Táýelsizdik ensıklopedııasy

Tarıhı pýblısıstıka janrynda jazylǵan, qazaq jáne orys tilderinde ba­sylǵan tolymdy dúnıe avtordyń eli­mizdiń jańa tarıhyna kózqarasy men onyń erteńine degen ustanymyn ta­nytady. Sóz basynda Elbasy: «Bul ki­tap meniń uly qoldaýshym, kemel ke­leshegine óziniń qazaqstandyq jolymen qaryshtaǵan jasampaz halqyma arna­la­dy!» dep, kitaptyń jalpy mazmunyn aıqyn­dap bergen.

Jańa kitaptyń tusaýkeser rásimin «Nur Otan» partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Muhtar Qul-Muhammed ashyp, saltanatty sharany ózi júrgizip otyrdy. Sharaǵa Pre­mer-Mınıstr keńsesi basshysynyń oryn­basary, saıasattanýshy Erjan Babaqumarov, UǴA akademıgi, senator Baqytjan Jumaǵulov, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti janynd­a­ǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń oryn­basa­ry Sanat Kóshkimbaev,   «Egemen Qazaqstan» RG» AQ Basqarma tóra­ǵa­sy Darhan Qydyráli, Prezıdent ákimshiliginiń Qazaqstan hal­qy Assam­bleıasy Hatshylyǵy meń­ge­rý­shisiniń orynbasary Leonıd Pro­ko­penko, L.N.Gýmılev atyndaǵy eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Erlan Sydyqov qatysyp, jańa kitap týraly salmaqty oı-pikirlerin ortaǵa saldy.

Muhtar Qul-Muhammed atap ótken­deı, bul kitapty Elbasynyń óz qoly­men jazylǵan táýelsizdik ensıklo­pe­dııasy dep senimmen aıtýǵa bolady. Jańa týyndyda egemen memlekettiń ne­gizi qalanǵan kúnnen bastap, onyń qa­lyptasý kezeńderiniń erekshelikteri men 26 jyldyq táýelsizdik dáýirindegi ishki jáne syrtqy syn-qaterlerdi eńse­rý­ge baılanysty qabyldanǵan sheshim­derdiń mán-mazmuny men tetikteri egjeı-tegjeıli baıandalady.

Tolymdy dúnıeniń alǵysózinde eli­miz­diń óz jolymen – qazaqstandyq damý jolymen júretinine nazar aýdarǵan Elbasy: «Derekterdi taldap, oqıǵalarǵa obektıvti baǵa berip úırený ǵana emes, tarıhı úderisterdi bolashaq turǵysynan te­reń túsiný, ótkenge qazirgi kezeń tur­ǵy­synan kóz salý jáne bolashaqty oılaı oty­ryp, ótkendi umytpaý – bizdiń or­taq min­detimiz. Biz tarıhtan ózimizge já­ne eli­mizdiń odan ári damýyna qajetti taǵy­lym ala berýge tıispiz», deıdi.

Kitap elimizdiń jańa tarıhyn tutas qamtyǵan, mazmuny asa baı 4 bólimnen turady:

1. Memleketimizdiń dúnıege kelýi. Qazaqstannyń birinshi jańǵyrýy (1991-1995 jyldar);

2. Uly betburys. Qazaqstannyń ekinshi jańǵyrýynyń bastalýy (1996-1999 jyldar);

3. Qııaǵa qulash sermeý. Qazaqstannyń ekinshi jańǵyrýy (2000-2010 jyldar);

4. Qalyptasqan memleket. Qazaqstan­nyń úshinshi jańǵyrýy (2010 jyldar). Ár bólimniń ózi birneshe bólimderge bó­lingen. Olardyń ataýlaryna da mán be­rilip, jańa tarıhymyz ben qazaq­stan­­­dyq qundylyqtardyń dáýirlik oqı­ǵalary naqty ári dál sýrettelgen. Atap aıtqanda, «Tarıhı ádilettilik sal­ta­­naty», «Tuǵyry berik memlekettik qu­­ry­lym», «Basty qundylyǵymyz – beı­­bitshilikti qasterleı bildik», «Ja­ńa­­lyqtyń jyly lebi jáne qaıta túle­gen dástúr», «Syrtqy saıasat: tyńǵa túren salǵandaı...», «Qııaǵa kóz tikken qa­zaqstan barysy», «Baıandy bolsyn Bas qala!», «Saıası turaqtylyq jemisi», «Táý­elsizdik rýhymyzdy shyńdady», «Álem moıyndaǵan kóshbasshylyq», «Kóz aldymyzdaǵy uly ózgerister» jáne basqa da bólimderde elimizdiń jarqyn sátteri egjeı-tegjeıli baıandalady.

