Áńgimeleri toqal alý jóninde. Qulaq salsańyz...
Qulaǵyńyzdyń qaryny shurqyrap qoıa beredi. Toqal jóninde keleli áńgime órbitkenniń ornyna tatymsyz kór-jerdi qońyrsytady. Sol kór-jer áńgimeden túsingenimiz toqal degen ekinshi áıel eken. Ony alý úshin báıbisheniń ruqsaty kerek-mys. Ekinshi toqal alsań báıbishe men alǵashqy toqaldyń ruqsaty kerek-mys... Nege toqal alý kerek degen máselege kelgende demografııany jaqsartamyz deıdi.
Negizinen toqal alýǵa qarsy emes bir zamandasymyz otaǵasynyń ondaı oıdan syrt ekenin, ala qalsa ósip qalǵan bala-shaǵadan uıat emes pe dep qarap tur. Álsiz de bolsa qarsylyǵynyń túri.
Árıne, bul toqal, toqal alý máselesi kesheli-búginde qozǵalyp jatqan joq. Soǵan qaramastan bul daý-damaı aıaǵynan shyǵa ala almaı áli kúnge mılyǵyp jatyr.
Anyq nárse, toqal alý máselesin sheshpeıinshe, toqal mártebesin anyqtamaıynsha, oǵan degen kóqarasymyzdy túbegeıli ózgertpeıinshe erteńgi kúni er adamdarymyzdyń toqal almaq tursyn, qý tizesin qushaqtap qalýy ábden múmkin. О́ıtkeni bizdiń qyzdarymyz Saıyn kóshesinde tur, qala berdi jat jurttyqtardyń qushaǵynda ketip jatyr. Odan qaldy aspan asty eliniń júz mıllıon boıdaǵy bizge qarap tur. Olarda qazirdiń ózinde qazaq qyzy múkámalshyl degen uǵym qalyptasyp úlgergen.
Nelikten?! Sol aıtyp otyrǵan toqaldyqqa qımaǵandyǵymyzdan!
Endi osy máselege etnograf retinde bir sáýle túsire ketsek artyq bolmas. О́ıtkeni elimizdiń erteńi osy toqal máselesiniń sheshilýine baılanyp tur.
О́ndiristi oshaqta turǵandyqtan orys tálimi bizge erte keldi. Ákeıdiń bir baýyry qalada oqydy. Bir kúni sol aǵataıym sary shashty, bıdaı óńdi qazaqsha saırap turǵan bádendi arýdy alyp keldi. Úlkenderdiń, onyń ishinde ájemniń batasyn almaq. Ájem eskishe oqyǵan, dinı saýaty ózine jetetin adam edi.
Kórshiles jatqan Aqtoǵaıdyń orysy eken. El «ózimiz ǵoı, qazaqshasy ózimizden asyp tur», dep jelpildegenimen ájemniń qabaǵy ashyla qoımady. Aıtystarynsha bolashaq jeńgem musylman dinine de kirmekshi eken. Sonan ájem bolashaq kelinimen esik jaýyp alyp bir saǵat sóılessin. Ile bolashaq jeńgem aǵataıymmen esik jaýyp alyp bir saǵat sóılessin...
Qabaǵy kirjıip shyqqan aǵataıyma ájem:
– Áıkápir de bolsa qazaq al, súıegi musylman... – dedi.
– Musylman dinine kirem dep tur ǵoı, – dedi jan ushyrǵan aǵataıym.
– Júre musylman bar da, týa musylman bar...
– Musylman bolsa boldy emes pe?
– Qaryndasyńnyń basyn kemitpe. Aldymen qazaq al, basqasyn sonsoń kóresiń...
Ol kezde bul sózge oı júgirte almadyq.
Búginde men úshin munan asqan qasterli sóz joq sııaqty.
Áıel balasyna degen qazaq balasynyń mundaı ustanymy qaı ultta, qaı ulysta bar eken deısiz eriksiz.
Qoıshy, sonymen aǵataıym sózin ótkize almady.
Qatynsyz qalǵan joq, árıne. Sary shashty «jeńgem» de óz teńin tapty. Alaıda osydan keıin bizdiń jaqta orystan áıel alý birjolata tyıylmasa da aıtarlyqtaı sıredi.
Tolyq sebebin bilmesem de sol joly ájeme rıza edim. Búgin de rızashylyǵymdy aıtyp otyramyn. Eski adamdar birnárse bilgen ǵoı.
Sol ájem qoly bosaı qalsa babalar tarıhyn qulaǵyma quıady.
Bizdiń túp babamyz Daý bolady. Bizder sol babamyzdyń Babyldyq degen toqalynan taraımyz.
Bul maǵan unaı qoımaıdy.
– Ony qaıdan taýyp alyp júr? – deımin.
О́ıtkeni anamyzdyń súıegi qalmaq bop tur ǵoı.
Ájemniń tarqatýynsha Daýdyń inisi Balapan batyr bir joryqta erlik jasap, sonyń óteýine alǵan eken.
