1946 jyly Aqtóbe muǵalimder ınstıtýtyn jáne 1951 jyly QazMÝ-di bitirgen. 1951-1958 jyldar aralyǵynda Qyzylorda pedagogıkalyq ınstıtýtynda assıstent, 1958-1977 jyldar aralyǵynda Shymkent pedagogıkalyq ınstıtýtynda aǵa oqytýshy, dosent, kafedra meńgerýshisi, 1977-1987 jyldary QazMÝ-de dosent, kafedra meńgerýshisi boldy. 1987 jyldan QazUÝ-de professor, 1998 jyldan Etnopedagogıka jáne etnopsıhologııa ortalyǵynyń dırektory qyzmetterin atqardy. Sóıtip ardaqty ákeniń qudaıdan jalbarynyp surap alǵan Qubyǵuly da alty alashtan asyp, arysy KSRO-dan álemdik deńgeıdegi azamatqa deıin ósedi. Aıta salǵanǵa op-ońaı osynaý ómir jolynyń qyry men syry az bolǵan joq.
Birde «Qazaq ádebıeti» gazetine bergen suhbatynda aǵamyzdyń:
– Qazaqtyń psıhologııalyq murasy óte baı. 1989 jyly Máskeýde psıhologtardyń Búkilodaqtyq sońǵy VII sezi boldy. «Qazaqstandaǵy psıhologııa ǵylymynyń jaǵdaıy týraly» baıandama jasadym. Sonda J.Aımaýytovtyń psıhologııadan birneshe kitap jazǵanyn aıtqanymda ǵalymdar tańdanýmen boldy. Men olarǵa ál-Farabıdiń, J.Aımaýytov pen M.Jumabaevtyń psıhologııalyq kózqarastaryn aıtqanymda quryltaıǵa qatysqan ǵalymdar tipti sene qoımaı, «Apyr-aı, senderde psıhologııa sekildi kúrdeli ǵylym osyndaı deńgeıge jetti me?» dep kúdiktengender de az bolmady.., – degeni esimizde.
Qazaq psıhologııa ǵylymyna 70 jyldan asa qyzmet etken onyń áli de esh qajymaı, bıikke órlegen rýhy kisini tańdandyrmaı qoımaıdy. «Etnopsıhologııa ult tárbıesiniń ózegi», «Qazaqstandaǵy ǵylymı psıhologııanyń qalyptasýy men damýy», «Jantaný oqýlyǵy», t.b. 60-tan asa jeke eńbekter, 1000-nan asa ǵylymı maqala jazyp kóp kádesine usyný, 30-dan asa psıhologııalyq jáne pedagogıka ǵylymdarynyń doktorlary men kandıdattaryn daıarlaý shyndyǵynda ońaı eńbek emes. Ǵalymnyń eńbekteri birer maqala túgil, birneshe tomǵa júk bolarlyq qısapsyz qazyna. Birneshe tom demekshi, Qubyǵul eńbekteri on tomdyq jınaq bolyp shyǵar kúni de qashyq emes.
Osylaısha, bizdiń keıipkerimizdiń búkil sanaly ǵumyry qazaqtyń ulttyq psıhologııa ǵylymyn damytýǵa, nasıhattaýǵa jáne jastardyń sanasyna sińirýge, oqý oryndarynda pán retinde oqytýǵa jumsaldy.
Qazirgi qazaq jastarynyń batysqa elikteýi, túrli dinı aǵymdar shyrmaýyna iligýi, azǵyndaýy, qylmysqa beıim turýy sekildi keleńsizdiktiń órshýiniń ózi qazaqtyń ulttyq qasıetin sanasyna tereń sińirmeýden ekenin Qubyǵul aǵamyz jan-tánimen sezindi, túıdi, túsindi, kúrsindi, kúńirendi. Adam psıhologııasynyń mańyzdylyǵy jaıynda jaǵy talmaı sóıledi, qarymy talmaı jazdy.
«Ulttyq ádeptaný jáne jantaný pánderi mektepten nege alastatylyp júr?» degen taqyryppen ult zııalylaryna ún tastap, qabyrǵasy qaıysa júgirdi. Ǵylymǵa, ilimge júgindi. Táýelsizdik alǵannan keıin ulttyq sanamyzdy jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan jan aıqaıy esh úzilgen joq. Búgingi «Rýhanı jańǵyrý» aıasynda aıtqanda, ǵalym qalamger osy bir súbeli oıdy ómir boıy qaýzady.
Qaıratker ǵalym bir suhbatynda:
– Ár ulttyń ózindik minez-qulqyn, ózindik tabıǵatyn zertteıtin ǵylymdy meńgerý órkenıettiń bir belgisi bolsa kerek. О́rkenıetti degen Batys, Shyǵys elderiniń bárinde ulttyq tálim ejelden oqytylyp kele jatqanyn aıtpaı-aq qoıaıyq. Elimizben taǵdyrlas Reseıde, Ýkraınada, О́zbekstanda ulttyq psıhologııa páni 1-11-synyptarda negizgi pán retinde oqytylyp jatyr. Ásirese, Ýkraına men О́zbekstanda bul ǵylymǵa erekshe kóńil bólinýde. Japonııa, Koreıa, arab elderiniń búkil tálim-tárbıe ózegi ulttyq pedagogıka men ulttyq psıhologııa ekeni álemge belgili. Sondyqtan solar sekildi, biz de qazaqtyń balalaryna tolyqqandy bilim men tárbıe berý úshin mektepte qazaq pedagogıkasy ustanymdary arqyly olardyń sanasyna qazaqtyń ulttyq psıhologııasyn sińirý maqsatynda oqýlyqtar jazýǵa qyzý kirisken bolatynbyz, – degen edi.
