizgi jumystarynyń barlyǵy júzege asty. Jol tolyqtaı iske qosylǵan kezde onymen qozǵalatyn poıyzdar sany qazirgi 17-den 68-ge, bir táýlikte tasymaldanatyn júk kólemi 66 myń tonnadan 265 myń tonnaǵa, jolaýshylar sany 36 myńnan 45 myńǵa artady. Jolǵa ketetin ýaqyt 1,5 ese qysqarady.
Kaspıı teńizi arqyly jóneltiletin júk kólemin arttyrý maqsatynda Quryq teńiz portyn damytý isi jalǵasýda. Osynyń nátıjesinde búgingi kúni Quryq portyna salynǵan jańa temir joldyń parom termınalynda 1 mıllıon tonnadan astam júk óńdeldi. Jyl sońyna deıin 1,2 mıllıon tonna júk óńdeý múmkindigi bar. Bul portqa avtokólik joly da tartyldy. Osy sharalardyń nátıjesinde porttyń jyldyq qýaty 7 mıllıon tonnaǵa deıin jetetin bolady. Al 2020 jyly Qazaqstan teńiz porttarynyń jyldyq jalpy qýattylyǵy 27 mıllıon tonnaǵa jetkiziledi.
Bıylǵy jyly Astanada jańa temir jol vokzalynyń salynyp paıdalanýǵa berilgendigi belgili. Sondaı-aq osyndaǵy halyqaralyq áýejaı keńeıtilip, jańa termınal salyndy. Táýelsizdik jyldary temir jol salasynda Qazaqstannyń tyndyrǵan taǵy bir úlken sharýasy – «Túrikmenstan – Qazaqstan – Iran» halyqaralyq temir jol jobasyn júzege asyrýǵa belsene qatysyp, Parsy shyǵanaǵyna shyǵý múmkindigine ıe bolǵandyǵy.
Qazaqstan azamattyq avıasııa salasy da buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkishterge qol jetkizdi. Frankfýrt, London, Vena, Parıj, Seýl, Abý-Dabı, Dýbaı, Pekın, Ystanbul, Úrimshi, Sıan, Bangkok, Shardja, Mınsk, Máskeý, Novosibir, Ekaterınbýrg, Omby, Sankt-Peterbýrg, Tom, Baký, Tashkent, Kıev, Bishkek, Tbılısı jáne taǵy basqa qalalarymen, jalpy álemniń 26 elimen áýe qatynasyn ornyqtyrdy. Búgingi kúni Qazaqstan TMD elderine – 50 baǵyt, Eýropa elderine – 9 baǵyt, Ońtústik – Shyǵys Azııa elderine – 14 baǵyt, Taıaý Shyǵys elderine 15 baǵyt boıynsha áýe tasymalyn júzege asyrady.
Qoryta aıtqanda, elimizdi ınfraqurylymdyq damytý baǵytynda osy atqarylyp jatqan jumystardyń bolashaq úshin mańyzy óte zor. Investısııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbektiń aıtýynsha, tranzıttik tasymaldan túsetin kiris 2016 jyly 267 mlrd teńgeni qurasa, bul kórsetkish 2020 jylǵa qaraı 1,3 trln teńgege jetpek. Sonda taıaýdaǵy úsh-tórt jyldyń ózinde ǵana 5 ese ósedi degen sóz. Munyń syrtynda, Boston Consulting Group sarapshylary 2020 jyly tranzıttik tasymaldyń ósiminen elimizdiń IJО́-ge qosymsha 5,2 mlrd AQSh dollary mólsherinde tabys kiretinin aıtyp otyr.
Búginde Qytaıdan Eýropaǵa jóneltilgen júk Qazaqstan arqyly shamamen 12-15 kúnde jetkiziledi. Al onyń Ońtústik teńiz jolymen 45-60 kúnde, Soltústik teńiz jolymen 33-35 kúnde jáne Transsibir magıstrali boıynsha 18-20 kúnde jetkiziletindigin eskersek, Qazaqstannyń básekege qabiletti qurlyq marshrýtyn qalyptastyrǵanyn baıqaýǵa bolady. Sonyń nátıjesinde 2016 jyly Qytaı – Eýropa – Qytaı baǵytynda konteınerlik tasymaldardyń kólemi 2015 jylmen salystyrǵanda 2 ese ósse, 2017 jyldyń 5 aıynda bul baǵyttaǵy tasymal 2016 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda taǵy da 2,2 esege ósipti. 2017 jylǵy 5 aıda bizdiń elimizdiń aýmaǵynan Qytaı – Eýropa – Qytaı baǵytynda 681 konteınerlik júk poıyzy ótken eken, bul da 2016 jylmen salystyrǵanda 2 ese kóp. Osy aıtylǵan derekter Qazaqstanymyzdyń Batys pen Shyǵystyń arasyndaǵy altyn kópir elge aınala bastaǵanyn dáleldeıdi.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