– О́zi ala almaıdy...
– Nege? – dep tyqaqtaımyn ǵoı men de.
– Sebebi qyzdyń súıegi qalmaq.
Endi men oılanaıyn. Aǵasyna alýǵa bolǵanda inisine nege alýǵa bolmaıdy dep.
– Qalmaqtyń qyzy báıbishe bola almaıdy...
– Nege? – deımin men de berispeı.
– Tek qazaq qyzdary ǵana báıbishe bola alady!
Mine, másele qaıda?
Balapan batyr boıdaq bolǵan soń ala almaǵan eken ǵoı. Manaǵy oıymnan birshama qaıtqan syndymyn. Báıbishesi bolǵanda ǵoı...alatyn edi ǵoı deımin ishteı.
Máshekeń, Máshhúr Júsip jazady, Qyrbas jeti qatyn alǵan dep.
Qyrbas aıtýly, tarıhı tulǵa. Ataqty Kókbóri Jarylǵaptyń balasy, Qanjyǵaly qart Bógenbaıdyń kúıeý balasy. Bir qyzyǵy Bógenbaı batyr kúıeý balasyn ózi tańdaǵan. Olaı bolsa Qyrbasyńyz osal emes.
Eldiń aıtýynsha ıman nury tasyǵan jan-jaqty tulǵa bolypty. Sóıtken Qyrekeń jeti qatyn aldy deıdi. Bul qalaı deımin. Sharıǵattan shyǵyp tur ǵoı deımin. Ushyǵyna shyǵa almaǵan soń Máshekeń shatysyńqyraǵan eken degem.
Zamana aǵymyna qaraı shejire jazýǵa kiriskenbiz. Sonda Qyrekeńniń jeti qatyn alǵanyna kózim jetsin. Alǵashqy tórteýi túsinikti.
– Qalǵany she? – deımin.
– Keıingi úsheýi aıaqbaýy... – deıdi úlkender.
– Aıaqbaýy kimder? – deımin de.
– Nekesiz qatyndary, – deıdi.
Ertede aýylda jesir áıel degen bolmaıtyn. Tıisinshe jetim bala da bolmaıtyn. Álgindeı sebepten.
Er kindik jetimsizdigi qashanda bolǵan. Erkektiń az jasaıtyndyǵy, aýrý-syrqaýǵa beıim turatyndyǵy belgili. Onyń ústine barymta-syrymtasyn, jortýylyn, soǵysyn qosyńyz.
Osydan keıin áıelder qalaısha kóp bolmasyn?!
Osydan soń babalarymyzdyń áıelderi qalaısha kóp bolmasyn!
Sol áıelderdiń kóptigin babalarymyz bildirmegen. Báıbishesi, toqaly túgel bolsa da álgindeı sebeppen shamasy jetip jatsa aıaqbaýlyqqa alǵan.
Babalarymyz sharıǵat jolyn osylaısha aınalyp ótken.
Eń bastysy áıel baısyz otyrmaý kerek!
Baısyz áıel «buzylady». Al buzylǵan áıel eldi buzady. Eldi aǵaıyndyqtan shyǵarady.
Ámeńgerlik, aıaqbaýdyń astarynda osydan keıin nápsi sezimi jatyr dep aıta almaısyz. Toqal alýda bolsa bolar, al aıaqbaýda bar dep aıtý qıyn. Onda áıeldiń buzylmaýy jatyr.
Babalarymyz áıel balasyn qatty qasterlegen. Olardy erteńgi kúngi ana dep bilgen. Sondyqtan da áıel balasyna degen basqasha kózqaras bolmaǵan.
Qazaq aýylynda baısyz áıel balasy bolmaǵan!..
Qazir kári qyz degendi shyǵaryp aldyq. Onysy otyzdan asyp ketkenderi. Burynǵynyń kári qyzdary on úshten ǵana asýshy edi.
Qazaq er balasyna musylman bolyp jatsa basqa násildi qyzǵa úılenýge ruqsat bergen. Onyń ózinde toqaldyqqa.
Qyzdaryna ondaı keńshilik jasamaǵan!..
Soǵan oraı qazaq balasynyń báıbishesi mindetti túrde qazaq bolǵan.
Buqar jyraýdyń «Qatynyń bolsyn qalmaqtan» degeni belgili. Alaıda sol qalmaq qyzdary báıbishelikke joǵarydaı sebeptermen jaramaǵan. Buqar ekeń olaı dep aıtsa qan jańartýdy jadyńnan shyǵarma dep tur!
Báıbishe dúnıeden ozǵan kúnniń ózinde toqaldar onyń ornyn basa almaǵan.
Báıbisheden keıin esik attaǵandar toqal dep atalady.
Bul ekinshi qatyn degen uǵymdy bildirmeıdi. Nekeli qatyn degendi bildiredi. Toqaldardyń uzyn sany úsheý. Olardyń óz ataýlary bar. Qazirgideı ret sanymen birinshi, ekinshi, úshinshi dep atalmaıdy.
