Jańasha ekonomıkalyq oılaý – Elbasy fenomeniniń bir qyry

Jańasha ekonomıkalyq oılaý – qazirgi zamanǵy óndiristik qurylymdardyń ja­saq­­talýyna, sóıtip aımaqtyq nemese ja­han­dyq naryqta baǵasy men sapasy jóninen óz­ge­ler­den utymdy dúnıe usynýǵa yqpal ete ala­tyn ekonomıkalyq sananyń qalyptasýy. Is­ker­lik – aýqymdy, jedeldikti talap etetin baǵ­dar­lamalyq jobany oryndaýǵa kópshilikti ju­myl­dyratyn qasıet. Pragmatızm, únemshildik – jo­bany oryndaýǵa jumsalatyn qarajattyń she­shýshi ýchaskelerge durys bólinip, jum­sal­ǵan shyǵynnyń árbir teńgesi erteńgi kú­ni ta­bys túsiretindeı etip eseptelýinde baı­qa­la­tyn alǵyrlyq. 
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Qazaq­stan aldynda «bolamyz ba, joq álde bor­daı to­za­myz ba» degen dılemma turdy. El «jaba­ıy kapıtalızmge» qaraı bet alyp bara jatty. Bu­rynǵy sharýashylyq baılanystar úzilip qal­ǵandyqtan, óndiris oshaqtary turalady. Halyqtyń kúnkóris kózi azaıyp, kúndelikti as-aýqatqa qajetti kiristen aıyryldy. Mi­ne, osy bir halyq eseńgiregen ólara shaqta El­ba­sy N.Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń ege­men memleket retinde qalyptasýy men da­mýy­nyń strategııasy» atty Joldaýy jarııa­lan­dy. Onda egemen eldiń memlekettiligin ny­­ǵaıtýdy saıası jáne quqyqtyq turǵydan al­ǵy­sharttyq negizdeýlermen qatar, ony ór­ken­­detip, gúldendirýdiń de ekonomıkalyq jo­­balyq baǵdarlamalary jasaldy. Menshik­tik qatynastardy reformalaýǵa jáne tolyq­qan­dy júıeli naryqtyq qatynastarǵa kósh­peı­inshe el ekonomıkasyn kóterýdiń múm­kin emestigin sezingen Elbasy ekonomıka­ny, el­degi áleýmettik ahýaldy ońaltý ju­mys­ta­ryn bastady. Eski ekonomıkalyq qur­y­lymdy tú­begeıli ózgertti. Shetelderden ınvestısııa tart­ty. 

Pármendi túrde júzege asyrylǵan jeke­she­lendirý óz jemisin berdi. Ishki naryqqa trans­ult­tyq kompanııalar qyrýar qarjy quıdy. Sóı­tip otandyq ónerkásipke, shaǵyn jáne orta bızneske jan bite bastady. Qazaqstan TMD elderi ishinde birinshi bolyp orasan zor ınvestısııa tarta aldy. Turalap jatqan ón­diris oshaqtaryna jan bitti. El kádimgideı ek­o­nomıkalyq turaqtylyqqa qol jetkizdi.

Osylaısha ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynda Elbasy N.Nazarbaevtyń kóregendikpen eldiń ósip órkendeýiniń jolyn zerdelep, naqty kórsetip berip qana qoımaı, ony iske asyrýynyń nátıjesinde Qazaqstan óz ekonomıkasyn naryqtyq qatynastar talaptaryna sáıkestendirip qurýdyń birinshi kezeńin tabysty aıaqtady. Birtindep naryqtyq qa­ty­­nastarǵa ótýdiń ótpeli kezeńinde oryn al­ǵan keleńsizdikterden aryldy. Mysaly, kó­leń­ke­li ekonomıkanyń qarqynyn barynsha tó­men­detti. Salyq túsiminiń talan-tarajǵa tú­sýin aýyzdyqtap, bıýdjetke quıylatyn qarajat kózi molaıdy. Memlekettiń ekonomıka salasynda álsirep qalǵan bedelin barynsha kóterip, eldiń tabıǵı resýrstaryn baqylaý qolǵa alyndy. Ulttyq naryqtaǵy ımporttyq taýarlardyń úles salmaǵy kemidi. 

Eldi naryqtyq qatynastar talaptaryna sáıkestendirip damytýdyń kelesi – ekinshi kezeńine Qazaqstannyń ózindik ulttyq ekonomıkasyn qalyptastyrýǵa alǵashqy qadamdar ja­saldy. Naryqtyq reformalar odan ári je­tildirile tústi. Ekonomıkalyq ósý men qoǵam­nyń áleýmettik turaqtylyǵyn nyǵaıtýǵa ti­­keleı baǵdarlanǵan ózgerister júzege asyryl­dy. Yryqtandyrý, qurylymdardy qaıta qu­rý, óndiris oshaqtaryn tehnıkalyq jáne jańa tehnologııalyq jelilik qurylymdarmen jab­dyqtaý shyndap qolǵa alyndy. Energııa ta­­symaldaýdyń sharyqtap ketken baǵasy tó­­men­detildi, makroekonomıkalyq saıasat júıe­lendirildi. Munaı baǵasynyń kóte­ri­lýi­ne oraı Ulttyq qorǵa qomaqty qarj­y túsip, altyn-valıýta rezervi molaıa tústi. 2006 jylǵy 31 jeltoqsanda Ulttyq qordyń ak­tıvteri 14,1 mlrd dollardy, al altyn-valıýta re­zervteriniń kólemi 33 mlrd AQSh dollaryn qurady. Ekonomıkanyń jer, sý, orman syndy tabıǵı kózderin qorǵaıtyn birqatar zańnamalyq aktiler qabyldandy. 