Osylaısha ol oıǵa-qyrǵa shapqylap, kúndi túnge, túndi kúnge jalǵap oqýlyqtar qurastyrdy, jazdy. Elim dep emirene eńbektendi.
Árıne, qazirgideı jatjurttyq mádenı aǵymdar órship turǵan kezeńde olarǵa qarsy tosqaýyl qoıýdyń, ult bolyp qalýdyń negizi naq osyndaı tálim-tárbıeniń, jan taný, adam taný ǵylymynyń ózeginde ǵoı. Sóıtip, ulttyq psıhologııa álemdik jahandanýdyń ajdahasyna jutylýdan qorǵap qalatyn birden-bir qýatty qural, kemeldi qalqan ekenin kórsete bastap edi.
Alaıda kóp uzamaı etken eńbek esh ketkendeı, ǵalymdardyń tumsyǵy tasqa soǵyldy. Mańdaı terdiń jemisi bolǵan tom-tom oqýlyqtar mektep baǵdarlamasyna engizilmeı, «shań basqan sórelerde» qala berdi. Sodan beri ulttyq psıhologııa pánin mektepke engize almaı sarylǵan talaı-talaı tańdar aýnady. Biraq Qubekeń kúderin úzbedi. Qalamyn tastamady, qajyryn muqaltpady.
О́zgeniń telpegin shelpek kórgender jat jurttyń psıhologııalyq ilimin zerttep, solardyń ádis-tásilderin nasıhattaýǵa úıir bolyp, túrli eńbekter qorǵaǵanymen Bozaıulynyń ultjandylyq ilimi arbasyn doǵarmady, aıylyn bosatpady.
– Sóıtip ulttyq psıhologııa meniń ómir boıǵy dertim, armanym, jan dúnıem boldy. Mine, toqsanǵa keldim.Endi qansha ómir qaldy deısiz mende. Barlyq armanymdy túıindep aıtsam, tórt másele sheshimin tapsa deýmen kelemin. Sol úshin, kúrestim, tirestim, izdendim, eńbektendim. Onyń birinshisi – Qazaqstanda psıhologııa fakýltetin ashý, ekinshisi – Etnopsıhologııalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn ashý, úshinshisi – Psıhologtar qoǵamyn qurý, tórtinshisi – tól tilimizde oqýlyqtar men ǵylymı monografııalar jazyp shyǵaryp, mektepterde jappaı ulttyq psıhologııany balalar sanasyna sińirip tárbıeleý. Ǵulama ál-Farabıdiń «Tárbıesiz bilim ýmen teń» degen sózi bar. Mektepterde ulttyq salt-sana oqýshy sanasyna sińirilmese, ol qandaı tárbıe bolmaq!? – deıdi aǵamyz.
Keıde keńestiń sáti túskende:
– Aǵa, qanshama eńbek ettińiz, kitaptar jazdyńyz. Ult úshin ulan-ǵaıyr qyzmet qyldyńyz. Osy eńbekterińiz úshin bolsa da Elbasyna kirip, mán-jaıdy túsindirseńiz ózekti tesken ǵylymǵa ózgeshe jol qarastyrýǵa bolmas pa edi?! – deımiz biz.
– Joq, ondaıdy qaıtemiz biz. Eńbekti bireýge buldaý úshin, ataq-abyroı dámetý úshin jazbadyq qoı. Qaıtemiz, ózimizdi kórsetkendeı bolyp, – dep qarapaıymdylyǵynan jazbaǵan qalpynda aǵynan aqtaryla salady.
Keıbir adamdarda eńbegi sál elenbeı qalǵandaı kúı bolsa toqyraý, sharshaý, shaldyǵý baıqalady. Tipti ózin ózi jardan qulatqandaı kúızeliske tap bolyp, qurdymǵa qulaıtyndary bar. Qubyǵul Bozaıuly bolsa óziniń adamı kelbetinen, qazaqy qalpynan, ǵylymǵa adaldyǵynan bir aınymaıdy. Onyń basqan izderi ǵylym adamyna ǵana tán qaısarlyq pen qajyrlylyqty qanat qylǵan qaıyspas tulǵanyń dańǵylyn kórsetedi.
Osylaısha, adamzat tarıhynda aty bar, qazaq psıhologııa ǵylymynyń jaryq juldyzy – Qubyǵul Bozaıuly Jaryqbaev ǵasyrlyq ǵumyryn halqyna arnap, áp-ádemi kúıinde qarttyqtyń tórine shyqty. Eń bastysy, ol tór – sana tóri. Sana tóri – el men jerdiń júrek jylýynyń altyn munarasy. Kózi tirisinde óziniń asqaq munarasyn ózi tiktegen aǵamyzdyń 90-daǵy toıyna bárimiz de qyzyǵa, qýana qaraımyz. Ǵylymnyń ǵana emes qarttyqtyń da, adamdyq bolmystyń da ónegesin somdaǵan aǵamyzdyń jyly júzine meıirmen qarasaq, odan mol shýaq kóremiz.
Osyndaı merekeli, berekeli kúnderde Qazaqstannyń psıhologııa ǵylymy óziniń 100 jyldyǵyn atap ótkeli otyr. Qazaq psıhologtarynyń qoǵamy qurylyp, quryltaıyn ótkizdi. Osy jumystardyń kezinde Qubekeń basshylyq etetin «Mekteptegi psıhologııa» jýrnaly da daıyndyq jumystaryna belsene qatysty. Atalǵan sharýalardyń bárine aqylshy, keńesshi bolyp, uıymdastyrý jumystarynyń bel ortasynda báıterekteı bolyp dara júrgen taǵy da bizdiń Qubyǵul aqsaqalymyz boldy.
О́mirzaq OZǴANBAEV
