Árbir qazaqstandyq memleket qoldaýyn sezinýi kerek

Atalǵan jańǵyrtýlardy quqyqtyq rásimdeý elimizdiń Negizgi Zańyna jáne sonyń saldarynan kelesi konstıtýsııalyq zańdar jıyntyǵyna túzetýler engizýden bastaldy: Prezıdent, Parlament jáne onyń depýtattarynyń mártebesi, Úkimet, Konstıtýsııalyq Keńes, Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý, Respýblıkalyq referendým, Sot júıesi jáne sýdıalardyń mártebesi týraly, sondaı-aq Prokýratýra týraly jańa zań qabyldandy. El Prezıdenti aıtqandaı, «konstıtýsııalyq reforma bılik tarmaqtarynyń naqty araqatynasyn anyqtap berdi».
Qazaqstannyń ekonomıkasyn jań­ǵyr­týda Elbasymyz birinshi basym­dyqty – ekonomıkanyń jedeldetilgen tehnologııalyq jańǵyrtylýyna berdi. Onyń ishinde memleketimizdi sıfrly elge aınaldyrýǵa basa kóńil aýda­ryl­ǵan bolatyn. Osy baǵyttaǵy basty qa­dam­dardyń biri – osy jyl sońynda Parla­menttiń aqparat jáne kommýnıka­sııa máseleleri týraly zańdy qabyl­daýy bolady. Ol «Sıfrly Qazaqstan» baǵ­darlamasyn tabysty júzege asyrý úshin zańnamalyq negizdi quraıdy. Ult josparynda aıtylǵan aqparattyq qoǵamdy damytý boıynsha naqty mindetterdi sheshe otyryp, jańa zańda aqparattyq qaýipsizdik, sonyń ishinde «Qazaqstannyń kıberqalqanyn» qurý máseleleri de eskeriledi.

Joldaýda aıtylǵan taǵy bir másele «Qazaqstan shetel ınvestısııalaryn tartýda kóshbasshylyǵyn saqtap qalýy tıis» jáne «elimizdiń ekonomıkasyna qarjylyq resýrstardy tartýda «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy (AHQO) mańyzdy ról atqarýǵa tıis», onyń qyzmetiniń zańnamalyq negizderin jetildirý jolynda depýtattar Úkimetpen birge aýqymdy jumys atqarýda. Sonymen bıyl jyl boıy AHQO-ny qarjylandyrý kózderi, onyń organdarynyń qurylymy men ókilettigi, AHQO sotynyń sýdıalaryn taǵaıyndaý tártibi anyqtaldy.

Sonymen qatar Prezıdent ekono­mı­kamyzdyń turaqty ósimi úshin elimizdiń ken-metallýrgııalyq jáne munaı-gaz keshenderiniń strategııalyq mańyzyn saq­taý boıynsha mindetterdi de alǵa qoı­dy. Osy jaǵdaıǵa baılanysty Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıda­laný týraly jańa kodekstiń qabyl­daný qajettiligi týdy. Ol paıda­ly qazbalardyń qory boıynsha halyq­aralyq standarttar esebin engizýdi, jer qoınaýyn paıdalanýǵa kelisim jasaý ádisin jeńildetýdi, geologııalyq aqparatqa qoljetimdilikti qamtamasyz etýdi, jer qoınaýyn paıdalaný saldaryn joıý tártibin jetildirýdi kózdeıdi. Jańa kodekste usynylǵan ózgeristerdi júzege asyrý jer qoınaýyn paıdalaný salasynda mıneraldy-shıkizattyq bazany toltyrýǵa jáne ınvestısııalyq klımatty jaqsartýǵa múmkindik beredi.

Energııamen qamtamasyz etetin kompanııalardy irilendirýge baǵyttalǵan, elektr energetıkasy máseleleri týraly qabyldanǵan zań, óz kezeginde ener­gııamen jabdyqtaý senimdiligin artty­rýǵa jáne elektr energııasyn taratý shyǵyndaryn azaıtýǵa jaǵdaı týǵyzady. Bul zańnyń mańyzdy tusy, ıesiz qalǵan elektr júıeleri jáne sharýashylyq júr­gizý quqyǵy nemese memlekettik zańdy tulǵalardyń jedel basqarý quqy­ǵyndaǵy elektr júıelerindegi ózekti má­selelerdi sheshýge baǵyttalǵan normalar bolyp tabylady. Atalǵan júıe kategorııalaryn energııamen qamtamasyz etý­shi kompanııalardyń balansyna berý, olar­ǵa tıisti kútim jasalýyna jáne sapaly qyzmet kórsetýine septigin tıgizedi.

