Uly Dala halqynyń quramdas bóligi

Kúrd halqy ózderiniń baıyrǵy ataqonystarynda ómir súrse de tórt memlekettiń – Irak­­tyń, Irannyń, Sırııanyń já­ne Túrkııanyń geografııa­lyq ke­ńis­tiginde bólshektene mekendep keledi. Iаǵnı bizdiń halqymyzdyń basqa etnostarmen tyǵyz aralasa ómir súrýi jaǵdaıy tarıhı taǵdyr aıasynda qalyptasqan. Árıne ózge halyqtarmen aralas-quralas bolǵanymyz bizdi halyqtar dostyǵy yqpalymen ómir súrýimiz rýhynda tárbıeledi. 

Osman ımperııasynyń ydy­raý­y saldarynan kúrdterdiń basym bóligi Túrkııanyń terrıtorııasynda qalyp qoıdy. Alaıda ótken júzjyldyqtyń 20-jyldary túrikter men kúrd­terdiń arasynda halqymyzdyń derbes avtonomııa qurýy talabyna oraı bitispes qaqtyǵystar bastaldy, meniń qan­dastarymnyń kópshiligi «genosıdke» ushyramaý úshin basqa elderge qashýǵa májbúr boldy. Osyndaı bosqyndar, onyń ishinde meniń ata-anam da Ázerbaıjanǵa, birqatary Grýzııaǵa, Armenııaǵa ornalasty. 1937 jyly Stalın bizdiń halqymyzdy qaıta orna­las­tyrýǵa sheshim shyǵardy. Osy­ǵan baılanysty kúrdterdiń kópshi­ligi, ózderiniń baıyrǵy atamekenderine – týǵan jerlerine, onyń ishinde Túr­kııaǵa, Iranǵa oralýǵa nıet­tendi. Sony­men birge keńestik kúrd­terge Túrkııa­nyń tyńshylary tur­ǵysynda kúdikpen qaraǵan KSRO-da shıelenisti kózqarastar kóp zardabyn tıgizdi...

Kúrdter qazaq halqynyń qamqor kóńilmen qabyldaý yqylasy aıasynda ómir súre bastady. Bul kezde qazaqtardyń ózderiniń turmystary aýyr bolsa da, jer aýdarylyp kelgenderge meken-jaılaryn da berdi, bir tilim nandy bólip jeýge deıin qamqorlyq jasady. Tutas bir halyqty mekendep otyrǵan jerlerinen ba­s­qa respýblıkaǵa, beımálim ólkege qonys aýdartý kúrd etnosynyń ata-babalyq rýhyn, «túpki júıesin» buzdy, tarıhyna jazylmas jara saldy. О́kinishke qaraı, kúrdterdiń taǵdyryndaı jaǵdaımen burynǵy Keńes Odaǵyndaǵy az halyqtardyń osylaısha deportasııalanýy – báriniń de tarıhyndaǵy qasi­ret­ti oqıǵa bolyp sanalady. Zor­lyq­­pen qonys aýdaryp kelgen halyqtardyń kóńilderin ózderiniń rýhanı jáne materıaldyq qamqor yqylastarymen jylytqan qazaq halqyna biz jáne keıingi urpaq­tarymyz qaryzdar. 

Bizdiń halqymyzdyń tarıhyna kelsek, kúrdterdiń Qazaqstan terrı­torııasyna ornalasýynyń birne­she kezeńderden quralǵanyn aıtamyz. Birinshisi – 1937 jyl­dyń kúzi. Deportasııanyń ekin­shi tolqyny – halyqaralyq tyń­shylyq turǵysyn­daǵy kúdik­tiń saldarynan kavkazdyq kóptegen halyqtardyń, onyń ishin­de che­shenderdiń, ıngýshterdiń, meshed­tik túrikterdiń, qarashaı­lardyń depor­tasııalanǵan 1944-1948 jyl­dary. Osy 40 myń qonys aýda­rýshylardyń jartysy kúrdter edi. Bizdiń otbasymyz Armenııada mekendep qalǵan-dy. Onda men orta mektepti, H.Abovıan atyndaǵy Erevan memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetin, odan keıin aspırantýrany oqyp bitirdim, oqy­týshylyq qyzmetpen aınalystym.

