Qoǵamdyq kelisim – jańǵyrýdyń negizi

Táýelsizdik alǵan tusta jaǵdaı­dyń basqa elderge qaraǵanda tómen bolǵanyna qaramastan, Qazaqstan damý­dyń barlyq múmkinshilikterin qol­danyp, qurmetti jáne áleýetti el­ge aınalyp, tarıhı synaqtardan bas tartpaı, jahandyq qaýip-qater­ge tótep beretin memleketke aınaldy. Mundaı jetistikke qol jet­kizý – ekiniń birine berilmeıtin múm­­kindik.

Qazaqstan jetistiginiń kilti el aýmaǵynda kóp kezdesetin paıdaly qazbalarǵa baılanysty emes. Bizdiń basty tabysymyz – minsiz, naqty jáne tıimdi strategııalyq josparlaý, ekonomıkany, áleý­mettik salany jáne saıası demokratııany qamtamasyz etetin ilgerilemeli jáne teńestirilgen damý.

Mundaı jetistiktiń jar­qyn úl­gisi retinde «Qazaqstan-2030» damý strategııasynyń merzimi­nen­ buryn oryndalýyn, «Qazaq­stan-2050» josparyn, Bes ıns­tıtýttyq reformany, «Nur­ly jol» ekonomıkalyq saıa­­satyn atap ótý­ge bolady.

Atalǵan baǵdarlamalardyń oryndalý nátıjesinde  búkil álem­de moıyndalǵan, Tuńǵysh Pre­zıdent Nursultan Nazarbaev­tyń esimimen tyǵyz baılanys­ty «qazaqstandyq jolǵa» qol jetkizdik.

Strategııalyq jos­parlaý men ony oryndaý 2017 jyly erekshe qarqyn aldy. Úshi­nshi jańǵyrtý, konstıtýsııalyq reforma jáne qoǵamdyq sanany jań­ǵyrtýǵa arnalǵan «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵ­darlamalary Qazaq­standy álemniń úzdik otyz eliniń qataryna enýdiń sońǵy keze­ńine shyǵardy.

Damýdyń evolıýsııalyq jolyn tańdaý, qoǵamdyq kelisimniń jaǵdaıyn anyqtaý, qoǵamnyń kóńil kúıin baqylaý sekildi áre­ket­ter jasampaz eńbek pen onyń naqty nátıjesine arnalǵan. Sondyq­tan qoǵamdyq sanany jańǵyrtý Mem­leket basshysy aıtqandaı, «saıası jáne ekonomıkalyq jańǵyrýlardy tolyqtyryp qana qoımaı, olardyń ózegine aınalady».

Osy oraıda tarıhshy jáne fı­lo­sof Tomas Karleılıanyń «mo­ral­­­dyqtan basqa reformalar pa­ı­­dasyz» dep aıtqany eske túsedi. Rasynda, qoǵamdyq sanany jań­ǵyrtý arqyly teńdessiz nátı­­jege qol jetkizgen mysaldar tarıhta jeterlik. Máselen, or­ta ǵasyrdaǵy Eýropadaǵy qaıta jańa­rý dáýiri, HH ǵasyrdyń ekin­shi jar­­­ty­syndaǵy Ońtústik-Shy­ǵys Azı­ıa­daǵy ekonomıkalyq jolbarystar, zama­naýı Qytaı fenomeni, ta­laı­dy tamsandyrǵan Sıngapýr eko­­no­mı­kasynyń tıim­diligi qo­ǵamdyq sa­na­nyń reformalar men damý­ǵa qanshalyqty áser ete­tinin kórsetedi.

«Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­la­masy úshinshi jańǵyrtý men kons­tıtýsııalyq saıası refor­malardy oryndaýǵa múmkindik be­redi. Sondyqtan Prezıdent N.Nazarbaev «Budan sabaq ala bil­me­sek, taǵy da tarıhtyń temir qaq­panyna túsemiz. Endeshe, evo­lıýsııalyq damý qaǵı­daty árbir qazaqstandyqtyń jeke basynyń derbes baǵdaryna aına­lýǵa tıis», dep atap ótken bolatyn.