Shaǵyn jáne orta bıznestegi ákim­shi­lik júktemeni tómendetý maqsatynda Ekologııalyq kodekste qorshaǵan ortaǵa aıtarlyqtaı áserin tıgizbeıtin jáne jurtshylyqtyń qyzyǵýshylyǵyn tý­dyr­maıtyn nysandar boıynsha qoǵam­dyq tyńdaýlar ótkizý mindetin anyqtaı­tyn normalardy alyp tastaý usynyldy. 

Memleketimizdiń «Elimizdiń qarjy sektoryn «qaıta júkteýge», bank sektoryn qalpyna keltirýge jáne «Doing Bu­siness» reıtınginde Qazaqstannyń ornyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq bazasyna da túzetýler engizildi.

Bıyl Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń jańa Keden kodeksine sáıkes bolý úshin «Qazaqstan Respýblıkasynda kedendik retteý týraly» jańa kodeksi de qabyldanady. Atalǵan zańnamalyq aktiniń novellalary: elektrondy kedendik deklarasııalaý basymdylyǵy, keden deklarasııasyn tirkeýmen baılanysty kedendik operasııalardy oryn­daý jáne keden organdarynyń aqpa­rattyq júıelerimen taýarlardy avto­matty túrde shyǵarý múmkindigi; syrt­qy ekonomıkalyq qyzmetke qaty­sý­shylarǵa taýardy kedendik deklarasııa­laý kezinde kedendik bajdar boıynsha tó­leýdi keıinge qaldyrý nemese bólip tóleý qyzmetterin kórsetý ke­zin­­degi erejelerdiń jetildirilýi; aýyz­sha jaýap alý, kedendik baqylaý, taýar­­dyń markasyn tekserý, kedendik baqy­­laýdaǵy taýarlardy esepteý, son­daı-aq taýardy esepteý júıesi men olar bo­ıynsha esep berýdi tekserý syndy for­ma­lardy joıý jolymen kedendik baqy­laý formalaryn azaıtý bolyp tabylady.

Osy jyly qabyldanǵaly jatqan jańa Salyq kodeksi Memleket bas­shy­synyń Joldaýlarynda aıtylǵan tıim­siz salyq jeńildikterin joıý, salyq rejim­derin ońtaılandyrý, salyq-bıýdjet saıa­satyn jańa ekonomıkalyq shynaıy­lyqqa alyp kelý, bıznesti kóleńkeden shyǵýǵa yntalandyrý, shıkizattyq emes salada salyq bazasyn keńeıtý, salyq ákimshiligin jaqsartý, sondaı-aq jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń salyq salý júıesin jetildirý jáne ın­ves­tısııalyq basym jobalardy júzege asyratyn uıymdardy salyqqa yntalandyrý mehanızmin jetildirý mindetterin júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. 

2018-2020 jyldarǵa arnalǵan res­pýblıkalyq bıýdjet te Parlament depýtattarymen elimizdiń Prezıdentiniń tapsyrmasyn oryndaý qajettiligin esepke ala otyryp bekitildi. Máselen qarjy tıimsiz baǵdarlamalardan úshinshi jańǵyrýdaǵy mindetterdi júzege asyrýdy qamtamasyz etetin bıýdjettik baǵdarlamalarǵa qaıta bólinip berildi. Budan basqa tıisti zańdarmen 2020 jylǵa deıin respýblıkalyq bıýdjetke Ulttyq qordan bólinetin kepildendirilgen transfert kólemi kezeń-kezeńmen 2 trln teńgege deıin qysqarady, qarjyny shy­naıy ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı jyl­dam ári tıimdi jetkizý maqsatynda bıýd­jettik rásimder jeńildeıdi, kva­zı­mem­lekettik sektordyń syrtqy jáne ishki qaryzdaryn monıtorıngileý jáne baqy­laý boıynsha sharalar kúsheıedi.

