Qazaqstannyń «gaz dáýiri»

Qazaqstan kógildir otyn­dy buǵan deıin Reseı arqyly tek Eýropaǵa eksporttap kelse, endi tikeleı Qytaı naryǵyna shyǵý arqyly óz erkindigin alyp otyr. Bul oqıǵany sońǵy jyldary qarqyndy damý jolyna túsken qazaqstandyq gaz salasyndaǵy eń irgeli betburys dep baǵalaýǵa bolady. 

Álemdik sarapshylar taıaý ýa­qyt­ta «gaz dáýiriniń» bastalatyn­dyǵyn zerttep, bilip jáne jaqyn júz­­jyldyqta tirshiliktiń barlyq sa­la­larynda negizgi oryndy kó­gil­dir otyn alatyndyǵyn boljap otyr. Dál osy kógildir otyn dás­túr­li mu­naı men kómirge qaraǵanda taza, qa­ýipsiz jáne anaǵurlym ar­zan shıkizat bolyp tabylady. Eń bas­tysy, ol qorshaǵan ortaǵa qaýip­siz.      

Eksporttyq jelini Shyǵysqa burýǵa ekonomıkasy damyǵan jáne perspek­tıvaly salalarynyń birine aınala bastaǵan Qazaqstannyń gaz salasy tyńǵylyqty daıyndyqpen keldi. El óńirlerin gazdandyrý, resýrstyq bazany jáne gaz óndirýdi ulǵaıtý, sondaı-aq tasymaldaý, tranzıt jáne eksportty keńeıtý ulttyq gaz operatory – «QazTransGaz» AQ úshin strategııalyq basymdyq retinde belgilengen. Táýelsiz­dik alǵaly beri bizdegi gaz salasy is júzinde tolyqtaı jańartylǵanyn aıta ketsek artyq bolmas. 120 jylǵa jýyq tarı­hy bar munaı salasymen salys­tyr­ǵanda, gaz salasynyń 60 jyldyq qana tarıhy bar eken. Degenmen, 1990-jyldary Qazaqstanǵa 20-30 jyl qoldanylǵan qubyrlar jelisi men gaz taratý júıesi muraǵa qaldy.  Al búkil Ortalyq Azııa óńiriniń gaz aǵyny Reseı aýmaǵyna, sol arqyly Eýropaǵa baǵyttaldy, al Qazaqstan tek kógildir otyndy tasymaldaıtyn «kópir» retinde qyzmet atqardy. Araǵa jıyrma jyldan asa ýaqyt salyp «QazTransGaz» bul qalypty múlde óz­gertip, túbegeıli jańarýǵa qol jetkizdi.  

Qazaqstandyq gaz tasymaly júıesi birinshi kezekte otandyq tutynýshylardy gazben qamtamasyz etip, óziniń tikeleı maqsaty boıynsha qyzmet ete bastady. Búginde kógildir otyn ıgiligin el ishin­de 8 mıllıonnan astam adam kórý­de, bular – gazdandyrylǵan 10 óńir tur­ǵyndary. Ekinshiden, gaz salasyn da­my­týda taǵy bir mańyzdy qadam – qýat­ty keńeıtý jáne gaz tasymaldaý baǵyt­taryn ártaraptandyrý. Bul tranzıt­tik áleýetti ǵana emes, menshikti gaz eks­portyn ulǵaıtýǵa da múmkindik berdi. 

Bizdiń memleketimizdiń aýmaǵynan úsh transulttyq magıstraldy gaz qubyry ótedi. Olar «Ortalyq Azııa-Ortalyq», «Buqara-Oral» jáne «Ortalyq Azııa-Qytaı». Aıta ketsek, bıyl otandyq mu­naı-gaz ónerkásibi mereıli kúndi – «Or­ta­lyq Azııa – Ortalyq» magıstral­dy gaz qubyrynyń paıdalanyla basta­ǵan­y­na 50 jyl tolǵanyn atap ótti. Dál osy «Buqara-Oral» jáne «Ortalyq Azııa-Ortalyq» gaz qubyrlaryn salý – qa­zaq­­stan­dyq gaz tasymaldaý salasynyń bas­taýy bolǵanyn da umytpaǵanymyz jón.  