Baıyrǵy qazaq jerinde ómir súrip jáne eńbek etip júrgen kúrdterdiń bári de Qazaqstandy ózderiniń ekinshi Otany ekendigin Táýelsizdik jyldarynyń beles­terinde óte jaqsy túsindi. Kúrdter el ekonomıkasyna, bıznesine, aýyl sharýashylyǵynyń damýyna elimizdiń teń quqyqty azamattary qatarynda laıyqty úlesterin qosýda, ózderiniń rýhanı jáne shyǵarmashylyq qabiletterin damytýy úshin barlyq múmkindikter bar. Men de Almatyǵa aýysqannan keıingi eńbek jolymdy Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq peda­gogıkalyq ýnıversıtetiniń qazaq ádebıeti kafedrasynda oqytýshy bolyp qyzmet etýden bastadym.

Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń memle­kettik saıasa­tyndaǵy negizgi prın­sıpteriniń qata­ryndaǵy kóp­til­dilikti júzege asyrýda qazaq tiliniń biriktirýshilik yqpaly qyz­metine, memlekettik tildi oqytý­dy joǵary oqý oryndarynda da, qalyń jurtshylyqtyń ortasynda da jetil­dire berýge bizder, kúrdter aıryq­sha mán beremiz. Qazaqstan halqy­nyń dostyǵy jyldar boıy qalyptasyp, Táýelsizdik jyl­daryndaǵy tyń serpindi sıpatymen álemge tanyldy. Qazaqstandy óz Otany sanaıtyn qazaqstandyq kúrdterdiń tarıhy – osynyń aı­qyn aıǵaǵy.

Qazaqstan táýelsizdiginiń al­ǵashqy jyldarynda qoǵamnyń rýhanı tur­mysymen, onyń áleý­mettik ózin-ózi tanýymen, ult­tyq oı-sana túleýimen baıla­nysty kúrdeli turmystyq-psı­ho­lo­gııalyq qubylystar-úde­ris­ter boldy. Tap sol 90-jyl­dardyń basyn­daǵy bizdiń basty jetistigimiz – halyqtar dostyǵyn saqtaý aıasyndaǵy 1992 jyly Qazaqstan halyqtarynyń 1 forýmynda Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń bul forýmdy turaqty negizdi uıymǵa aýys­tyrýdyń óte qajettiligi ıdeıasyn aıtqandyǵy. Osydan keıin 1995 jyldyń 1 naýryzynda res­pýb­lıkamyzdyń qoǵamdyq-saıası alańynda álemde balamasy joq ulttyq saıasat salasyndaǵy jańa ınstıtýt – Qazaqstan hal­qy As­sambleıasy quryldy. Assam­bleıa Qazaqstandaǵy ártúrli etnos­tar­dyń beıbitqatar ómir súrýine tán jańa úlgiler týyndaıtyn ózin­dik ereksheligi mol dostyq zerthanasyna aınaldy. 

Toqsanynshy jyldardyń basynda elimizdiń kúrdter meken­deıtin jerlerde áleýmettik saýaldama júrgizildi. Ol Abaı atyn­daǵy memlekettik ýnı­ver­sıtettiń teorııalyq jáne qol­dan­­baly saıasattaný kafedrasy men Qazaqstandaǵy kúrd zııalylary odaǵy­nyń jáne kúrd qaýymdastyǵymen birlesip ótki­zildi. Alynǵan nátıjeler boıynsha kúrdterdiń Qazaqstanǵa ábden úırengenderin jáne ony ózderi­niń Otany sanaıtyndary dáleldendi. Nátıjesinde «Iаkbýn» («Birlik») kúrdter qaýymdastyǵyn qurýǵa sheshim qabyldandy. Sál keıinirek 1999 jyly qaýymdastyq «Bar­bang» («Tańsári») bolyp qaıta quryldy. Kúrdterdiń «Barbang» qaýymdastyǵynyń negizgi maqsaty – etnostyń jan-jaqty damýyna qajetti jaǵdaılaryn jasaýǵa, Qazaqstanda mekendeıtin kúrd etno­sy­nyń zańdy talap-tilekterin, áleý­mettik, rýhanı múddelerin qanaǵat­tandyrýǵa yqpal etý bolyp tabylady. Bul baǵdardaǵy is-sharalar qataryn­da kúrdterdiń tili men mádenıetin, ult­tyq ádet-ǵuryptary men dástúrlerin saqtaý máseleleri boıynsha festıvalder, konsertter, praktıkalyq jáne metodıkalyq semınarlar, ártúrli shyǵarmashylyq ujymdar bar. Olar «Barbang» bı toby arqyly oryndalyp júr. 