Sonymen qatar jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý máseleleri boıynsha zań qabyldandy, ol aýdandyq mańyzy bar qalalar, kentter, aýyldar, aýyl aımaqtary deńgeıinde óz bıýdjetterin kezeń-kezeńmen engizýge jáne jergilikti ózin-ózi basqarýda kommýnaldyq menshik ınstıtýtyn engizýge, tıisinshe jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynyń bıýdjet prosesindegi jáne jergilikti ózin-ózi basqarýda kommýnaldyq menshikti ıge­rýdegi ókilettikterin odan ári keńeıtýge múmkindik beredi.

Kollektorlyq qyzmet týraly ja­ńa zańnyń qabyldanýy nátıjesinde kollektorlyq agenttikterdiń qyzmetteri úshin quqyqtyq alań quryldy. Bul óz kezeginde óz isterine nemquraıly qaraıtyn kollektorlyq agenttikterdiń boryshkerlerge qysym jasaýyn shektep, boryshkerlerdiń quqyqtary men múddelerin qorǵaýǵa múmkindik beredi. 

Elbasy Joldaýlarynda agroóner­ká­siptik keshenderdi damytýǵa árqashan da basa nazar aýdarylady. Elimizdiń Úki­meti Parlamenttiń qaraýyna tıisti zań jobasyn engizdi. Sonymen birge «Qazaqstan-2050» strategııasy qalyp­tas­qan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýda otarly mal sharýa­shylyǵyn damytý jáne jańa ǵylymı, tehnıkalyq, basqarýshylyq jetistik­ter­diń esebimen otandyq mal sharýashy­lyǵyndaǵy dástúrlerdi jańǵyrtý qajettiligi kórsetilgen edi. Osy oraıda depýtattardyń bastamasymen engizilgen, sosyn qabyldanǵan «Jaıylymdar týraly» derbes zańy ýaqtyly boldy. Bul aýyl sharýashylyǵyna be­ril­gen jerlerdi tıimdi paıdalanýǵa, aýyl­dyq eldi mekenderdiń janyndaǵy jaıy­lymdyq jerlerdiń jaǵdaıyn jaqsar­týǵa, jaıylymdyq ekojúıeniń ári qaraı quldyraý barysyn toqtatýǵa, turaqty azyq bazasyn qurý úshin otarly jaıylym jerlerin qoldaný múmkindigin arttyrýǵa jáne mal sharýashylyǵynda ekologııalyq organıkalyq ónim alýǵa múmkindik beredi.

Elbasy Joldaýyndaǵy tórtinshi basymdyq «adamı kapıtaldyń sapasyn jaqsartý» mindetin oryndaý maqsatynda osy jyldyń maýsym aıynda birqatar zańdarǵa túzetýler engizildi. Tú­zetýlerge sáıkes, zeınet jasyndaǵy aza­mattardyń ómir súrý deńgeıin jaq­sar­tý maqsatynda áleýmettik jáne zeınet­kerlik zańnamalardy jetildirý, sondaı-aq az qamtylǵan azamattar sanaty­na jáne balalary bar otbasylarǵa qoldaý kórsetý sharalaryn kúsheıtý kózdelgen. 

Sonymen joǵaryda atalǵan novel­lalardyń arqasynda osy jyldyń 1 shildesinen: jasyna baılanysty jáne eńbek sińirgen jyldaryna baılanysty zeınetaqy tóleminiń jáne memlekettik bazalyq zeınetaqy tóleminiń kólemi, bala týýyna baılanysty bir jolǵy mem­­le­kettik járdemaqy kólemi 20%-ǵa kó­te­ril­di. Sonymen qatar jumys berýshi­niń mindetti zeınetaqy jarnalaryn engizý merzimi 2018 jyldan 2020 jylǵa deıin aýystyryldy.

Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý jaǵdaıynda turǵyndarǵa me­dısınalyq kómek kersetýdi jetildirýge baǵyttalǵan taǵy bir qabyldanǵan zańda, basqa da máselelermen qatar: tó­leýshilerdiń jańa kategorııasyn jáne olar úshin jarnany memleket tóleıtin tulǵalar kategorııasyn engizý, mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesinde jáne kepildik berilgen tegin medısınalyq kómek júıesinde eldi mekenderdi dári-dármekpen qamtamasyz etý, áleýmettik medısınalyq saqtan­dyrý qorynyń jumysyn uıymdastyrý, áskerı qyzmetkerlerge, quqyq qorǵaý organdarynyń jáne arnaıy memlekettik organdardyń qyzmetkerleri men olardyń otbasy múshelerine medısınalyq kómek kórsetý tártibi reglamenttelgen. 

Elbasynyń Joldaýyn júzege asy­rý bıylǵy jylǵy bıýdjettiń de naqty­lanýyn talap etti, onyń ishinde kelesi basymdyqtarǵa shyǵystar bóli­ginde: ekonomıkany jedel tehno­lo­gııa­lyq jańǵyrtý (sonyń ishinde, respýb­lıkalyq jáne jergilikti mańyzy bar joldardy damytýǵa, agroóner­kásip­tik keshendi damytýǵa, «Nurly jer» tur­ǵyn úı qurylys baǵdarla­masyn júzege asyrýǵa); bıznes-ortany túbe­geıli jaqsartýǵa jáne keńeıtýge (mem­leket­tik qyzmetterdi avtomattan­dyrý jáne nor­matıvtik-tehnıkalyq qujattardy jetildirý); makroekono­mı­kalyq turaq­tylyqqa; adamı kapıtal­dyń sapasyn jaqsartýǵa; úsh tildi bilim berýge ke­zeń-kezeńmen aýysýǵa; ınstıtýttyq túrlendirýge, qaýipsizdikke jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreske basa nazar aýdarylǵan. 

Sonymen qatar Memleket basshysy Joldaýynda ákimshilik zań­namany izgilendirý boıynsha sharalar qabyldaýdy tapsyrdy. Budan basqa, Prezıdent keıinirek ákimshilik aıyppuldardy kúsheıtýdi emes, salalyq zańnamanyń aldyn alý áleýetin barynsha ulǵaıtý qajettiligi týrasynda da aıtqan edi. Bul tapsyrmalar Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine birqatar normalardy engizý arqyly júzege asyryldy. Atap aıtsaq, ákimshilik aıyppul somasy orta eseppen 30%-ǵa deıin qysqartyldy, eskertýmen shektelý syndy ákimshilik jazalaý túrlerin qoldaný, sondaı-aq ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly isterdi qarastyratyn sottardyń, organdardyń (qyzmettik tulǵanyń) mindetteri aıypty aýyrlatatyn jaǵdaılar bolmaǵan kezde eskertý qoldaný múmkindigimen keńeıtildi, júzege asyrýǵa berilgen búkil ruqsat qujattaryn emes, tek qyzmetterdiń jeke túrlerin nemese tarmaǵynyń qyzmetin toqtatý nemese aıyrý týraly normalar qosyldy. 

Izgilendirý máselesi tek ákimshilik qylmyspen shektelmeı, birqatar Qylmystyq quqyq buzýshylyqtardy izgi­len­dirý maqsatynda kásipkerlik salasyn­daǵy quqyq buzýshylyqtarǵa sanksııa­lar tómendetildi jáne qoǵamdyq qaýpi joǵary emes dárejedegi ekonomı­kalyq quqyq buzýshylyqtar qylmys dep tanylmaıtyn boldy. Onyń ishinde jalǵan kásipkerlik úshin qylmystyq jaýapkershilik alynyp tastaldy. 

Sondaı-aq quqyq qorǵaý júıesin jań­ǵyrtýǵa, qylmystyq jáne qyl­mystyq prosestik zańnamalardy jetildirýge baǵyt­talǵan zańdar qabyldandy. Kórip otyrǵandaı, zań shyǵarýshy proses­tiń negizgi sýbektileri Úkimet pen Par­la­menttiń qyzmeti birinshiden Memleket basshysynyń Joldaýlaryn júzege asyrý aıasynda der kezinde zańdardy qa­byl­daýǵa baǵyttalǵan. Bul qajyrly jáne orasan zor jumystyń basty maqsaty – árbir qazaqstandyq ózin memlekettiń qamqorlyǵynda ekenin sezinýi. 

Qaırat NURPEIISOV,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentindegi ókildiginiń basshysy