О́tken ǵasyrdyń 60-jyldarynda turǵyzylǵan «Ortalyq Azııa-Ortalyq» magıstraldy gaz jelisi kóp jyldar boıy álemdegi eń uzyn gaz qubyry dep esepteldi. Qazir uzyndyǵy jóninen úshinshi oryndy ıelense de, áleýeti óte joǵary gaz ınfraqurylymy bolyp qala bermek. Bul qubyrdy jańǵyrtý maqsatymen iri jóndeý jumystary júrgizildi. 2007 jyly lýpıng salyndy, 2008 jyly – «Opornaıa» kompressorlyq stansasy, 2013 jyly «Maqat» stansasy turǵyzyldy. 2014 jyly «Jańǵala», «Maqat», «Opornaıa» jáne «Beıneý» stansalarynda gazdy ońtústik óńirimizge aıdaýǵa jáne Qytaıǵa eksporttaýǵa arnalǵan reverstik qondyrǵylar ornatyldy. Osynyń arqasynda «Ortalyq Azııa-Ortalyq» magıstraldy gaz quby­ry­na respýblıkadaǵy iri ken oryndary –­ «Qashaǵan», «Teńizshevroıl», «Shaǵyr­ly» jáne «Shomyshty» qosyldy.

Qazaqstandyq qana emes, álemdik gaz salasynda eleýli orny bar taǵy bir alyp joba – Túrikmenstan, О́zbek­stan, Qazaqstan jáne Qytaı aýmaq­tary­men ótetin «Ortalyq Azııa-Qytaı» transulttyq gaz qubyry. Onyń Túrik­men­stannan Qytaı shekarasyna deıingi uzyndyǵy 1833 shaqyrymdy quraıdy, onyń 1300 shaqyrymy bizdiń elimizdiń aýmaǵynda jatyr. Bul bólik «Qazaqstan-Qytaı» magıstraldy gaz qubyry dep atalady. Halyqaralyq aýqymdy jobanyń jalpy quny 7 mlrd AQSh dollaryn qurasa, jobalyq qýaty – jylyna 55 mlrd tekshe metr. Taıaýda ǵana «Qazaqstan-Qytaı» magıstraldy gaz qubyrynyń jańa №3 (KS-3) kompres­sorlyq stansasyn paıdalanýǵa berý rásiminde «QazMunaıGaz» UK AQ basqarma tóraǵasy Saýat Myńbaev toǵyz jyl ishinde osy magıstraldy gaz qubyrynda 11 kompressorlyq stansa turǵyzylǵanyn, ekeýi kelesi jyly iske qosylatynyn málimdedi. «Bul bizge jylyna gazdyń 55 mlrd tekshe metr jalpy qýatyna shyǵýǵa múmkindik beredi. Osy toǵyz jyl ishinde tolyq qýatyna shyqpaǵannyń ózinde 200 mlrd tekshe metr Ortalyq Azııa elderiniń (О́zbekstan, Túrikmenstan – red.) gazy osy qubyr arqyly tasymaldanǵan. Bıylǵy qysqy kezeńde biz qazaqstandyq gazdyń 2-2,5 mlrd tekshe metrin Qytaıǵa eksporttaýdy josparlap otyrmyz. Jalpy, Qytaıǵa 5 mlrd tekshe metr óz gazymyz eksporttalatyn bolady», dedi Saýat Myńbaev. 

Osynyń bári Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen júzege asqan «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda aımaqta kólik-logıstıka salasyn damytýdyń jańa qadamy deýge bolady. Mamandar bergen málimetke súıensek, 2008 jyldan 2017 jyldyń jeltoqsan aıyna deıin «Qazaqstan-Qytaı» magıstraldy gaz qubyrynyń A, V jáne S tar­maqtaryndaǵy qurylys jumystaryna 15 myńnan astam adam tartylǵan. Turaqty 1113 jumys orny ashylǵan. Olardyń 90 paıy­zy jergilikti turǵyndar eken. Bul rette «Ortalyq Azııa-Qytaı» magıst­raldy gaz qubyrynyń qýaty jylyna 65 mlrd tekshe metrge deıin ósýi jáne álemdegi gaz tasymaldaıtyn eń aýqymdy júıelerdiń biri bolýy múmkin. Osy oraıda Eýrazııanyń kólik-logıstıkalyq habyna aınala bastaǵan elimizdiń Shyǵysqa qaraı mańyzdy qubyr dálizin salý barysynda qazirgi zamanǵy kompressorlyq stansalardy, sońǵy úlgidegi gaz aıdaýshy agregattardy jáne basqa da ozyq tehnologııa­lardy engizý esebinen óziniń gaz ınfraqurylymyn, tranzıttik áleýetin barynsha arttyrǵanyn da atap ótken jón.

