Nátıjesi quptalsa, jańashyldyq jaqsy

Osy jyl ishinde bilim men ǵylym salasy boıynsha ne isteldi degenge keler bolsaq, jar salyp aıtqan reformalar bary­syndaǵy jańashyldyq, ol týraly alýan túrli pikirler legi esińe túsedi. Nátıjesi naq­tylanbaı, qorytyndy túıin jasalmaı, tyńnan túren salǵan umtylystar aldan shyǵady. Árıne, dáýir kóshine ilesý úshin izdenis kerek. Tek oǵan daıynbyz ba, bastap jiberip orta jolda qaldyryp ketpeımiz be degen ekiushty suraqtyń túp-tamyryna úńilip baryp qadam bassaq, selkeý oıǵa jol berilmesi anyq. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bas­ty jetistigi dep ártúrli jol­men ja­zylyp, ártúrli jol­men mektep­terge «kirip» ketken balamaly delinetin kitap­tar­ǵa tyıym saly­nyp, bazalyq oqý­lyqty tú­begeıli engizýi der edik. Bul ur­paq úshin utymdy is bol­ǵany aqıqat. 

Basty aıtarymyz, jańar­tylǵan oqý mazmunynda bilim berý bastamasy, ıaǵnı barlyq mek­­tepterdi fýnksııalyq saýat­­tylyqqa beıimdeımiz degen tásil jalǵasyn tapty deýge bo­lady. Bul úrdis bıyl 2, 5, 7-synyptarda iske asty. Tórt jylǵa jos­­parlanǵan jumys aldaǵy úsh jylda barlyq synyptarda sheshimin tabady. Munyń arqaýy qaıda jatyr degenge kelsek, mekteptegi bas­ty tul­ǵa muǵalim deı otyryp, zaman talabyna qaraı yntaly, úne­mi jetekte júre bermeıtin, ózin­dik kózqarasy bar, alǵan bili­min tirshiligine qoldana alatyn, jaqsy daǵdyny sanasyna sińir­gen oqýshyny qalyptastyrý bo­lyp tabylady. Bastysy, muǵalim men bala arasyndaǵy birlik altyn arqaýǵa aınalady. Buǵan ata-ana óz úlesin qosady. Biraq bul kelisti jumysqa keıde keder­gi keltiretin jaǵdaılar muǵa­limderdiń ázir bolyp shyqpaýy, oqý bazasynyń kemdigi, oqýlyq­tardaǵy ala-qulalyq, taǵy bas­qa­lar. 12 jyldyq oqýǵa kóshý jumysyn bıyl 0-11 boıynsha atqarýǵa nıettendik. 12 jyl­­dyqtyń irgetasy 0 synyp mek­tepterde, balabaqshalarda ashyldy. Sol balabaqshalardaǵy búl­dirshinder kelesi jyldyń bi­rinshi synybyna hat tanyp, esep shyǵarýdy bes saý­saǵyndaı meńgerip kelip jatsa quba-qup deıik. Sol sekildi bes kúndik bilim berýge kóshýdiń normalaryn Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bekitken edi. Ony júzege asyrý qıynǵa soqqanyn búgip qala almaımyz. Burynǵy bir kúngi bes-alty pán jeti-segiz pán sabaǵyna sozylyp, budan qutylý úshin negizgi pán men qosymsha pándi anyqtap alý kerektigi talaıdyń basyn qatyryp, so­ńynda joǵa­rydaǵylar mektep basshylary men muǵalimderge sil­tep qııa betke shyǵa berdi. Muǵa­limder oqýshylarǵa úı tapsyrmasyn bermeý jaıy da ár­alýan pikirge arqaý boldy. Ta­ǵy bir tyń tynys, bilim uıalaryndaǵy qamqorshylar keńesi. Bul degenimiz muǵalim- ata-ana-oqýshy birligi bıýd­jet pen qaıyrymdylyq qar­jysyn yntymaqta iske asyrý edi. Quptaýǵa bolady. О́zimiz úlgi tutatyn elderde bilim isine qamqorlyq jasaýshylar óte kóp. Qamqorshylar keńesi úlken ról atqarady. Sol bizge de juǵysty bolsa, talaı tirlik ońalary haq. Úsh aýysymda bilim beretin mektepterdiń jaǵ­daıy da oılanýǵa turarlyq. Ásirese bul qalalarda ońaı bo­lyp jatqan joq. Aýyldan aǵylǵan jurt qalany tyǵy­ryqqa tireýde. Sózimiz jalǵan bolmasyn, mysalǵa júginelik. Eli­mizde 2015 jyly úsh aýy­symda oqytatyn bilim uıala­ry 87 bolsa, qazir 130-ǵa jetip­ti. Keı derekterde 188 delinedi. Al Astanada bul kór­setkish buryn 3 mektep edi, endi 27-ni qurapty. Esesine aýyldy jerlerdegi mektepter qysqarý ústinde. Bıyl Soltústik Qazaqstan oblysynda 20 shaǵyn mektep jabylyp qalǵany sózimizge dáıek. Otanymyzdaǵy 1523 aýylda mektep bolmaǵandyqtan 30 myń­nan astam oqýshy kórshi aýyldarǵa baryp bilim alýǵa májbúr. Tórt pándi aǵylshyn tilinde oqytý jaıynyń da kúmán men kúdigi az bolmaı tur. Basty kúdik «tili qatyp» qalǵan eresek muǵalimderdi qysqa merzimde oqytyp, sodan olar bıologııa, hımııa, taǵy basqa pánderden sabaq berip ketýi qalaı bolar eken? 

