– Olga, aldymen taǵy bir sátti maýsymmen quttyqtaýǵa ruqsat etińiz. Bul jyl dál siz qalaǵandaı ótti dep aıta alamyz ba?
– Bári oıdaǵydaı boldy, tipti meniń oılaǵanymnan da asyp tústi. «Gaýhar lıgasynyń» fınalyndaǵy jeńis bizdiń josparda bolǵan joq. Keıde aıaq astynan jaraqat alyp, maqsatyńnyń kúl-talqany shyǵatyn kezder de bolady. Sondyqtan kórsetkishime de, densaýlyǵymnyń syr bermegenine de qýanyshtymyn.
– Álem chempıonatynda, kópshilik boljaǵandaı, júldegerler qatarynan siz ǵana kórindińiz. О́zge sportshylardyń nátıjeli óner kórsete almaýyna ne sebep boldy dep oılaısyz?
– Sprınttegi qyzdarymyzdyń basym kópshiligi jarys jolyna jaraqatpen shyqty. Aýrý mazalap turǵanda, tolyq qaýqaryńdy kórsetý óte qıyn. Londonǵa olar naǵyz baptarynda barǵanda, jalǵyz qolamen shektelmeıtin edik.
– Siz elimizde turaqty nátıje kórsetip kele jatqan birden-bir sportshysyz. Munda bir syr bar dep oılamaımyn. Deı turǵanmen, sizdi ár kez alǵa umtyldyratyn ne nárse?
– Aldymen óz isime degen mahabbat. Odan keıin janymdaǵy adamdardyń, otbasymnyń maǵan degen senimi. Jarysqa shyǵarda onyń nátıjesi týraly oılamaımyn. Qolymnan keletin isten lázzat alyp ári jankúıerlerimdi qýantqym keledi. Bul jaýapkershilik júgin sezinbeımin degen sóz emes, tek sonyń salmaǵy bilgenimnen jańyldyrmasyn deımin. Kúıeýim: «Sen ózińdi eshkimge dáleldeýge mindetti emessiń, dáleldep qoıǵansyń, endi tek lázzat al» dep keńes berip otyrady.
– Elimizdiń jeńil atletıkasynda júldeler sanynan rekord ornatyp tastadyńyz. Byltyr qorjynyńyz taǵy bir qolamen tolyqty. Beıjiń Olımpıadasynyń medali qazir qaıda, sizge tapsyryldy ma?
– Bul suraq maǵan da qyzyqty. «Temirdi qyzǵan kezinde soq» degen sóz bar ǵoı. Endi bul júlde sol sátte, mıllıondaǵan kórermenniń aldynda turyp taqqandaı sezimge bóleı almasy anyq. Arada neshe jyl ótti. Biraq qazir meni Beıjiń Olımpıadasynyń da qola júldegeri dep resmı tanystyrady. Medaldyń ózi qaıda ekeninen habardarmyn. Ol úshin federasııamyz Ulttyq olımpıada komıtetine, olar óz kezeginde Halyqaralyq olımpıada komıtetine ótinish berýleri kerek. Al munymen aınalysyp jatqan adam joq sııaqty. Júldeniń bizdiń elge berilý prosesi toqtap tur. Sondyqtan bul saýaldy federasııa ókilderine qoıǵan jón bolar.
– Jalpy, osy dopıng daýlary sportty qanshalyqty «tazartyp», jankúıerlerdiń qyzyǵýshylyǵyn qanshalyqty arttyrady?
– Daýdyń ózi adam qyzyǵýshylyǵyn oıatý, nazar aýdarý úshin jasalady. Bul salaǵa asa mán bermeıtinder de «anaý dopıngpen ustalypty, mynaý shettetilipti» dep jatyr. «Medaldyń eki jaǵy bolady» dep aıtylýy beker emes. Biz túsine bermeıtin jaıttar óte kóp. Bireýlerge qoldanýǵa bolady, bireýlerge bolmaıdy degen sııaqty...
Esesine nátıjeler tómendep ketti. Bul keleńsizdikter jeńil atletıkany da aınalyp ótken joq. Munyń bári adamnyń kóńil kúıin túsiredi. Bireý shalys bassa, ujymdy túgel jazalaý durys emes dep oılaımyn. Sportpen shuǵyldaný qıyndap ketti. Artyq qımyl jasaýǵa qorqasyń.