Elbasynyń qalamynan týǵan eńbek: «Qazaqstandy joǵary damyǵan memleketke aınaldyratyn – azat oıly, ja­ńashyl da jasampaz azamattary. Ol úshin árkim jan-jaqty jáne kemel bilimge den qoıyp, qajyrly eńbek pen ózin ózi tolassyz jetildirýdi ómir saltyna aınaldyrýy qajet. demek búginde bolashaq úshin qulshyna iske kirisetin, jigerimizdi janyp, sanamyz ben ómirimizdi ózgertetin sát taǵy týyp tur. Uly tarıh Kemel keleshekke jeteleıdi», dep túıindelgen.

Jańa basylymnyń tusaýkeser sal­tanatyna kórnekti memleket jáne qo­ǵam qaıratkerleri, kósheli ǵalymdar, Par­lament depýtattary, «Nur Otan» partııasynyń basshylyǵy men músheleri, zııaly qaýym ókilderi, belsendi jastar qatysyp, kitapqa erekshe qyzyǵýshylyq tanytty. Elbasy qalamynan týǵan súbeli dúnıe otandyq jáne sheteldik oqyrman qaýymdy qyzyqtyrar tyń týyndy bolady degen berik senim bar.

Muhtar Qul-Muhammed, «Nur Otan» partııasy Tóraǵa­sy­nyń birinshi orynbasary:

– Osydan tup-týra 26 jyl buryn halqymyzdyń jańa dáýiri bastaldy. Bul – egemendik, táýelsizdik, erkindik dáýiri. Bul er qazaqtyń Elbasymen birge dáýirleý kezeńi. Jańa kitapta Elbasymyzdyń jańa basshylyǵymen táýelsiz elimizdiń shırek ǵasyrdan astam ýaqytta qol jetkizgen barlyq jetistikteri saralanǵan.

Elbasymyzdyń júrek tórin­degi tolǵanystarynan shyq­qan bul kitapty bárimizdiń qa­sıetti Otanymyz – Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń negizin qalaǵan Tuń­ǵysh Prezıdentimizdiń óz qolymen ja­zyl­ǵan táýelsizdik ensıklopedııasy dep ataýǵa tolyq ne­giz bar.

Táýelsizdik zamany Qazaqstan úshin ǵasyrlar júgin arqalaǵan ǵalamat dáýir. Sonyń bárinde eli úshin týǵan Elbasy Qazaq elin álemdik qaýymdastyqtyń eń aldyńǵy qataryna shyǵardy.

Qazaqstan – búginde irgesi berik, yntymaǵy jarasqan, ekonomıkasy qýatty, saıası júıesi saralanǵan, óz jolyn, óz bolashaǵyn aıqyndaǵan, álemdik qaýymdastyq aldyndaǵy bedeli bıik, úsh birdeı jańǵyrýdy oıdaǵydaı ótkize bilgen abyroıly memleket. Onyń týǵan halqyn zamananyń san alýan synynan aman alyp shyǵyp, bıikten bıikke bastap kele jatqan Nursultan Ábishulyndaı kemeńger basshysy bar.

Aldaryńyzdaǵy kitap – Elbasynyń bárimiz úshin eń qasıetti qundylyq sanalatyn táýelsizdik týraly oı-tolǵamdarynyń jıyntyǵy. Endeshe bul kóp uzamaı-aq barsha qazaqstandyqtardyń súıip oqıtyn kitabyna aınalaryna kámil senemin.