Jalpy, eldi naryqtyq qatynastar talaptaryna sáıkestendire damytýdyń ekinshi ke­zeńinde Qazaqstan óz tarıhyndaǵy eń bir qar­qyndy órkendeý kezeńin ótkizdi. Eko­no­mıkalyq ósim 10 paıyzǵa deıin kóterildi. 2002-2007 jyldary aralyǵynda Qazaqstan saıası-ekonomıkalyq jáne áleýmettik sa­la­lar­dy jańǵyrtyp, jańartýdy jan-jaqty oı­lastyryp keshendi júrgizgen áreketteriniń ná­tı­jesinde uzaq ýaqyt boıy álemde qarqyndy da­myp kele jatqan elderdiń aldyńǵy qa­tarynan kórindi. Osy jyldary memleketti tu­tastaı damytýdyń «Nazarbaevtyq nus­qa­sy» dep atalǵan qanatty sózi álem elderi bas­shylarynyń úlken jıyndarynda qurmetpen aıtyla bastady.

2007 jylǵy tamyzda AQSh-tyń ıpo­te­ka­lyq kredıtteý júıesiniń kúıreýi týyn­dat­­qan daǵdarys bastaldy. Álemdi tú­gelge jýyq sharpyǵan ekonomıkalyq daǵ­da­rys zardaptarynan shyǵýdyń amaly oı­las­tyryldy. 2007 jylǵy qarashada bul daǵ­darystyń aldyn alý baǵdarlamasy jasaq­ta­lyp, memlekettik turaqtandyrý jospary túzildi. Daǵdarysty toqtatýǵa memle­ket tarapynan 2 trln 700 mlrd teńge bó­lin­di. Ulttyq óndiris oshaqtaryn jańǵyrtý, olar­dy jańa tehnıkalyq qurylǵylarmen jab­dyqtaý jumystary jalǵasa berdi. Oǵan jum­salatyn bir jyldyq qarajat somasy ese­lenip 4 mlrd dollarǵa jetti. Ulttyq qorda jınaqtalǵan qarajat esebinen eńbekaqy men zeınetaqy ýaqytynda tólenip turdy. Atyraý munaı-hımııa kesheniniń qurylysy jal­ǵasty. 2009 jyly «Moınaq» GES-iniń qu­rylysy aıaqtaldy. «Ekibastuz-1» GRES-i men «Ekibastuz-2» GRES-i keńeıtildi jáne jańǵyrtyldy. «Balqash» JES-iniń qurylysy bas­taldy. Beıneý-Bozoı-Aqbulaq magıstraldy gaz qubyryn salýǵa daıyndyq bas-
taldy. Batys Eýropa-Batys Qytaı tranzıttik av­­tokólik arterııasy qaıta jańartyldy. Elektrovoz, jolaýshy jáne júk vagondaryn ja­saý, jol bıtýmynyń, hımııa ónerkásibi ón­diris oshaqtary qurylyp, jumys isteı bas­tady. 

Táýelsizdikke ıe bolǵanyna nebári 26 jyl tolǵandyǵyna qaramastan Qazaqstan eko­­nomıkasy qarqyndy damyǵan, tabysqa je­tý­diń qomaqty tájirıbesi bar, saıası turaq­ty, halqynyń laıyqty molshylyqta ómir sú­rýine qol jetkizgen, qýatty memleket re­tin­de qalyptasty. Elde aýqymdy saıası, eko­nomıkalyq jáne áleýmettik ózgerister jú­zege asty. 

Búgingi tańda Elbasynyń strategııalyq oılaý qabiletiniń jemisindeı bolyp Qazaqstanda buryndary bolmaǵan múlde jańa joǵary tehnologııaly salalar: munaı-hımııa, avtomobıl ónerkásibi, temir jol, mashına jasaý, IT-tehnologııalar, ǵaryshtyq-spýtnıktik óndirisi qurylyp, jemisti jumys isteýde. Sońǵy 4 jyl ishinde 630 ındýstrııalyq joba iske qosyldy. «Bıznestiń jol kartasy-2020», «Agrobıznes-2020», «Jumyspen qam­týdyń jol kartasy-2020», «Nurly jol» baǵ­darlamalary júzege asyrylyp keledi. Batys Eýropa – Batys Qytaı halyqaralyq kólik dálizi, Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýty sekildi birqatar strategııalyq mańyzdy ınfraqurylymdyq jobalar júzege asty. Munymen qatar sońǵy tórt jylda 9000 balabaqsha, 400-den astam orta mektep, 600-den astam densaýlyq saqtaý nysandary iske qosyldy. Egemendikke qol jetkizgeli qazaqstandyqtardyń aılyq jalaqysy 32 ese, jyldyq tabysy 15 ese ósti. Taıaý jyldarda jan basyna shaqqanda IJО́ kólemin 4,5 esege, shamalap aıtqanda 60 myń dollarǵa deıin ósirý kózdelýde. 