Sportshylarǵa kórsetilip jatqan qysym sumdyq. Tipti aýrýǵa da bolmaıdy. Kezinde kádimgi antıbıotıkter ruqsat etilse, qazir olar tyıym salynǵan preparattardyń qatarynda. Bilmeı baıqaýsyzda qoldanylǵan dári-dármek dopıng bolyp shyǵýy múmkin. Basyń, tisiń aýyrsa da, murnyń bitip qalsa da shydaýǵa májbúrsiń. Bul jaıttar elimizde sport medısınasyn damytý qajettigin ańǵartady. Oqys jaǵdaılardyń aldyn alý úshin sportshylar keńesetin, janynda júretin bilikti mamandar bolýy kerek.
– Birinen soń biri «qara tizimge» enip jatqan sol dárilerdiń barlyǵy shynymen de sportshylardyń kúshine kúsh qosa ala ma?
– Keıbireýleri tózimdilikke sebepshi bolýy múmkin. Biraq barlyǵy birdeı deı almaımyn. Maman bolmaǵandyqtan, bul suraqqa naqty jaýap berý qıyn. Jetistikke jetýdiń «tóte» jolyn tańdatýǵa múmkindik bermegen Jaratýshyǵa myń san shúkirshilik etemin. Jalpy, ózim de mundaı qadamǵa barmaýshy edim. Bir sát úshin dál bulaı táýekelge barýdyń máni joq. Onyń ústine ár saraptama qorytyndysy 10 jyl saqtalatynyn jáne qajet bolǵanda qaıta tekseriletinin eskersek, ómir boıǵy abyroıdan bir kúnde aıyrylyp qalý bek múmkin.
– Elimizde sporttyq medısına qanshalyqty damyp keledi?
– Kenje qalǵan salanyń biri ǵoı. Osydan 20 shaqty jyl buryn sporttyq medısına boıynsha mektepterdi támamdaǵan mamandar ǵana jumys istep júr. Qazir bólimder de joq. Endi-endi qadam jasalyp jatyr. Biraq munyń ózi kóńil kónshitpeıdi. Jaqsara tússe eken degen tilek bar.
– Reseı quramasyn Phenchhandaǵy qysqy oıyndardan shettetti. Bul kópshiliktiń oıyn san-saqqa júgirtkeni anyq. Al reseılik sportshylarǵa beıtarap týdyń astynda óner kórsetý kerek pe, siz qalaı oılaısyz?
– Bul – árkimniń jeke basynyń sheshimi. Sportshyny belgili bir sheńberdiń ishinde tusaýlap, múmkindigin shekteý qate. Patrıotızm ne basqa sebepterdi aıtyp qysym kórsetý de durys emes. Reseılik sportshylardyń pikirlerin oqyp shyqtym. Olardyń deni «Olımpıadaǵa qatysýymyz kerek, bul salaǵa ómirimizdi arnadyq, bireý úshin bul alǵashqy ári jalǵyz múmkindik bolýy múmkin» degenge saıady. Al sporttan tys saıasatkerler men mamandar basqasha oıda. Olar sporttaǵy jetistik adamǵa qandaı qunmen, nendeı qurbandyqpen keletininen beıhabar. О́te qıyn jaǵdaı. Sondyqtan olarǵa keńes bere almaımyn.
– Bir suhbatyńyzda «Úsh qarǵyp sekirýdi men emes, bul sport meni tańdady» depsiz. Ras, keıbir sportshylar qansha tyrashtansa da, nátıjege jete almaıdy. Keıbireýler sol salada talaı jetistikke jetedi. О́z isińmen aınalysyp júrgenińdi qalaı túsinýge bolady?
– Muny túsiný ońaı emes. Esimdi bilgeli sportpen shuǵyldanyp kelemin. Bala kúnimde birneshe sport túrinen ózimdi synap kórgenmin. Úsh qarǵyp sekirý maǵan arnalǵan sport dep oılaǵan da emespin. Alǵa qoıǵan maqsattarymdy, bapker qoıǵan mindetterdi birtin-birtin oryndaý arqyly belgili bir jetistikterge jete bastadym. О́zin ár salada bir synap júretin adamdar meniń aınalamda da bar. Qaıtkende tabys kútetindiginiń syryn bilmeıdi ekenmin. Bálkim, jan dúnıeńe úńilý kerek shyǵar. О́z basym taǵdyryma ǵana sendim. Mańdaıyna jazylǵany dep jatady. Al taǵdyrdyń kimdi qaıda jeteleıtini sol adamnyń nıeti, ómirlik ustanymdaryna baılanysty da bolar. Ár adam óz ómiriniń ıesi ekendigin umytpaǵan jón. Munyń jaýabyn qazbalaı bersek, fılosofııaǵa ketip qalatyn túrimiz bar ǵoı (jymıyp).
