DÚBIRGE TOLY DÚNIE

IRAKTAǴY SOǴYSTYŃ SAIаSATTAǴY SALDARY Sońǵy aptada álem, ásirese, Eýropa telearna­larynyń basty taqyryby Ulybrıtanııanyń burynǵy premer-mınıstri Tonı Blerdiń Iraktaǵy soǵystyń bastalýyna baılanysty táýelsiz komıssııaǵa jaýap berýi boldy. Ony telearnalar apta boıy kún saıyn qaıta-qaıta kórsetti. Jeti jyl bu­ryn AQSh-tyń Irakqa basyp kirip, ondaǵy Sad­dam Hýseın­niń rejimin qu­lat­qan soǵysy týraly áńgime, oǵan baǵa berý áli de toqtamaı ke­ledi. Bireý aq­taı­dy, bireý dattaıdy. Basta­mashysy AQSh bolǵan soǵysty belsendi qoldaǵan elder oǵan óz áskerin de qosty, qarjylaı kómek bergender jáne bar. Sol soǵystyń saldary qazir jurttyń kóz aldynda. Myńdaǵan adam qaza tapty, júzdegen mıl­­lı­ard dollar qarjyny sol soǵys­tyń jalmaǵany óz aldyna, bul elde áli tynyshtyq ornaı qoıǵan joq. Qanshama dúnıe qırady, halyq qanshama mádenı, rýhanı qundylyqtarynan aıryldy. So­ǵan kim jaýap beredi? Sirá, Uly­brıtanııada qurylǵan parlament­tik táýelsiz komıssııanyń maq­sa­ty da belgili dárejede soǵan jaý­ap izdeý edi. Ony belgili qaı­ratker Djon Chılkot basqarady. Basqa odaqtas elder belsendi qoldamasa, AQSh bul soǵysty bas­­­­­­­­­­­­­­tamaýy da múmkin edi. Jalpy, bul másele BUU Qaýipsizdik Ke­ńe­sinde talqylanyp, Saddam Hý­seınge barynsha qatań talap qoı­ǵanda, máseleniń soǵyssyz da she­shilý joly bolǵan. Ondaı talapqa Reseı qarsy boldy da, AQSh sonda soǵys jolyn tańdady. Ony Ulybrıtanııa belsendi qoldady. Sonda bul eldiń premer-mı­nıstri Tonı Bler edi. Oǵan qazir nege qoldadyń de­gen aıyp taǵylady. Sol soǵysta brıtan áskerıleri de qaza tapty. Tipti soǵys bastalǵan kezde Sad­dam Hýseınge taǵylǵan aıyp – jappaı qyryp-joıatyn qarýlar, ıaǵnı hımııalyq jáne bıolo­gııa­lyq qarýlar onda bolmaǵan, olar joıylǵan eken. Bul jaıynda sol kezdegi barlaý oryndary brıtan úkimetine de habarlaǵan kórinedi. Tonı Bler mundaı suraqqa tosylǵan joq: áńgime Irak dıktatorynda bolyp otyr. Ol ornynda qalǵanda ondaı qarýlar op-ońaı paıda bolar edi, deıdi ol. Komıssııa burynǵy premer-mınıstrdi alty saǵat boıy ter­ge­di. Onyń úsh sa­ǵatynda Tonı Bler aqtalý só­zin sóı­ledi. Só­zi­niń so­ńynda ol: “Men sonda qa­byldaǵan she­shim­di qazir de qa­byl­dar edim”, dedi. Bul – burynnan aıtylyp kele jatqan Irak soǵysy týraly pikirlerdiń bir parasy. Qanquıly dıktatordy aýyzdyqtaý kerek edi, ol júzege asty, deıdi olar. Sol jolda adamdardyń ólim-jitimge ushyraǵanyna bular ókinish bildiredi. Biraq zulymdyqty joıý da teginge túspeıdi. Sirá, elde biraz shý týdyrǵan osynaý “táýelsiz komıssııanyń tergeýin” uıymdastyrǵandar dit­tegen oılaryna jete almaǵandaı. Tonı Blerdiń qandy portret­terin, saıqymazaq qýyrshaq mú­sin­derin kótergen sherýler apta boıy sozylyp, ol kún saıyn bú­kil álem telearnalarynan kórse­ti­lip jatsa da, burynǵy prem­­er­diń odan bedeli túse qoı­maǵandaı. Qaıta odan ol biraz upaı jına­ǵandaı kórinedi. Onyń óz sózinde turatyn, pikirinen qaıtpaıtyn, qajettilik týǵanda ózin qorǵaı biletin qaısar qaıratker beınesi ornyqqandaı. Buryn da onyń bedeli bıik edi. Onyń oqyǵan lek­sııalaryna 80 myńnan 270 myń dollarǵa deıin gonorar tólenetin. Ataqty JP Morgan jáne Zurich Financial Services Group sııaqty qarjylyq alyptarǵa keńesshilik qyzmet kórseter edi. Osynaý komıssııany quryp, kináni Blerge artyp, odan ózine biraz upaı jınamaq bolǵan qazirgi premer-mınıstr Gordon Braýn shyn máninde aıtarlyqtaı utyl­ǵan syńaıly. Ol alda sol komıs­sııa­ǵa ózi de jaýap beredi. Sol so­ǵys ke­zinde Braýn qarjy mınıs­t­ri bol­ǵan. Sol kezdegi bılik par­tııa­sy­nyń qazirgi kósemi de ózi. Biraz taıaq ózine tıedi. Bul komıssııa Gor­don Braýnǵa ǵana emes, bıylǵy