Mektepterde kúrd balalary úshin kúrd tiliniń sabaqtary jáne poetıkalyq úıirmeler júrgiziledi. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldaýymen jalpy bilim bere­tin jáne jeksenbilik mektep­terge arnalǵan tuńǵysh ret kúrd tiliniń oqýlyǵy jáne kúrd tili­niń muǵalimderine arnalǵan oqý-ádistemelik keshen daıyndalyp, 2006 jyly jaryqqa shyqty. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qoldaýymen ádebı-kórkem, ǵylymı jáne qoǵamdyq-aǵartýshylyq jýrnal «Nubar» («Tuńǵysh»), aı saıyn shyǵatyn gazet «Jıına kúrd» («Kúrdter ómiri») gazeti bar. Sonymen birge kúrd qaýymdastyǵy «Barbangtyń» resmı saıty www.berbang-nur.kz ashylǵan.

Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynda ondaǵan ul-qyzdary bilim alýda. Respýblıkamyzda kúrd kásipkerleri qurǵan birqatar fırmalar jumys isteıdi. Qazaq­standyq kúrdterdiń qazirgi za­manǵy mádenıeti óz halqy­myz­dyń taǵdyrymen birge kópetnos­ty Qazaqstannyń mádenıetimen birtutas baǵalanady. Bıyl Táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasynyń ja­ńa tarıhyna 26 jyl tolyp otyr. Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń osy tarıhı shyn­dyqty aıryqsha atap baǵa­laǵany málim: «Táýelsizdik – ha­lyqtyń basty qundylyǵy, bizdiń tarıhı taǵdyrymyz jáne bizdiń baıyrǵy quqyǵymyz – ózi­mizdiń taǵdyrymyzdy ózimizdiń anyqtaýymyz». 

Bul – sımvolıkalyq mańyzdy másele. Bıylǵy jyly elimizdiń Prezı­denti N.Á.Nazarbaev «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdar­lamalyq maqalasynda ýaqyt talabyna saı jańǵyrý murattaryn júzege asyrýdy, olar­dyń bizdiń Qazaq elin álem órke­nıetindegi aldyńǵy sapta bolýyna jetkizetinin naqty belgile­di. Qoǵamdyq sanany jań­ǵyrtýdaǵy alǵashqy qadam – ózin­dik máde­nıetti, derbes ulttyq genetıkalyq kodty saqtaý, óz halqyńnyń dástúrlerine adaldyq. Qazaqstannyń ulttyq mádenıeti táýelsizdiktiń arqasynda jańa sapalyq bıiktikke kóterildi. Barlyq etnostyń birligi, kelisimi, beıbitshil yntymaqtastyǵy – bas­ty baılyǵymyz, táýelsizdiktiń asa qundy jetistigi. 

Qazaqstandy 80 jyl mekendegen kúrdter basqa da týysqan halyqtar ókilderimen birge eli­mizdiń ǵylym, mádenıet, bi­lim, ekonomıka, qurylys, den­saý­lyq saqtaý, qoǵamdyq-saıa­sı sa­lalarynda kóptegen jetis­tik­terdi baǵyndyrdy. Kóp­tegen kúrdter quqyq qorǵaý oryn­daryndaǵy, iri óner­kásiptik meke­melerdegi, aksıoner­lik qoǵam­dardaǵy, buqaralyq aqparat qural­daryndaǵy, halyqqa bilim berý salalaryndaǵy basshy, bilikti maman qyzmetterin abyroımen atqaryp júr. Bul, árıne Táýelsiz Qazaqstannyń damýyn nyǵaı­týdaǵy qýatty úılesimdi qamtamasyz etetin Memleket bas­shysy N.Á.Nazarbaevtyń dana­lyǵymen júrgizilip kele jatqan ishki jáne syrtqy saıasatyn qol­daýdyń jarqyn kórsetkishi.

Knıaz MIRZOEV, 
Qazaqstan kúrdteri «Barbang» qaýymdastyǵynyń prezıdenti,Qazaqstan halqy Assambleıasy Keńesiniń múshesi