– Al siz balalaryńyzǵa baǵyt, nusqaý kórsetesiz be, álde tańdaý erikterin ózderine berdińiz be?
– Ana retinde olardyń ómirine beıjaı qaraýǵa, aralaspaýǵa meniń haqym joq. Balalarymyzdyń durys jolda júrýine ata-ana retinde biz jaýaptymyz. Mundaı tájirıbeni bastan ótkerdik. Qyzym jeńil atletıkaǵa baryp júrgen, bir kúni unamaıtynyn aıtyp voleıbolǵa kóshtik. Bapkerler qýana qarsy aldy. «Boıy da, tehnıkasy men soqqysy da jaqsy» dep jatyr. Biraz ýaqyttan soń voleıboldy tastap qaıta jeńil atletıkaǵa aýysty. «О́z qalaǵan salańdy tańdaǵansha sportpen shuǵyldanýyń kerek, qaı salaǵa barsań da sporttyń paıdasy orasan» dep túsindirdim. Sport minezdi tárbıeleıdi, dene bitimińniń sulý bolýynyń kepili – tártip. Ýaqytyńdy durys paıdalanýdy úırenip, kóptegen adamdarmen tanysasyń, álemdi tanı túsesiń. Degenmen qyzymdy kásipqoı sportshy bolýǵa mindettemeımin. Ol muny ózi sheshýi kerek. Qazir úıirmesine turaqty baryp júr. Jalpy, ol sporttan góri, shyǵarmashylyqqa jaqyn tárizdi. Sýret salyp, qııalyndaǵylardy júzege asyrýdy oılaıdy.
– Al boıdyń nemese basqa da bir faktorlardyń áseri qandaı?
– Jeńil atletıkaǵa balany 9-10 jasynda aparǵan durys, soǵan qaramastan 3-4 jasar balalardy súırep júredi. Al bul saladaǵy naǵyz kórsetkishter 25-ten keıin ǵana kele bastaıdy. Iаǵnı bala taǵy 20 jyl ata-anasynyń maqsatymen ómir súredi degen sóz.
Boıǵa kelsek, men topta eń uzyny boldym – 183 sm. Keı qyzdardyń boıy 165 sm bolatyn. Soǵan qaramastan, olar menen uzaqqa sekiretin. Tabıǵı jyldam sportshylar bolady, olar tehnıkany meńgermeı-aq senen asyp túsýi múmkin. Iаǵnı bul jerde bapker ár balaǵa jeke-jeke nazar aýdarýy kerek. Qaı jeri osal bolsa, soǵan basymdyq beriledi.
– Jetistikterińizge qaramastan sizdi qarapaıym, qaısarlyǵyńyzǵa qaramastan názik adam retinde bilemiz. Endi qandaı ana ekendigińizdi de bilgimiz keledi...
– Oı, qubylyp turamyz ǵoı (kúlip). Aldymen óz balalaryn bárinen artyq jaqsy kóretin anamyn, analardyń bári sondaı shyǵar. Sportta júrgendikten kóbinde otbasylyq qarym-qatynasty, balalarmen birge ótkizetin ýaqytty qurbandyqqa shalýǵa týra keledi. Qyzym kishkentaı kezinde men jarysqa ne jattyǵý jıyndaryna keter aldynda esikti jaýyp alyp: «Anashym, seni eshqaıda jibermeımin, menimen qalshy» dep jylaıtyn. Esime alsam júregim aýyrady. Qazirdiń ózinde kózime jas úıirilip qaldy. Biraq munyń bári beker emestigin biz de, balalarymyz da túsinip kelemiz. Úıge kelgende kóńilderin syılyqpen aýlaımyz. Bir-birimizden jyraqta júrgen sátterdiń óteýin óteýge tyrysamyz. Munyń bári, túptep kelgende, bizdiń balalardyń da eline kerek adam bolyp ósýi úshin qajet. Otandy súıý, adamgershiliktiń quny degen sııaqty uǵymdardy boılaryna sińirsek deımiz. Tártipti de esten shyǵarmaımyz. Keıde ursyp, jazalap, tipti sanksııalar da qoldanamyz. Sebebi toqshylyqta ósken balanyń kózqarasy múlde bólek bolady. Biz sııaqty emes. Shyny kerek, qyzym da, ulym da joqshylyqty kórgen joq. Mundaıda barǵa shúkirshilik etý, alǵa umtylý, ózińe kerektini alý úshin baryńdy salyp tyrysý degen qasıetterdi túsindirý qıyndaý. Bul qatardaǵy balalarda maqsat ta bola bermeıdi. Sondyqtan balalaryma shekten shyqpaýdy, unatqanyna ózi jetýi kerektigin esterine únemi salyp otyramyn. Qyzym ekeýmiz onyń bolashaǵy, armany, maqsaty jaıly kóp sóılesemiz. Men sol armandarǵa jetý joldaryn túsindiremin.