Qazirde toqal alý máselesi alqaly jıyndardyń bıik minberlerinen estile bastady. Bir qaryndasymyz osyǵan oraı áıelderdiń eki baıly bolýyn zańdastyrý jóninde daýryǵyp júr. Qosh, buǵan ne aıtýǵa bolady?
Alǵashqylaryniki túsinikti. Olardyń oıynsha elimizdegi demografııalyq máseleni tap osy toqal ınstıtýtymen ábden sheshýge bolady. Árıne, bul bopsamen tolyq kelise almaımyz. Buǵan myna ózbek aǵaıyndardan mysal keltirsek jetkilikti. Keıingi on jyldyń ishinde ózaǵańdar jıyrma mıllıonǵa kóbeıipti. Toqal almaı-aq. Demek, gáp basqada.
Shyn máninde toqal alýdyń fızıologııalyq astary bar.
Aıaǵy aýyr áıel keminde erinen tórt aı azat bolýy kerek...
Áıeldiń jaıy túsinikti. Al eri she? Fızıologııalyq jaǵynan bul máselede áıelderge qaraǵanda erkektiń osal ekendigi belgili. Toqal alý osydan shyqqan. Qalǵanynyń bári saldary.
Qazirgi baýyrlarymyz men eki áıeldi asyraı alamyn, bolmasa úsh áıeldi kıindirip, tamaqtandyra alamyn dep daýryǵyp júr. Ashyǵyn aıtsaq bul jerde kóldeneńdep nápsi máselesi tur.
Al babalarymyzdyń toqal alýynda adamgershilik máselesi turǵan. Bul sol kezdegi eldik másele bolatyn.
Qazaq qoǵamynda basy artyq áıel bolmaǵan!..
Erler jetpese toqaldyqqa júrgen. Osyndaı sebeppen jesirler de bolmaǵan. Ámeńgerlik ınstıtýtyn zamannyń ózi týdyrǵan.
Jaqyn ámeńgeri bolmaǵanda rýlastarynan shyǵarmaǵan!
Aıaqbaýlyq da osydan baryp shyqqan.
Qazaq qoǵamynda basy bos áıel balasy bolmaǵan.
Qaı qazaq áıeliniń bolsyn baıy bolǵan.
Bul máselege sharıǵat ta qatty qaraǵan.
...Onda shesheńdi ákeńdi óltirgen qandyqolǵa qos deıdi.
Mine, másele qaıda?!
Shesheń baısyz qalmasyn deıdi. Tipti, adam óltirgen kisige qos deıdi. Onyń ishinde ákeńdi óltirse de!
О́ıtkeni onyń bolmysy – áıel.
Musylmandyq degen osy.
Adamgershilik degen osy.
О́ıtkeni onyń astarynda áıel balasynyń basynyń bos bolmaýy jatyr.
Musylman dininiń qaǵıdatynda bireýdiń balasyna áke bolýy pıǵylyna úlken saýap jazylǵan. Bizde de solaı. Aıyrmashylyǵy bizde qan týystyǵyna qatty qaraıdy. Munyń ózi balanyń jetimdigine jol bermeıdi.
Báıbishe – kóp áıel alǵandaǵy áıelderdiń úlkeni, ret sany boıynsha birinshi áıel.
Baı jáne bıke sózderiniń qosyndysynan turady. Osy túbir sózder báıbisheniń mártebesin aıtqyzbaı-aq aıqyndap tur dep oılaımyz.
Toqal – báıbisheden keıingi áıelder. Er adamdar kóp áıel alǵanda toqaldar úlken toqal, kishi toqal jáne kenje toqal dep bólinedi. Toqal sany ekeý bolǵanda: úlken jáne kishi toqal dep atalady.
Báıbishe qaıtys bolǵan jaǵdaıda da toqaldar báıbisheniń ornyn basa almaıdy. Báıbishe ornynda otyrǵan toqal – báıbishe toqal dep atalady.
Kúni keshe ǵana «31 arnadan» Qazaqstandaǵy jezókshelikti zańdastyraıyq degen habar taratyldy.
Buǵan ne aıtýǵa bolady?! Bizder musylman elimiz. Olaı bolsa ondaı áńgimeniń kóterilýi orynsyz. Ári-beriden keıin muny elimizdiń qaýipsizdigin osaldatý dep qabyldaýymyz qajet.
Sonymen maqalamyzǵa núkte qoıǵan syndymyz. Azǵan áıeldiń sebebimen talaı jurt tarıh sahnasynan ketti. Máńgilik el bolamyz desek qoǵamymyzdaǵy áıel balaǵa degen kózqarasymyzdy ózgerteıik.
Urǵashy dep qaraý nadandyqtyń belgisi!
Qaryndas dep qaraý kemeldiktiń belgisi!
Qaryndastarymyzdyń basyn kemitpeıik.
Tórehan MAIBAS,
etnograf-jazýshy
QARAǴANDY