Erjan Babaqumarov, Premer-Mınıstr keńsesi basshy­sy­nyń orynbasary, saıasattanýshy:

– Osy kitapta Qazaqstannyń qurylý kezeńderin ashýǵa, táýel­siz­diktiń alǵashqy onjyl­dyǵyndaǵy kúr­deli ishki jáne syrtqy syn-tegeý­rinderge qatysty sheshimder qabyldaý tetikteri men ishki qısyndy taldaýǵa erekshe nazar aýdarylǵan. Bul jaı kitap emes. Bul – Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń el tarıhy men onyń bolashaǵyna kózqarasy. 26 jyl ishinde bolǵan oqıǵalarǵa syndarly taldam jasalǵan: bul faktiler ǵana emes, tereń paıym. Kitapta kórinis tapqan bilimniń qundylyǵy aıqyn kórinip tur. Sebebi kitap avtory Prezıdent Nursultan Nazarbaevty oqıǵalardyń kýágeri, qatysýshysy ǵana emes, táýelsiz memleketimizdiń tarıhyn jasaýshy deýge bolady. Sondyqtan bul eńbek qajettiligin joǵaltpaıtyn tutas bir dáýirdiń mańyzdy qujaty ispetti.

Kitapta qazaqstandyq damý modeliniń mán-mańyzy: onyń evolıýsııasy, negizgi qaǵıdattary, tetikteri men qozǵaýshy kúshter aıqyn kórinis tapqan. Qazaqstannyń jańǵyrýynyń úsh tolqynyn qarastyrýǵa kóp kóńil bólingen. Prezıdent jańǵyrtýdyń júıeli úsh tolqyny retindegi memleket qurylysy men bizdiń tarıhymyzǵa óz kózqarasyn bildirgen. Birinshi jáne Ekinshi jańǵyrtýdyń arqasynda totalıtarlyq júıeni ysyryp, naryqtyq ekonomıka qurý, álemniń básekege qabiletti 50 eliniń qataryna kirý mindetteri oıdaǵydaı sheshimin tapty. Úshinshi jańǵyrtý eldi jappaı jańartýǵa jáne jańa jahandyq shynaıylyq jaǵdaılarynda ony álemniń asa damyǵan otyz eliniń qataryna engizýge baǵyttalǵan.

«Táýelsizdik dáýiri» – bul ótken kezeń týraly ǵana kitap emes. Ol – bolashaqty baǵdarlaıtyn: elimizdiń bolashaqta qandaı qaǵıdattarǵa súıený kerektigin kórsetip bergen týyndy.

Baqytjan Jumaǵulov, UǴA akademıgi, senator:

– Meniń oıymsha, bul oqyr­mannyń kóńil pernelerin dóp basatyn, oqyrmannyń oıyna, maq­satyna, umtylysyna áser ete­tin úlken eńbek. Men kitaptan eki aspekt boıynsha úlken áser aldym. Birin­shiden, egemen Qazaqstannyń jańa tarıhynyń qamtylý aýqymy, bolashaqqa qoıylǵan maqsattar men mindetter jáne taldaý tereńdigi tánti etti. Ekinshiden, avtordyń oıy, kúr­deli máseleler týraly tolǵanystary men paıym­daý­lary, olardy sheshý joldaryn izdeýi, kóńil kúıi baıqalatyn shynaıylyq erekshe áserlendirdi.

Kitapta Prezıdent Nursultan Nazarbaev memle­ket­tiń tiri aǵza ekenin aıtyp, oǵan dálelder keltirgen. Sonymen qatar el damýyndaǵy eń kúrdeli máselelerdiń qalaı sheshilgenin kórsetken. Maǵan taǵy bir áser etken tusy – adam kapıtalyn alǵa shyǵarý boıynsha júrgizilgen reformalar týraly boldy. Osy rette elimizde táýelsizdik jyldary ǵylym, bilim berý, densaýlyq saqtaý, mádenıet, sport salalaryn jetildirý boıynsha jasalǵan jumystar týraly kitapta tolyq aıtylǵan. Mysaly, osy jyldary «Bolashaq» baǵdarlamasynyń arqasynda 12 myńnan astam talantty jas sheteldiń úzdik JOO-larynda bilim aldy. Memlekette ıntellektýaldy mektepter damydy. 2010 jyly Qazaqstan bolon prosesine kirdi. Búginde biz bilim-ǵylym júıesin álemdik standarttarǵa saı ózgerttik.

Taǵy bir mańyzdy másele, 2007 jylǵy konstıtýsııalyq reforma boldy. Onyń eń basty jańalyqtarynyń biri – elimizdegi Par­la­me­nt saılaýaldy majorıtarlyq úlgide proporsı­onaldy, ıaǵ­nı tepe-teńdik saılaý júıesine aýys­ty. Osylaısha elimizdegi saıası partııalar ashyq básekege, elektoraldy úderiske tolyq qosyldy. Bul damyǵan demokratııalyq elderge tán júıe edi. Biz jańa júıedegi parlamenttik saılaýdy sátti ótkizdik. Sonymen birge saılaýdyń osy pro­porsıonaldy júıesi bizdiń ómirimizde tolyqqandy qoldanysqa endi.

Sanat Kóshkimbaev, Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń Prezıdenti janyndaǵy Qazaqstan stra­te­gııa­lyq zert­teýler ınstıtýty dırektorynyń oryn­basary:

– Prezıdent osy eńbekte atap kórsetkendeı, syrtqy saıasat – ishki saıasat beınesiniń jalǵasy. Nursultan Nazarbaev ustanyp otyrǵan ishki saıasat – qazaqstandyq kóp vektorly dıplomatııanyń jarqyn modeli. Kitapta bul termındi jıi kezdestirýge bolady.

Elbasy eńbeginde memlekettiń ishki saıasatynyń jarqyn jetistikteri, ishki saıası jáne ishki ekonomıkalyq ózgeristerdiń qalaı júzege asyrylǵany baıandalǵan. Sonymen qatar aımaqtyq qaýipsizdik máselesi de keńinen taldanǵan. Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna, Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna tóraǵalyq etkeni de elimizdiń saıası tarıhynda erekshe atap ótetin kezeńge aınalǵany atap kórsetilgen. Qazaqstan halyqaralyq arenada kóptegen memlekettermen ekijaqty jáne kópjaqty dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatty. Sonymen qatar elimiz ustanǵan baǵyt-baǵdardyń biri retinde Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes bolǵany tegin emes. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Ortalyq Azııadaǵy ıntegrasııalyq bastamalary da memleketti alǵa jeteler taǵy bir artyqshylyqqa aınaldy. 1993 jyly Tashkentte ótken sammıtten beri Prezıdentimizdiń usynysymen Qazaqstan men bizge kórshiles memleketter «Ortalyq Azııa» aımaqtary atala bastady. Elimiz osy ýaqytqa deıin Ortalyq Azııadaǵy eldermen qarym-qatynas jasaýdyń ıntegrasııalyq modelin ustanyp keledi. Árıne, qıyndyqtar az bolǵan joq. Biraq 26 jyldyń ishinde osynaý ıntegrasııalyq strategııa óziniń ómirsheńdigin dáleldep berdi.

Leonıd Prokopenko, Prezıdent ákimshiliginiń Qazaqstan halqy Assambleıasy Hatshylyǵy meńgerý­shi­siniń orynbasary:

– Nursultan Nazarbaev Qazaq­stan halqy Assambleıasynyń HHV ses­sııasynda birligimiz ben turaq­ty­lyǵymyzdy saqtasaq, jarqyn bo­lashaq týraly úmitimizdiń úlken bola­tynyn aıtyp edi. Men «Táýelsizdik dáý­iri» kitabynyń óne boıynan  osy oı­dy kórdim. Kitapta beıbitshilik pen kelisim saıasatyn júzege asyrýǵa at­sa­lysqan QHA-nyń memlekettegi áleýmettik-saıası prosesterdi turaqtandyrýshyǵa aınalǵany týraly jazylǵan, Qazaqstannyń jańǵyrý kezeńiniń úsheýinde de memlekettegi turaqtylyq pen birliktiń qalaı nyǵaıa túskeni aıtylǵan. Birinshi jańǵyrý kezeńinde qoǵamdyq kelisimniń qazaqstandyq modeli, til men mádenıet salalaryndaǵy jal­pyulttyq birlik qalyptasa bastady. Birlik pen keli­sim­niń qazaqstandyq biregeı modeli jasaldy. Qazaqstan halqy Assambleıasy Konstıtýsııalyq statýsqa ıe boldy. Assambleıa týraly Zań qabyldandy. Memleket basshysy belgilep bergen ulttyq saıasattyń negizgi qaǵıdattary júzege asyryldy. Bul kezeńdi Prezıdent «Maqsattar men áreketter, aqyl men júrektiń birligi» dep atady.

Ekinshi jańǵyrý kezeńinde Elbasy eńbeginiń nátı­je­sin­de Qazaq­stan­nyń birlik modeli BUU, EQYU, ShYU se­kildi halyq­ara­lyq ınstıtýttar deńgeıinde moıynda­la bastady. Úshin­shi jańǵyrý kezeńinde  Prezıdent qa­zaq­standyq pat­rıotızmniń bolmysy qandaı bolýy k­e­rek­ti­gin aıtty. Prezıdent birliktiń za­manaýı formýlasyn ja­sady. «Bir halyq – bir memleket – bir taǵdyr». Bul fo­r-
mýla  «Máńgilik El» jalpyulttyq patrıottyq ıdeıasyn­da kórinis tapty. Meniń paıymdaýymsha, «Táýelsizdik dáý­iri» kitaby  qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq bir­liktiń ensıklopedııasy bolyp tabylady.

Erlan Sydyqov, L.N.Gý­mı­lev atyndaǵy eýrazııa ult­tyq ýnı­ver­sıtetiniń rektory:

– Bul eńbek osy otyrǵan árqaısy­myzdyń taǵdyrymyz týraly. Elimizdiń shırek ǵasyrdaǵy bary men nary týraly, eńbegimiz ben erligimiz týraly, jarqyn isterimiz týraly kitap. Bul Elbasynyń elge syıy, eldiktiń baıandy baǵyna, baǵanaly ordasyna syıy.

Birinshiden, bul kitap – tujy­rym­damaly, irgeli eńbek. Biz tarıhshylar jú­rip ótken táýelsizdik jyl­dar­yndaǵy shırek ǵasyrymyzdy baıyptaıtyn jáne shyna­ıy baǵa be­retin óreli eńbekti kútip júrgenbiz. Ony Elba­sy­myzdyń jazýy elimiz úshin de, eldigimiz úshin de úlken oqı­ǵa dep bilemin. Ekinshiden, Nursultan Nazarbaev jaı el basshysy emes, qurýshy, jasampaz, kóregen prezıdent. Endeshe bul eńbek jańa memleketti óz qolymen, óz bastamasymen turǵyzǵan asa iri tarıhı tulǵanyń ári jylnamasy, ári dáýirnamasy. Úshinshiden, Elbasy Táýelsizdiktiń eleń-alańynan «Biz­diń óz jolymyz bar» dep málimdedi. Bul kitap – qazaq­stan jolynyń kúndeligi, qazaqstan jolynyń shejiresi, Qa­zaqstan jolynyń tuǵyrnamasy. Tarıhty tulǵalar jasaı­dy. Tarıh tulǵalardy anyqtaıdy. Memleket qurýdyń jón-josyǵyn da, teorııa, tájirıbesin de ǵylymı órede meńgergen Nursultan Nazarbaevtyń el tarıhyn jazýǵa tolyq moraldyq quqy bar. 

Bul eńbekti oqý quraly retinde bilim júıesinde keńinen paıdalaný qajet. Kitaptaǵy tujyrymdamalar, oılar men mańyzdy faktiler boıynsha túrli mádenı-tanymdyq sharalar keshenin uıymdastyrǵanymyz durys. El tarıhyn, onyń deńgeıin tanytatyn jańa eńbekti kóp keshiktirmeı Birikken ulttar uıymynyń tilderine aýdaryp bastyrtqan jón. Sondaı-aq tehnologııa dáýirinde Elbasy eńbegin sıfrly júıege túsirip, túrli formatta nasıhattaý qajet.

Arnur ASQAR,

Gúlnur QÝANYShBEKQYZY,

Maıgúl SULTAN,

«Egemen Qazaqstan»