Qaýipsizdik Keńesindegi tabysty bir jyl

Qaýipsizdik Keńesi qandaı uıym? 

Qaýipsizdik Keńesiniń mindeti – álemde beıbitshilik pen qaýip­sizdikti saqtaý, bitimgerlik mıssııasyn atqarý, halyqaralyq sanksııalar salý jáne QK qa­rar­lary arqyly áskerı is-qı­myl máselelerin sheshý. Ke­ńes BUU quramyndaǵy negizgi alty mekemeniń biri sanalady. Qaýipsizdik Keńesi BUU-ǵa múshe basqa memleketterdiń oryn­­daýy mindetti sheshim shyǵarýǵa qu­qyly. Irgeli uıymǵa múshe bol­ǵan el óziniń bastamalaryn usynýǵa jáne múddesin qorǵaýǵa, mańyzdy dep sanaǵan máselelerge álemniń nazaryn aýdartýǵa múmkindigi bar. Qys­qasha aıtqanda, Qaýipsizdik Ke­ńesi – óz ustanymynyń ózek­tiligin dáleldeýge arnalǵan bire­geı alań. Sondyqtan atalǵan Keńes­ke múshelikke saılaný abyroıly mindet. 

Jalpy, QK kún tártibine negizinen Palestına-Izraıl qaqtyǵysy, Irak­taǵy, Iemendegi, Lıvandaǵy jáne tu­tas­taı Taıaý Shyǵys problema­sy engen. Bu­dan bólek, KHDR-dyń atom bombasyn synaqtan ótkizýi men ıadrolyq qarýdy taratpaý prob­le­­masy da ótkir bolyp otyr. De­gen­men, BUU QK-niń búgindegi kún tár­tibin qamtıtyn máselelerdiń úsh­­ten ekisine jýyǵy Afrı­ka­daǵy qaqtyǵystarǵa arnalǵan. Qurlyqtaǵy birqatar memlekettegi uzaq merzimge sozylǵan, shıelenisken qaqtyǵystar jıi talqylanady. Ondaǵy jaǵdaıǵa arnalǵan otyrystar aıyna birneshe ret ótip, birqatar qujattar kelisi­lip, ýaqytqa sozylǵan konsýltasııalar ótedi. 

Qaýipsizdik Keńesi jumysynyń taǵy bir parasy – Aýǵanstanǵa arnal­ǵan. Afrıkadaǵy damýshy elderdiń máseleleri Aýǵanstandaǵy jaǵdaıǵa uqsas. Eki aımaqta da halyqaralyq terro­rızmge qarsy kúres, turaqty damý maqsattaryna qol jetkizý, gý­ma­nı­tarlyq kómek kórsetý, ju­mys oryndaryn qurý, klımattyń ózge­rýimen kúres jáne basqa da kóp­tegen máseleler týraly sóz bolady. Máselen, bıylǵy 17 naýryzda Qa­ýip­­­sizdik Keńesi Aýǵanstandaǵy ter­rorıstik uıymdardan keletin qa­ýip-qater jónindegi №2344 qararyn qa­byldaǵan bolatyn. Aıta ketý kerek, Aýǵanstan máselesi – Qazaqstan basymdyq beretin baǵyttardyń biri.     

Qaýipsizdik Keńesi halyqaralyq terrorıster tizimine enetinderdi anyqtap, olarǵa sanksııa salyp otyrady. Keńes komıtetteriniń 1267 jáne 1988 sanksııalar rejimi lańkestik qurylymdardyń qyzmetine baılanysty jeke, zańdy tulǵalar jáne uıymdarǵa qatysty jol júrý, aktıvterge tyıym salý, sondaı-aq qarý-jaraq embargosyna tyıym salýdy kózdeıdi. Onyń ústine, jeke jáne zańdy tulǵalar men uıymdardy terrorıst dep taný úshin Qaýipsizdik Keńesi quramyndaǵy memleketterdiń kelisimi kerek. Alda-jalda Keńestiń turaqty múshesi oǵan veto qoısa, olar terrorıst retinde tanylmaıdy. Máselen, taıaýda AQSh, Fransııa jáne Ulybrıtanııa «Djaısh Mohammed» lańkestik tobynyń basshysy Azhar Masýdty halyqaralyq terrorıst retinde tanýǵa usynys bildirgen. Alaıda Qytaı Keńestiń turaqty múshesi retinde oǵan veto qoıdy. Nátı­jesinde, Úndistandaǵy birqatar ter­rorlyq áreketti uıymdastyrdy dep esep­teletin Azhar Masýd taǵy da «qara ti­zimge» enbeı qaldy. 