– Tártipke kóp mán beretinińiz sezilip tur. Biraq ómir boıy belgili bir erejelermen júrýden de adam jalyǵady emes pe?..
– Jarys, jattyǵý dep keıde úıdiń sharýalaryn atqarýǵa da ýaqyt taba almaımyz. Sosyn úıdegi zattardyń shashylyp jatqany. Sondyqtan qatań tártippen ǵana ómir súremiz dep aıta almaımyn. Keıde adamdar sportshylardyń ómiri qandaı qıyn, qyzyqsyz dep bizdi aıaıtyndaryn baıqaımyn. Al biz, kerisinshe, aptanyń 5-6 kúnin jumysta kompıýterdiń aldynda ǵana ótkizetin jandardy túsine almaımyz. Adamdy qajytyp jiberetin sekildi. Sporttyq ǵumyryn aıaqtaǵan sportshylardyń qoǵamda óz oryndaryn taba almaı qalyp jatatyndary da sondyqtan.
– Sporttan bólek nemen aınalysasyz? Tanymal azamattar óz esimderin paıdalanyp isterin dóńgeletip jatady...
– Ázirge ýaqyt joq. Áıtpese jospar da, oı da bar. Tek solardy júzege asyrýǵa ýaqyt jaǵynan múmkindik bolmaı tur. Degenmen sporttan keıingi ómirim de osy salamen baılanysty bolatyny sózsiz.
– Bala tárbıesi jaıly kitapshalar jazý da sizdiń qolyńyzdan keletin sııaqty...
– Buǵan deıin eshkimge aıtpap edim, sizben bóliseıin. О́mirbaıanyma arnalǵan kitap jazýdy qolǵa almaqpyn. Sátin salsa, ol kúnge de jetermiz.
– Endeshe asyǵa kútetin bolamyz. Jalpy, sportpen 30 jasqa deıin shuǵyldanǵan jón degen túsinik bar. Siz ony joqqa shyǵaryp kelesiz. Soǵan qaraǵanda, ýaqyt óte adamnyń aǵzasy da, ózi de tez sharshaıdy, álsireıdi degenniń bári bos sóz bolǵany ǵoı...
– Ádette 30-dan soń qıyndaı túsedi. Biraq maqsaty, umtylysy bar adamnyń qolynan kelmeıtini joq. Olga Shıshıgına 32 jasynda Olımpıada chempıony atandy. Aleksandr Vınokýrovtyń, tipti 40-qa taıaǵan shaǵynda Londonda Olımpıadanyń alǵashqy altynyn qorjynymyzǵa salǵanyna kýásizder. Eń bastysy, deniń saý bolsa bolǵany. Al ol úshin medısınalyq turǵyda tolyq jaǵdaı jasalýy qajet.
– Sóz sońynda aldaǵy maýsymdaǵy josparyńyzdy bólisseńiz...
– Jazǵy maýsymǵa daıyndyq bastalady. «Gaýhar lıga» kezeńderinde júldeli orynnan kórinsem deımin. Azııa oıyndarynda altyn alý – maqsat. Odan qaldy qurlyqtyq álem kýbogynda laıyqty óner kórsetýge tyrysamyz. Tokıo Olımpıadasyna qatysý josparynan da bas tartqan joqpyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Mádına ASYLBEK,
jýrnalıst