bolatyn parlament saılaýynda jalpy leıborıster partııasyna da qatty soqqy bolyp tııýi ábden múmkin. ESEBI BARLAR ERTEŃIN ERTE OILAIDY Qyrǵyzstan prezıdenti Qurmanbek Bakıevtiń bılik merziminiń bitýine áli tórt jyldan asa ýaqyt bar. Sóıtse de kelesi saılaýda bul elde prezıdenttikke negizgi úmitker kim bolady degen áńgime qazir-aq aıtylyp jatyr. Jurttyń aýzyna Bakıevtiń kishi uly Maksım Bakıevtiń esimi kóbirek túsedi. Buǵan se­bep­shi bolǵan da pre­­zıdent Ba­kıev­tiń ózi. Ol ótken jy­­ly 14 jeltoq­san­da kon­s­tıtý­sııaǵa ózger­týler engi­zýge biraz usy­­nys jasady. Sonyń ishinde jurt na­zaryn aýdarǵany – memleket basshysynyń ókildigin bıliktegi tulǵanyń oryndaı al­maı­tyn jaǵdaıynda ýaqytsha basqaǵa berý sharalaryn ózgertý týraly usynys. Qazirgi konstıtýsııa boı­yn­sha, ol aldymen parlament spı­ke­rine, onyń reti kelmese, úkimet tó­raǵasyna júkteledi. Al jańa usy­nys boıynsha, prezıdent ókil­digin alatyn tulǵany prezıdent ja­nyndaǵy arnaıy keńes sheshedi. Bir sózben aıtqanda, prezıdent qalaǵan adam tańdalady. Jurtshylyq, árıne, eń aldy­­men oppozısııa bul adamdy qa­zir­diń ózinde prezıdenttiń kishi uly 32 jastaǵy Maksım Bakıev sanap otyr. Oǵan da negiz bar. Bu­ryn je­­ke bıznespen aınalysyp kel­gen ki­shi Bakıev ótken jylǵy 29 qazanda aıaq astynan memlekettik qyzmetke tartyldy. Damý, ınves­tısııa jáne ınnovasııa jónindegi ortalyq agenttik (DIIOA) degen qurylyp, oǵan jetekshi bolyp taǵaıyndaldy. Jáne osynaý jańa organǵa eldiń barlyq ekonomı­ka­lyq blogy jınaqtaldy. Bul jaǵdaı el ishinde ártúrli sóz týdyrdy. Eń aldymen Ba­kıev­terdiń barlyq bılikti óz qolda­ryna shoǵyrlandyrǵanyna syn da aıtyl­dy, narazylyq ta bildirildi. Biraq muny da bul eldegi qalypty jaǵdaı dep qabyldaýǵa bolǵandaı. Ádette bul elde bılikke qarsy túrli shara­lar uıymdastyrylyp jatady. On­yń keıbirine qarap, munyń ózi qo­ǵamda úlken jarylys týdyrar dep qaýip qylsań, biraq kelesi kúnderde ol sabasyna tús­­­kenin kóresiń. So­dan da Mak­sım Bakıevtiń bıliktegi qyzmeti de ózi­niń jalǵasyn ta­ba­­ty­ny kúmánsizdeı. Sóıtse de, bul elde saıası toptar­dyń bir-birin qa­ralaýy, bul rette aqparat qural­da­ryn paı­dalaný da úıren­shik­ti jaı­daı kó­rinedi. Bul úshin keıde basqa el­der­diń resýrs­tary da iske qo­sylyp jatady. Ja­qynda TMD elderi ınstıtýty aımaq­tyq fı­lıalynyń dırek­­tory, Qyrǵyz­stan problema­la­ryna ma­man­dan­ǵan Reseı saıasat­ta­nýshysy Alek­sandr Knıazev degen Reseıde Mak­sım Bakıevtiń ıeli­gindegi 18 kompanııanyń esep-shot­tary ja­by­­lyp, jumystary toq­tal­ǵanyn ha­barlady. Tipti oǵan Kremldiń ózi nazar aýdaryp ot­yr­ǵanyn aıt­ty. Bul habardy M.Ba­kıev teriske shyǵaryp, jala dep kórsetti. Jáne ony tek óziniń je­ke basyna emes, búkil elge qar­sy jasalǵan áreket dep baǵalady. Osydan da biraz jaıdy ańǵar­ǵandaı bolasyń. Kishi Bakıev ózin búkil el taǵdyrymen baılanys­tyr­ǵandaı dárejede kóterýin de artyq kórmeıtindeı. Onyń qoǵam­daǵy orny barǵan saıyn artyp ke­le jatqandaı. Tipti oǵan qarsylar­dyń pikiri de sondaı oıǵa jeteleıdi. Qyrǵyz aǵaıyndar qashanda saıa­satta belsendi. Keıde revolıý­sııa da jasap, biraz nárseni tóń­ke­rip tastap, artynan odan esh­nárse ónbedi dep ókinip jatady. Kezinde sondaı revolıýsııamen Ba­kıevke bılik tizginin ustatsa, endi búgin oǵan qarsy kóterilýge ázir adamdar da az emes. Bir sha­rýaǵa keı­de asy­ǵys kirisip ketedi de, uz­aq ýaqyt aı­tysyp, tartysyp ja­ta­dy. Alda en­di tórt jyldan keı­in bolatyn pre­zıdent saı­laýy­nyń da úni estilip qaldy. Tym alys qoı. Oǵan jet­ken­she jurt entigip, sharshap qal­maı ma deısiń. Odan basqa da kúndelikti kúnkóristiń qat-qabat sharýalary bar. Mamadııar JAQYP.