Árbir qazaqstandyqtyń jeke jáne derbes baǵdarynan bólek, beıbitshilik pen kelisim máde­nıeti búkilhalyqtyq birlik pen qoǵam­dyq kelisimniń negizine aınalýy tıis. Bul qaǵıdattar bizge ıdeo­lo­gııa turǵysynan ǵana emes, adam­ger­shilik talaptary jáne etıka tur­­ǵysynan  qoǵamdyq nor­ma­ǵa aınalýy tıis.

Qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtý­dyń irgetasyna aınalǵan qoǵam­dyq sanany jańǵyrtý baǵdarla­masy qoǵamdaǵy úsh múm­kinshilikke negizdelgen. Olar: álemde, elde jáne óz plane­tańda ne bolyp jat­qanyn túsiný, óz­ge­riske ázirlik jáne basqalar­dyń tá­ji­rıbesin eskerip, solardan úırený.

Qazaqstandaǵy kóp etnosty qo­ǵam úshin álemde kezdesetin má­de­nıettiń, tildiń, dástúrdiń ózgeshe­ligin eskere otyryp, alýan túrli­likke negizdelgen stra­­tegııaǵa betburý óte mańyzdy bo­lyp tabylady. 

Qazirgi tańda «Rýhanı jańǵy­rý» baǵdarlamasynyń osy jáne óz­ge de baǵyttary Qazaqstan hal­­qy Assam­b­leıasy qyzmeti aıasynda oryn­­dalyp jatyr. Eń basty­sy, Qazaq­stannyń búkil tur­ǵyndaryn, ásirese aýyldyq jer­lerdi qamtıtyn ıns­tıtýttyq mehanızmder tıim­di jumys isteýde. Solardyń al­dyń­­ǵy qatarynda QHA-nyń Qoǵam­dyq kelisim men Analar keńesteri tur.

Qazirgi tańda barsha ákimshilik-aýmaqtyq deńgeıde 2978 qoǵamdyq kelisim keńesi qyzmet etedi. 2017 jylǵy 9 aıdyń ishinde 6019 naq­ty másele sheshimin taýyp, mem­lekettik mekemeler men azamattyq qoǵam ınstıtýttaryna 1635 usy­nys jiberilgen bolatyn. So­nyń 1381-i sheshimin tapty.

Toleranttylyq máseleleri jó­­­nin­­­degi Analar keńesiniń sa­ny 2141-ge jetti. Solardyń qura­­mynda 10 myń­nan astam bel­sen­diler bar. Jal­py, Analar keńesi jumysy 350 myń adamdy qam­tydy.

Qoǵamdyq kelisim men Analar keńesteriniń belsendiligi jáne damýy úshinshi jańǵyrtý bary­synda olardyń mańyzdy fak­torǵa aınalatynyn, azamattar­dyń qatysynsyz qoǵamdyq sanany jańǵyrtý múmkin emestigin kórsetedi. «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵ­darlamasyn oryndaý barysyn­da Assambleıa ár aımaqta derbes jospar jasady. Qazirgi tańda 593 joba oryndalý kezeńinde tur. Bular Assambleıanyń qoǵamdyq sanany jańǵyrtý baǵdarlamasy boıynsha búkilhalyqtyq jol kartasy sanalady.

Budan bólek, QHA-nyń óńir­lik bólim­sheleri 1144 joba­nyń oryndalýy­na atsalysyp, baǵdarlamanyń búkil baǵytyn qamtyǵan. Sonyń ishinde Assam­bleıada 76 joba derbes oryndalyp, QHA-nyń 94 mú­she­si jergilikti josparlardy bas­qaryp otyr. Oryndaýshy retinde Assambleıa men etnomá­denı birlestiktiń 12 626 ókili qyz­met etedi. Sondaı-aq 116 adam jobalardy oryndaý bo­ıyn­sha sarapshy mindetin atqara­dy.