Úshinshi jańǵyrý qazaq memleketiniń jan-jaqty ári turaqty damýyna, sondaı-aq Elbasy usynǵan «Máńgilik El» ıdeıasyn jú­zege asyrýǵa saıası, áleýmettik jáne eko­no­mıkalyq tuǵyrlyq negiz qalaıdy. Sebe­bi El­basy tapsyrmalary Qazaqstannyń órken­deýine qyzmet etedi. Elbasynyń «100 naqty qadam» Ult josparyn halqymyz baqýatty ómir súrýge jasalǵan naqty qadam retinde qabyldady.

Búginde ár memleket óz áleýetine qaraı árt­úrli ekonomıkalyq qýattaný usynymdaryn da­mytýdy qolǵa alǵan. Sebebi búgingi álem­dik makroekonomıkalyq jáne geosaıası qubyl­ma­ly tirshilikte ómir jyldam ózgerýde. Son­dyqtan HHI ǵasyrdyń basyndaǵy eko­nomıkalyq qýattylyq, básekelestik adam ómi­rin jaqsartýǵa qajetti ónim shyǵaryp, ony eksporttaýǵa, álemdik naryqta ótimdi saý­dalaýǵa baǵdarlanǵan. Demek, óndirgish kúsh­terdi damytý eń aldymen, óndirýshilerdiń qyzmeti men daǵdylaryn qazirgi zamanǵy óndiris talaptaryna saı mashyqtandyrýdy, jańa tehnologııalyq qurylǵylar men jelilerdi óndiriske endirýdi, óńirlerdegi ón­di­ris oshaqtaryn jańǵyrtýdy, sıfrly tehno­lo­gııalar men jasyl ekonomıkaǵa ótýdi talap ete­di. Bular oryndalmaıynsha eksportqa baǵ­darlanǵan ekonomıkany qalyptastyryp, óni­mniń jańa túrlerin shyǵarý múmkin emes. Al ónimniń jańa úlgilerin shyǵarý úshin óndiristiń elde burynnan bar oshaqtarynyń operatıvtik tıimdilikterin barynsha arttyrý kerek. Resýrstardy paıdalaný, ónimderdi tasymaldaý shyǵyndaryn azaıtý qajet. Bul – birinshi talap. Ekinshi talap – ósim, paıda tú­siretin eksporttyq ónimderdi ǵalamdyq saýda alańyna shyǵaryp ótimdi saýdalaýdyń qyr-syryn meńgerý qajettiligi. Ol úshin Qazaqstan halyqaralyq saýda arenasynda ózi­­niń laıyqty ornyn taba bilýi jáne sol or­ta­daǵy básekede artyqshylyqqa ıe bolýy ári ulttyq taýardy jarnamalap, ótkizýde bel­sen­dik tanyta bilýi kerek. 

Sondaı-aq álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qa­tarynda ornyǵý, Elbasy aıtqandaı, ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy aıasynda óndiristi ınnovasııalyq-ındýstrııalyq damytýǵa, ınvestısııalar tartýǵa basa nazar aýdarýmen qatar iskerlik mádenıetiniń deńgeıin kótere túsip, kásipkerlikti damytýdy da talap etedi. Sebebi ulttyq ekonomıkanyń básekege qabilettiligin arttyrýda jeke kásipkerlerdiń, kásiporyndar men uıymdardyń kásipkerlik is-áreketteri erekshe ról oınaıdy. Búgingi tańda elimizdegi menshik ıeleri men kásipkerlerdiń ósip kele jatqan jańa býyny tabysty jumys atqarýda. Res­pýblıka boıynsha 1 mıllıon 271 myń kásipkerlik qurylymnyń qalyptasqany osyny aıǵaqtaıdy. Olar ulttyq baılyqtyń tórt­ten birin óndiredi. Jyl saıyn 2500-den asa ónim túri 119 elge eksporttalady. Eksporttyq saý­­da túsimdiligi qazirdiń ózinde 46 mıllıard dol­lardy quraıdy. Biz búgingi tańda ja­han­dyq astyq qorymyz. Búginderi elimiz bu­ryn­dary shyǵarylmaǵan ónim túrlerin álem­dik rynokta saýdalaýda. 

Osy aıtylǵan ıgilikterdiń bastaýyn­da El­basy N.Nazarbaevtyń turǵany anyq. Pre­zı­d­enttiń sarabdal saıasaty men bilik­ti­liginiń, kóregen basshylyǵynyń nátı­je­sinde árbir qazaqstandyq berekeli, alańsyz ómir súrýde. 

Orazbek NUSQABAEV,
sosıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
Áriphan SADYQOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor