Ańyzaq jel men qum sýyryp soqqan doly daýyldyń ózi jazyq keńistiktiń betin aıǵyzdap, onsyz da qurǵap jatqan jerdi odan saıyn keptirip jibergendeı. Bir kezderi shalqyp jatqan teńiz saǵymǵa aınalyp, sary dalanyń sıqy tym kómeskilenip, aıanyshty halge jetkeni jasyryn emes edi. Sondyqtan muny bir ǵana memlekettiń emes, barsha adamzattyń problemasy deý kerek.
Elbasy Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan-aq Aral problemasyna aıryqsha nazar aýdardy. Ekologııalyq apatty aımaq máselesin jan-jaqty taldaý úshin Qyzylordaǵa bes memlekettiń basshylaryn shaqyryp, alǵash ret Aral problemasyn halyqaralyq deńgeıde talqylady. Aral qasireti – kúlli álemniń qasireti ekenine jer júzin meken etken ult pen ulystyń kózin jetkizip, onyń arnasyna sý tolyp, saýyqtyrýǵa kóp kúsh-jiger jumsady. Sol kezde egemendigin endi ǵana enshilegen eldiń budan ózge de qıyndyqtary kóp edi. Alaıda Elbasy ondaǵan jyldar boıy túıini tarqamaǵan túıtkildi sharýany sheshýge bilek sybana kirisip, jalpy jurtty osy jolda jumys isteýge shaqyrdy.
Jarty ǵasyrǵa jýyq ekologııalyq apat sheńgeline túsken Ortalyq Azııanyń salqyn sabatty aıdynynyń qurǵaǵan ultany 4 mıllıon gektardan astam aýmaqty qurady. Ámýdarııa men Syrdarııanyń saǵasy qurǵap-keýip, qaırańdardy barqan qum basty. Teńiz tabanynan ushqan tuzdy shań qurlyq asyp, Eýropaǵa jetti. El údere kóshe bastady. «Búkil dúnıe júzin eleń etkizgen Aral teńiziniń tartylýy, onyń jaǵasyn meken etken halyqtar úshin óte aýyr boldy. 90-jyldary sýdyń tartylýy, tuzdylyǵynyń kóbeıýine baılanysty aýlap júrgen balyǵymyz bári joq esebinde edi. 1984 jyldary danııalyqtardyń bastamasymen Aral teńizine kambala degen balyq ákelinip jiberildi. Sol ósip, kambala aýlandy. Ol da bir nesibe boldy. Biraq sýdyń ashylyǵyna olar da tózbeıtindeı jaǵdaıǵa jetti. Jurt ne isterin bilmeı abdyrap qaldy. Sodan jappaı kóshý bastaldy. Biz de sol kóshke ilesip, qonys aýdardyq. Arada birneshe jyl ótkennen keıin SARATS jobasynyń birinshi kezeńi bastaldy. Sonyń nátıjesinde Aralǵa sý keldi. Kishi Aral sýǵa toldy. Sýmen birge balyq keldi. Iаǵnı ata kásibimiz qaıta jandandy. О́shkenimiz janyp, ólgen Aralymyz tirildi. Mine, osy qýanyshty habardy estigen biz, jyraqta júrgen araldyq balyqshylar qaýymy kindik qanymyz tamǵan jerge, súıikti mekenimizge qaıta oraldyq», deıdi Minájat Bımanov. Iаkı, Elbasy atamekeninen ajyrap qalǵan jurtty óz shańyraǵyna qaıta oraltty desek, eshqandaı artyq emes.
Býyrqanyp tasyǵan teńizdiń etegi Aral qalasynyń irgesinde jatatyn deıdi baıyrǵy turǵyndar. Elbasynyń tikeleı pármenimen ómirge kelgen «ǵasyr jobasynyń» ǵalamat nátıjesi – teńizdi qoldan bógeýge de qaýqar baryn kórsetti. «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Soltústik Aral teńizin saqtap qalý» jobasy sheńberinde salynǵan Kókaral bógeti 2006 jyly aıaqtaldy. 13 shaqyrymdyq tospa kishi teńizdi – «óli teńizden» bólip aldy. Osylaısha sýdyń deńgeıi kóterilip, tuzdylyǵy tómendep, balyq órisi jandandy. SARATS – senimdi aqtady.
– Egemendiktiń eleń-alańynda Qyzylorda oblysyn taratý kerek, Araldyń halqyn basqa aımaqqa kóshirý qajet degen másele kóterildi. Osy másele Nursultan Ábishulyna da jetti. Sol kezde qalaı bolady dep alańdadyq. Ún qostyq, pikir aıttyq, usynys bildirdik. Mine, soǵan Nursultan Nazarbaev qol qoıǵan joq. Kóregendik jasady. Qazir 2005 jyldan beri Aral aýdanynyń ózinde kóp jumys atqaryldy. Elbasy 2005 jyly bizdiń aýdanǵa kelgende bulaq sýynyń qulaǵyn ózi ashyp, iske qosyp edi. Búginde Aral, Qazaly aýdanynyń ortalyǵyn eseptemegende, barlyq eki aýdannyń eldi mekenderine taza sý bardy. Bul ekologııalyq apattyń zardabyn kórgen halyqqa kóp kómek boldy», – deıdi Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Shákirat Dármaǵambetov.
Kezinde sapaly turmys izdep ketken kóp otbasy Turan oıpatyndaǵy týǵan jerge qaıta oraldy dedik. Qazir sol burynǵydaı shalqar shahardyń mańyn tolqyn shaıyp jatpasa da, kemerine keler kún jaqyn. О́ıtkeni Aral qalasynan 150 shaqyrymǵa sheginip ketken jaǵalaý qazir 17 shaqyrym jerge deıin jaqyndap qaldy. Ǵalamat joba aıasynda teńizden bólek aımaqtaǵy 158 kóldiń arnasy toldy. Áleýmet ata kásibin qaıta qolǵa alyp, aımaq údemeli damýdan enshi alardaı eńseli kúıge jetti. Onyń dáleli retinde balyqty tereń óńdeıtin birneshe zaýyttyń Aral óńirinen ashylýyn aıtýǵa bolady.
Qazirgi tańda Aral aıdynynan balyqtyń 23 túri aýlanady. Teńizden aýlanatyn balyqtyń úshten birine jýyǵy, ıaǵnı 3 myń tonnasy Eýropa elderine eksporttalady. Bul – ata kásibimen qaıta qaýyshqan eldiń tabysyn molaıtýǵa sep bolýda. El senimin eselegen SARATS jobasynyń 2-shi kezeńi bar. Onyń aıasynda teńiz tospasynyń deńgeıin taǵy kóterip, kishi teńizdegi sý marjandarynyń tirshiligine qolaıly jaǵdaı jasaý basty meje. «Qyzyl kitapqa» engen Aral qaıazy qazirdiń ózinde Kishi teńizdiń ár tusynan baıqalyp qalady eken. Kishi teńiz áli de tola tússe, tushy sýda basqa da balyq túrleri kóbeıýi bek múmkin dep boljaıdy mamandar.
Elbasynyń Syr óńirine ár sapary tarıhı oqıǵalarǵa toly. Máselen, 2005 jyly Elbasy Syr óńirine sapary barysynda Aral-Sarybulaq aýyz sý qubyryn óz qolymen iske qosty. Bul – araldyqtardyń eń mereıli shaǵy edi. Talaı jyldar boıy darııanyń sýyn tundyryp ishken turǵyndardyń kóńilinen úmit sáýlesi syǵalaǵan sát osy. Búginde ár úıge kirgen taza sý ár shańyraqtyń shyraıyn kirgizip, turmysyn jeńildetýge sep bolǵany sózsiz.
Qazaq dalasynda Kaspıı, Aral teńizderi men Balqash kóli sekildi kelisti sýly alaptary erekshe ıhtıofaýnaǵa ıe. Búginde Turan oıpatynyń kógildir alqasy sanalatyn Aralǵa kúlli álem nazaryn tigip otyrǵany ras. Osy rette týrızm ındýstrııasynyń da alǵa jyljyǵany baıqalady. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtomobıl joldarynyń salynǵany halyqqa úlken qatynas jasap, túrli taýarlardy tasýǵa, adamnyń óziniń qatynaýyna kóptegen jeńildikter týdy. Osynyń bári Elbasynyń jasaǵan úlken jaqsylyǵy. Aral aýdany emes, jalpy Qazaqstan halqyna kórsetken qamqorlyǵy. Sonyń ishinde Aralǵa arnaıy kóńil bólgendigi bizdi erekshe qýantady, – deıdi Aral qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Ábilbaı Sadyqov.