Qazaqstan qoǵamy sanasyn ja­ńa­sha qalyptastyrýdyń ma­ńyz­dy jobalarynyń biri – «100 jańa esim» jobasy boldy. Onda óz talanty, eńbegi men bilimi arqy­ly tabysqa jetken otandas­tary­­myz­dyń jetistik jylnamasy ja­zyl­ǵan. Dál osy azamattar ar­qyly elimiz qoǵamdyq sanany jań­ǵyr­týǵa arnalǵan básekege qabi­let­tilik, pragmatızm, ulttyq kodty saqtaý, bilimge ıek artý, árda­ıym evolıýsııalyq damýǵa talpyný, sananyń ashyqtyǵy sekildi negiz­gi qasıetterdi kóre bildi. Endigi jerde olardyń tájirıbesi barsha qazaq­standyqtar úshin úlgi bolýy tıis. Osy oraıda  Qazaqstan halqy Assam­bleıasy 2018 jylǵa arnap oǵan qa­t­ysý­shylardy qoǵamda nasıhattaý maqsatynda 11 arnaıy joba ázirledi.

Álbette, azamattyq álem, áleý­mettik yntymaqtastyq pen jaýap­kershiliksiz qoǵamdyq kelisim­di elestetý múmkin emes. Sondyqtan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­lama­sy aıasynda Qazaqstan halqy Assam­b­leıasy qaıyrymdylyq sharalaryn damytýǵa erekshe kóńil bólip otyr. Bul qadamnyń nátıjesin Qazaqstan qaıyrymdylyq kór­setý­shilerdiń III sezi kórsetip berdi. Onda Assambleıa uıymdas­tyrǵan «Qaıyrymdylyq kerýeni» respýblıkalyq aksııa­sy­nyń nátı­jesi, «Týǵan jer» baǵ­dar­lama­syn oryndaý jáne qaıy­rym­dylyq sharalaryn damytý máse­lelerindegi mańyzdy suraqtar talqylandy.

Osy baǵytta 2017 jyly 11 myń­ǵa jýyq qaıyrymdylyq sharalary, aksııalar ótip, az qam­tyl­ǵan otbasylarǵa, qart kisiler men balalar úıine kómek kórsetildi. Osy aralyqta 529 myńnan astam adamǵa qaıyrymdylyq kómek kó­rsetilip, 18427 uıym men meke­me­ge jalpy somasy 4,2 mıllıard teńge bolatyn qarjylaı qoldaý kórsetildi.

Sonymen qatar sezd kezinde Qazaqstan halqy Assambleıasy uıym­dastyrǵan, elimiz tarıhynda tuńǵysh ret «Jomart jan» mem­leket­tik belgisi taǵaıyndalyp, sal­ta­natty túrde óz ıelerine tabys etildi. Bul belgi azamattardyń me­se­nat­tyq jáne qaıyrymdylyq shara­lary kezindegi eńbegin qoǵam­nyń baǵalaýyn kórsetedi. Jalpy, «Jomart jan» belgisi 29 adamǵa buıyrdy.

«Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­lamasyn oryndaýdyń alǵashqy jyly qazaqstandyq jańǵyrý men qoǵamdyq kelisim arasyndaǵy tyǵyz baılanys anyq baıqaldy.

Osy oraıda, alǵa qoıylǵan maq­­­sat­tyń qıyndyǵyna, kenet kez­de­setin kedergilerge qaramastan maq­sat­qa qol jetkizetinimizdi to­lyq senim­men aıta alamyz. О́ıt­keni úshin­shi jańǵyrtý, kons­­tı­týsııalyq refor­ma jáne «Rýha­nı jań­ǵyrý» baǵdar­lamasy refor­manyń derbes ba­ǵyt­tary emes, Elbasy N.Nazarbaev belgilep ber­­­gen jalpy bir baǵyt­tyń túrli sa­la­lary bolyp sanalady. Son­dyq­tan Qazaqstannyń jarqyn bolashaǵy Elbasy – Tuń­­ǵysh Prezı­denttiń qolynda ekenine senimdimiz.

Leonıd PROKOPENKO,

Qazaqstan Prezıdenti Ákimshiligi 

Qazaqstan halqy Assambleıasy

Hatshylyǵy meńgerýshisiniń orynbasary