Memleket osy baǵdarlamany qabyldap, iske asyrý arqyly qazirdiń ózinde bir emes, birneshe máseleniń basyn qaıyryp otyr. Birinshiden, baǵdarlama aıasynda avtokólik joldary, shoıyn joldar, kópirler salynýda jáne qaıta jóndelýde. Olardyń el ishindegi qatynasqa oń yqpalyn tıgizip jatqany túsinikti.
Ekinshiden, osy joldardy salý arqyly halyqtyń úlken bóligi jumyspen qamtylýda.
Úshinshiden, salynǵan joldardyń ekonomıkamyzǵa tıgizetin mýltıplıkatıvtik áseri de orasan zor bolmaq. Máselen, jolǵa ketetin ýaqyt shyǵyny jáne júkterdiń jetkizilýi men oǵan ketetin qarjy shyǵyny azaıady. Jol boıynda tirshilik qaınaı túsedi. Qazaqstanda qazirgi salynyp jatqan magıstraldar tek el ishindegi aımaqtardy ǵana emes, el men eldi, jalǵaýǵa yqpal etedi.
Mine, osy turǵydan kelgende «Nurly jol» baǵdarlamasy aıasynda qazirgi atqarylyp jatqan jumystardyń bolashaq úshin paıdasy óte zor. Túbinde bul iske bolashaq urpaqtar da alǵysyn bildiretin bolady. Máselen, kezinde Qazaqstanda Túrksib temir joly tartylǵan kezde qazirgi adamdardyń kópshiligi ómirge kelmegen de edi. Al biz onyń qyzyǵyn áli kúnge deıin kórip kele jatyrmyz, balalarymyz, urpaǵymyz da kóre bermek.
Al endi sóz bolyp otyrǵan «Nurly jol» baǵdarlamasynyń aıasynda qandaı ister júzege asty? Osyǵan keleıik.
Baǵdarlama aıasynda 2010 jyldan beri respýblıkalyq mańyzdaǵy joldardyń
5 myń shaqyrymy kúrdeli jóndeýden ótkizilip, qaıta jańǵyrdy. Sonyń nátıjesinde atalǵan joldardyń 85 paıyzynyń sapasy qanaǵattanarlyq deńgeıge jetkizildi. Sonyń ishinde elimizde «Batys Qytaı – Batys Eýropa» jolynyń salynǵanyn erekshe atap ótýimiz kerek.
Endi 2017-2020 jyldar aralyǵynda 4,4 myń shaqyrym jol qaıta jańǵyrtylatyn bolady. Osy maqsatta ázirlengen 23 jobanyń jalpy quny 1,7 trln teńge turady. Bul qarjynyń 356,2 mlrd teńgesi bıylǵy jumystar úshin bólingen edi. 1 qarashadaǵy málimet boıynsha qarjynyń 223,6 mlrd teńgesi ıgerilipti. Igerilgen qarjynyń teń jartysy Ulttyq qordan alynǵandyǵyn aıtqan jón. Sóıtip «Astana – Qaraǵandy», «Ortalyq – Shyǵys», «Beıneý – Aqtaý», «Ortalyq – Batys», «Qapshaǵaı – Taldyqorǵan», «Petropavl – Reseı Federasııasynyń shekarasy», «Oral – Kamenka» baǵytyndaǵy joldardy jańǵyrtý jumystary qyzý jalǵasyn tapty. Nátıjesinde bıylǵy jyly joldardyń 602 shaqyrymy paıdalanýǵa berilip, qozǵalys ashyldy.
Baǵdarlama aıasynda ótip bara jatqan 2017 jyly qolǵa alynǵan jańa jumystar da az emes. Atap aıtsaq, respýblıkalyq bıýdjet pen halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynan bólingen zaımdar esebinen birqatar jańa jobalardy júzege asyrý bastaldy. Olardyń qatarynda «Beıneý – Aqjigit», «Shortandy – Zerendi», «Taskesken – Baqty», «Qandyaǵash – Maqat», «Kúrti – Býrylbaıtal», «Merki – Býrylbaıtal», «Taldyqorǵan – О́skemen», «Jetibaı – Jańaózen», «Qalbataý – Maıqapshaǵaı», «Úsharal – Dostyq», «Aqtóbe – Qandyaǵash», «Atyraý – Astrahan», «Uzynaǵash – Otar», «Qostanaı – Denısovka», Astanany ońtústik-batysynan aınalyp ótý joldary bar. Bul jumystarǵa 100 myńǵa deıin adam tartylyp, osynshama otbasy jol jumystary arqyly nápaqasyn aıyrdy.
Bul – tek avtokólik salasyndaǵy júzege asyp jatqan sharýalar.
Endi, temir jol salasyna kelsek, «Almaty – Shý» baǵytynda uzyndyǵy 112,3 shaqyrym bolatyn jańa jol salynýda. Onyń quny 38,4 mlrd teńge turady. Bul joldyń 53 shaqyrymy byltyr iske qosylsa, 59 shaqyrymy bıylǵy jyly paıdalanýǵa berildi. Jol tolyqtaı iske qosylǵan kezde onymen qozǵalatyn poıyzdar sany qazirgi 17-den 68-ge, bir táýlikte tasymaldanatyn júk kólemi 66 myń tonnadan 265 myń tonnaǵa, jolaýshylar sany 36 myńnan 45 myńǵa artyp, jolǵa ketetin ýaqyt shyǵyny 1,5 ese qysqarmaq. Osylaısha myńdaǵan adamnyń ýaqyty únemdelip, jolda júrý jaǵdaıy da jaqsara túspek.
Kaspıı teńizi arqyly jóneltiletin júk kólemin arttyrý maqsatynda Quryq teńiz portyn damytý isi jalǵasýda. Osynyń nátıjesinde búgingi kúni Quryq portyna salynǵan jańa temir joldyń jańa parom termınalynda 1,2 mıllıon tonnadan astam júk óńdeldi. Sonymen qosa osy portqa tartylǵan avtokólik jolymen jetkizilgen júkterdi de tıep-túsiretin jańa termınal paıda boldy. Osy sharalardyń nátıjesinde porttyń jyldyq qýaty taıaýdaǵy ýaqyttyń ózinde 7 mıllıon tonnaǵa jetkizilmek. Al 2020 jyly Qazaqstan teńiz porttarynyń jyldyq jalpy qýattylyǵy 27 mıllıon tonnaǵa ósetin bolady.
Eger elimizdiń ekonomıkasyn tiri aǵzaǵa teńesek, ınfraqurylymdar degenimiz qandy búkil denege taratatyn qan tamyrlary sekildi. Al endi ekonomıkadaǵy sol qan tamyrlardyń durys jumys isteı bastaǵandyǵyn Investısııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbek keltirgen myna bir málimettiń ózinen aıqyn ańǵarýǵa bolatyndaı: «Elimizdegi tranzıttik tasymaldan túsetin kiris 2016 jyly 267 mlrd teńgeni qurasa, bul kórsetkish 2020 jylǵa qaraı 1,3 trln teńgege jetpek. Sonda taıaýdaǵy úsh-tórt jyldyń ózinde ǵana 5 ese óspek» degen bolatyn mınıstr.
Júzege asyrylý ústindegi «Nurly jol» baǵdarlamasynyń bizge beretin paıdasy osyndaı.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