Memlekettik qoldaý men jańa tehnologııanyń arqasynda Araldaǵy tuz óndirisi jańa satyǵa kóterildi. Mundaǵy Tuzdykól 90 jyl boıyna túgesilgen emes. Ol – Jaqsyqylysh aýyly mańyndaǵy aq altynnyń kenishi. Ǵasyrǵa jýyq qazylsa da tabıǵı baılyq qory ózdiginen tolyǵa túsken. Bul jerden jylyna 400 myń tonnaǵa deıin tuz qazylady. Shıkizat táýlik boıy tynbaıtyn úsh sehta óńdeledi. Sonyń ekeýi eń ozyq deıtin ıspandyq tehnologııamen jabdyqtalǵan.
Jahandyq ekonomıkadaǵy qıyndyqtar óndiristiń órleýine tusaý bola almady. Zaýyt byltyr polımer, bıyl tuz óńdeý sehtaryn iske qosty. Jumysshylar sany artyp, myńnan asyp ketti. Araldyń tabıǵı ken baılyǵyn uqsatýdaǵy utymdy bastamanyń endi biri – elimizdegi alǵashqy kalsıılendirilgen soda óndirisiniń qolǵa alynýy. Tyń joba arqyly bul ónimge ımporttyq táýeldilikti eki esege deıin azaıtý kózdelgen. Joba júzege assa, Aral mańynda jyl saıyn 300 myń tonnaǵa deıin kalsıılendirilgen soda shyǵarylady. Jańadan 700 jumys orny ashylady.
Tyń baǵytqa túren salǵan «Jezqazǵan – Sekseýil – Beıneý» temir joly aımaqtyń áleýetin áldendire tústi. Elbasy iske qosqan jańa shoıyn jol jelisi, ásirese Aral mańyndaǵy Sekseýil eldi mekeniniń serpilýine dem berdi. 1200 shaqyrymdyq bolat joldyń boıyndaǵy eń iri stansanyń biri – Sekseýil eldi mekeni. Arqa men Syrdyń arasyn jalǵaǵan tóte joldyń 272 shaqyrymy Qyzylorda temir jol bólimshesine berildi. Osy aralyqtyń ózinde 6 júk beketi salynyp, jańa jumys oryndary ashylǵan. Mamandarǵa arnalǵan turǵyn úıler men áleýmettik nysandardyń da qatary kóbeıip otyr. Araldyqtar otandyq gazdyń da ıgiligin kórýde. Kógildir otynǵa qol jetkizý araldyq aǵaıynnyń talaı jylǵy armany edi. 30 myńnan astam turǵyny bar qalany gazdandyrý jumystary josparǵa saı júrgizildi. Jalpy, búginde Syr óńiriniń 63 paıyzy tabıǵı gazǵa qol jetkizdi. Aımaqty gazdandyrý jumystary áli de jalǵasýda.
Shırek ǵasyrda elimiz aıaǵynan nyq turyp, álemge tanyla bildi. Al elmen enshiles damyǵan Aral óńiriniń de mejeli maqsaty aıqyn. Aımaqtyń búgingi damý deńgeıi sonyń dáleli deýge negiz bar. Eldiń eńse tikteýine Elbasynyń sińirgen eńbegi ólsheýsiz. Táýelsizdik jyldarynda Aral aýdanynda Nursultan esimdi er balalardyń kóbeıýi aımaq halqynyń Elbasyna degen ystyq yqylasy men sheksiz qurmeti dep bilgen jón. Búginde Aral aýdanynda Elbasymen attas 98 óren jelkildep ósip keledi. Olar erteńine senimmen qaraıtyn, eńsesi tik, baqytty býyn. Ýaqyt kóshimen birge qaryshtap damyǵan eldiń daryndy órenderiniń armany da asqaq bolary anyq.
Elbasy Qyzylorda óńirin árdaıym nazarynda ustap, jumysyn júıeli baqylap, tynys-tirshiligimen tanysyp otyrady. «Syr – Alashtyń anasy» dep qurmet bildirýiniń ózi qyzylordalyqtardyń júrek tórinde turatyn sózine aınaldy. Osynyń ózinen-aq Memleket basshysynyń Syr óńirine aıryqsha yqylasyn baıqaýǵa bolady. Al mundaı qurmet pen yqylas qyzylordalyq aǵaıynnyń bolashaqqa degen senimin arttyra túsedi.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda oblysy,
Aral aýdany