Byltyrǵy jyldyń aıaǵynda uzyn­dyǵy 1 477 shaqyrym jáne qubyr dıametri 1067 mm bolatyn «Beıneý-Bozoı-Shymkent» magıs­traldy gaz qubyry tolyq iske qosylyp, Qazaq­stan­nyń baty­synan ońtústigine otan­dyq gaz jet­kizip, energetıkalyq táýel­siz­dikti qamta­masyz etti. Mań­ǵystaý, Aqtóbe, Qyzylorda jáne Ońtústik Qazaqstan oblys­tary arqyly ótken qubyr eldi meken­derdi gazdan­dyrý­ǵa zor serpin berdi. Mysaly Ońtús­tik Qazaqstan obly­synda bıyl 40-50 aýylǵa osy qubyr­dyń gazy jetti. Bul kórsetkish alda­ǵy ýaqytta 500-ge jetpek. Alǵash ret Almaty obly­sy­nyń ortalyǵy Tal­dy­­qorǵan qalasy, Qap­shaǵaı, Shelek, Esik jáne Jarkent qalalary gazdandyryl­dy. Bul táýelsiz el tarıhyndaǵy Elba­­sy qoldaýymen júze­ge asqan stra­te­gııa­lyq mańyzy zor iri qu­byr jobasy boldy. 

Jalpy, bıyl tasymal qýa­tyn arttyr­ǵan 4 birdeı jańa kom­pres­sorlyq stansa iske qosyldy: «Bozoı» KS, «Qaraózek» KS jáne «Qazaq­stan-Qytaı» gazqubyrynyń KS-1 jáne KS-3. Sony­men qatar Mem­leket basshysynyń qatysýy­men gaz salasynyń eki iri jobasy iske qosyldy. Onyń biri – «Bo­zoı» gaz qoımasynyń Gaz qurǵatý qon­dyrǵysy. Bul nysan eki mańyzdy mindetti sheshti – ońtústikke gazdy tu­raqty jetkizý jáne Qytaıǵa gaz eks­portyn ulǵaıtýdy qamtamasyz etý. Keptirý kesheni gazdy meha­nı­kalyq qospalardan jáne ylǵaldan barynsha jyldam tazartady, ony magıstraldy gaz qubyryna berý jyldamdyǵyn ulǵaıtady. 

Ishki naryqta gazdy eksportqa úzdiksiz berý úshin «QazTransGaz» Aqtóbe oblysy Shalqar aýdanynda ornalasqan «Bozoı» jerasty gaz saqtaý qoımasyna iri rekonstrýksııa júrgizýde. Osy strate­gııa­lyq qurylys 4 mıllıard tekshe metr­ge deıingi gazdy senimdi saqtap qana qoımaı, maýsymdyq tutynýdy retteýge de múm­kindik beredi. Munyń bári Qazaq­stan­nyń «gaz dáýirine» nyq aıaq basqanyn, gaz sala­sy­nyń áleýeti artqanyn kórsetse kerek. 

Halyqaralyq sarapshylar búginde gaz tasymaldaý júıemizdiń tehnıkalyq jaǵynan óte jaqsy kúıde ekenin, jylyna gaz aıdaý kólemin 120-160 mlrd tekshe metrge deıin ulǵaıtý perspektıvasy baryn aıtyp otyr. Kógildir otyndy tasymaldaý kólemi artty, kez kelgen baǵytqa gaz tasý, ótkizý jol­ǵa qoıylyp, ártaraptandyryldy. Iаǵnı, qazaq­standyq gaz tasymaly jaı ǵana tran­zıttik toraptan Orta jáne Ortalyq Azııada gaz aǵyndaryn qamtamasyz etip otyrǵan myqty operatorǵa, iri gaz eksporttaýshy elderdiń birine aınaldy.

Ashat RAIQUL,
«Egemen Qazaqstan»