Qazaqstan bastamalary

Prezıdent Nursultan Nazarbaev­­tyń Qaýipsizdik Keńesine jol­da­ǵan saıas­ı Úndeýi Qazaqstan bas­tama­larynyń negizi retinde alynǵan. Onda Elbasy BUU-nyń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı ıadrolyq qarýsyz álem qurý maqsatynda halyqaralyq beıbitshilik pen qaýipsizdikti nyǵaıtý, sondaı-aq beıbitshilik, qaýipsizdik jáne damý arasyndaǵy ajyramas­ baılanysty qamtamasyz ete otyryp, ǵalamshardy soǵystar men shıe­lenisterden aryltý isinde kúsh-jigerdi biriktirý jáne yntymaqtasý qajettigine basa nazar aýdarǵandyǵy belgili. 

Úndeýde BUU QK turaqty emes mú­shesi retindegi Qazaqstan jumysy­nyń basymdyqtary atap kórsetildi. Olardyń qatarynda ıadrolyq qarýsyz álemdi jaqyndatý, jahandyq soǵys qaterin boldyrmaý, Aýǵanstandaǵy beıbitshilikke yqpaldasý, Ortalyq Azııada beıbitshiliktiń óńirlik aıma­ǵyn qalyptastyrý, Afrıkanyń beı­bit damýyna járdemdesý sekildi má­se­­leler bar. Sondaı-aq elimiz BUU­ qam­qorlyǵymen Jahandyq lań­­ke­s­tikke qarsy koalısııa (jeli) qurýǵa, BUU-nyń Ornyqty damý maq­sattaryn, beıbitshilik, qaýipsizdik jáne damý arasyndaǵy ajyramas baılanysty ilgeriletýge múddeli.

Qaýipsizdik Keńesi Qazaqstanǵa ne beredi?

Qaýipsizdik Keńesi – elimizdiń beıbitshilik pen qaýipsizdik paıymymyzdy ilgeriletýge múmkindik beretin sheshýshi alań. Eger Qazaqstan tarapy uıymǵa múshe basqa memlekettermen birlesip óz bastamalaryn iske asyrýǵa qol jetkizse, onda álemde beıbit ómir súretin qoǵamdastyq qurýǵa múmkindik mol.

Budan basqa, Qaýipsizdik Keńe­sine múshelik Qazaqstannyń álemdik aýqymdaǵy rólin arttyryp, eldiń halyq­aralyq kelissózderde jahandyq prosesterdiń turaqty jáne jaýapty qatysýshysy retindegi pozısııasyn nyǵaıtady. 

Elbasy N.Nazarbaev byltyr «Osy zamannyń túıindi problemala­ryn she­shýge qatysý bizdiń aldymyzda kóp­tegen eldermen jáne óńir­lermen qatynastarymyzdy damytý úshin múm­kindikter ashady», dep málim­degen bolatyn. Memlekettiń bul sózi shyndyqqa aınalǵanyn ýaqyt dá­lel­dep otyr. Buryn Qazaqstan­nyń halyqaralyq baılanystary Eýro­pa, Azııa jáne Soltústik Amerı­kanyń kóshbasshy elderimen shekteletin edi. Qazirgi tańda elimiz shartaraptyń ár buryshymen dıalog júrgizip, áriptestikke qol jetkizdi. Máselen, buryn elimizben baılanysy az Erıtreıa, Fıdjı sekil­di memleketterdiń dıplomattary Qazaqstanǵa issaparmen keldi. La­tyn Amerıkasynyń birqatar eline vı­zasyz rejim jasaldy. Elimizdiń syrtqy baılanysynyń osylaısha keńeıýi Elbasy N.Nazarbaev usta­natyn kópvektorly saıasattyń zańdy jalǵasy. 

Sonymen qatar Qazaqstan Orta­lyq Azııa problemalaryn, óńirlik qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa, terrorızm men ekstremızmge qarsy kúresýge, ekonomıkalyq, ekologııalyq jáne gýmanıtarlyq máselelerge álemdik qoǵamdastyqtyń nazaryn aýdardy. BUU QK quramyna ený bizdiń dıplomattar úshin baǵa jetpes tájirıbe. Bul dıplomatııalyq qyzmettiń ǵana emes, búkil memlekettik apparattyń kásiptik deńgeıin arttyrýǵa yqpal etýde.

Bir jylda qandaı jumystar atqaryldy?

Elimiz Qaýipsizdik Keńesi qura­myn­daǵy alǵashqy jylyn tabys­ty­ ótkizdi desek qatelespeımiz. Biz­diń dıplomattar uıymnyń kóp­te­gen otyrystaryna, ashyq pikir­talastary men brıfıngterine qa­tys­­ty. Sonymen qatar, birqatar beı­res­mı konsýltasııalarǵa atsalysyp, Keńeske turaqty emes múshe elderdiń bir­lestiginiń kezde­sýinde boldy. Qa­zaqstan delegasııasy Keńestiń túrli komıssııalary quramynda Kolýmbııa, Gaıtı, Ortalyq Afrıkaǵa issaparmen baryp qaıtty. Elimizdiń ókildigi Qaýipsizdik Keńesiniń qararlary sekildi mańyzdy qujattardy qabyl­daýǵa mazmundy úles qosty. 
Qalyptasqan ereje boıynsha Ke­ńes­­ke turaqty emes múshe mem­leketterdiń árqaısysy qosalqy or­gandarǵa tóraǵalyq etedi. О́ńirlik ereksheligi, barlyq múddeli taraptarmen ekijaqty berik baılanystary eskerilip, Qazaqstanǵa Qaýip­sizdik Keńesiniń Aýǵanstan/Talıban komıtetine, ILIM/Ál-Kaı­da komı­tetine jáne Somalı/Erıtreıa Sank­­sııalyq komıtetine tóraǵalyq etý tapsyrylǵan bolatyn.

Osy qosalqy organdardyń qyzme­tin rásimdik retteý, sanksııalyq re­jim­derdiń praktıkalyq baǵyttyly­ǵyn qoldaý bizdiń dıplomattarǵa júk­telgen mindet. Mysaly, komıtet­ter naqty jeke tulǵalardyń sanksııalyq paraqtarǵa engizilýine jaýapty. So­nyń negizinde olardyń júrip-tu­rýy shekteledi, qarjy aktıv­terine tyıym salynady. Mundaı komı­tet­terdiń máseleleri óte kúrdeli bol­ǵan­dyqtan, uzaq merzimge kún tár­tibinen túspeıdi. Qazirgi tańda bizdiń dıplomattar júrgizgen sátti jumystyń nátıjesinde, Keńeske múshe elder Qazaqstan tóraǵalyq etetin Somalı jáne Erıtreıa jónindegi Sanksııalyq komıtet tıimdi áreket atqaryp jatqa­nyn moıyndaǵany belgili. 

Keńeske tóraǵalyq

Keler jylǵy qańtarda Qazaqstan tarapy Keńes otyrystaryna jáne beıresmı konsýltasııalarǵa tóraǵa­lyq etedi. Tóraǵa Qaýipsizdik Ke­ńes quramyna kirmeıtin BUU-ǵa múshe memleketter úshin arnaıy brı­fıng ótkizedi. Budan bólek, mú­she memlekettermen, BUU-nyń negiz­gi organdarynyń jáne arnaıy me­kemeleriniń basshylarymen, óńir­lik jáne basqa da toptardyń tóraǵalarymen ekijaqty kezdesýler uıym­dastyrady.

Tóraǵalyqtyń fýnksııasyna BUU organdary basshylarynyń beıresmı kezdesýlerinde Keńes atynan málim­deme jasaý kiredi. Sondaı-aq tóraǵa atanǵan memleket QK atynan buqaralyq aqparat quraldaryna málimdemeler men túsindirmeler jasaıdy. Qaýipsizdik Keńesiniń kún tártibi aldyn ala bir aı buryn be­ki­tiledi. Ony Keńeske tóraǵalyq ete­tin uıym ázirleıdi. Jumys tártibi beki­tilgen jıyndar kúntizbesine saı ót­kiziledi. Áıtse de, ara-tura kezekten tys máseleler kún tártibine enýi múmkin. 

Qazirgi tańda tóraǵalyq merzimi kezinde ótetin is-sharalardyń tizimi ázirlenip jatyr. Qazaqstan Syrtqy ister mınıstri Q.Ábdirahmanovtyń aıtýynsha, Elbasy N.Nazarbaevtyń qatysýymen ótetin halyqaralyq beıbitshilik jáne qaýipsizdik boıynsha joǵary deńgeıdegi BUU QK-niń ashyq pikirtalastaryn shaqyrý josparda bar. Onyń syrtynda, Ortalyq Azııa jáne Aýǵanstan boıynsha mınıstrler deńgeıindegi pikirtalastar, elshiler deńgeıindegi Taıaý Shyǵys jónindegi toqsandyq pikirtalastar ótkiziledi. 

Tóraǵalyq merzimi kezinde Qazaq­stan tarapy ıadrolyq qarýdy tarat­paý máselesine erekshe kóńil bólýdi josparlap otyr. Máselen, Elbasy N.Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» atty paradıgmalyq manıfesin jú­zege asyrý boıynsha sharalar qaras­tyrylmaq. «Jappaı qyryp-joıatyn qarýdy tartpaý jáne senim sharalary» taqyryby boıynsha joǵary deńgeıdegi taqyryptyq pikirtalas uıymdastyrý kózdelýde. Sondaı-aq Ortalyq Azııa­­­ǵa qatysty birqatar jıyndar men jaryssózder ótedi. Tóraǵalyq mer­zimde talqylanatyn máseleniń bir parasy Taıaý Shyǵys­taǵy jaǵdaıǵa ar­nalmaq. Onda dástúrli talqylaýdan bólek din­aralyq úılesim, órkenıetter dıalogy sekildi taqyryptar qozǵalady. 

Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»