Bıylǵy basty jańalyq – bir zamandary sybaılastar tyrp etpeıtin bolady, ádildik saltanat qurady, júzden júırikterge jol ash­tyq dep jar salǵan UBT-ǵa en­gen ózgerister der edik. Sol ózgerister boıynsha talap­kerler synaq tapsyrdy. Sy­naq­tyń nátıjesine kelsek, óti­nish bergen 92 827 úmitkerdiń 88 583-i emtıhan tapsyryp shyq­ty. Elimiz boıynsha ortasha ball kórsetkishi 80,5 paıyz boldy. Byltyr bul 81 paıyzdy quraǵan edi. Emtıhanǵa qatysqan 14066 talapker 50 baldyq kórsetkishti baǵyndyra almady. UBT-ǵa qatyspaǵan qanshama myńdaǵan balamen birge 14066 bala biliminiń tómendigi kimdi de bolsa oılandyrmaı qoımaıdy. Buryn olımpıada, halyqaralyq ǵylymı joba jarystaryna qa­tysyp, júldeger dep tanylǵan talap­kerler UBT-ǵa barmaı birden grantqa ıe bolatyn. Bıyl olar da UBT-da baq synady. Muny quptaýymyz kerek. О́ıtkeni túrli joldarmen jeńimpaz atanyp oqý­ǵa túsetinderge tosqaýyl qoıyl­dy. 

Endi Bilim jáne ǵylym mınıstri bergen keıbir derekterge úńiler bolsaq, elimizde 9828 balabaqsha jumys istep, onda 862,3 búldirshin tárbıe alyp, bilim úırenip jatyr eken. Bul balabaqshalardyń 3058-i jekemenshik bolyp esep­teledi. Olarda qyzmet etetin 90 myń pedagogtyń 98 paıyzynyń bilimi joǵa­ry. Shyǵys Qazaqstan, Qyzyl­orda, Pavlodar oblys­tary balabaqshamen tolyq qam­tama­syz etse, 9 oblys 90 pa­ıyzǵa qamtydy. Tórt oblys respýb­lıkalyq deńgeıden tómen kórsetkishte kórinedi. Orta bilim salasy boıynsha elimizde 7414 mektep jumys istep, onda 3,05 mıllıon bala bilim alýda. Olarǵa sabaq beretin 11 myń ustaz óz bilimin kóteripti. 70 myń muǵalim aǵylshyn tilinen bilim jetildiripti. Kásiptik bilim berýmen elimizde 824 kolledj jumys jasap jatsa, onyń memleketke tıesilisi – 476, al jekesi – 344. Onda bilim men tájirıbeni ushtastyryp jatqan stýdentter – 489,2 myń. Árbir oqýshyǵa jumsalatyn aqsha 393,4 teńgeni qurapty. Al stýdentterdiń stıpendııa­sy – 16759 teńge. Elimizde jo­ǵary oqý oryndarynyń uzyn sa­ny 130 desek, onda 514 465 stý­dent joǵary bilim alyp jat­sa, onyń 477 081-i bakalavrıat­ta, 33 212-si magıstratýrada, 3 452-si doktorantýrada oqyp júr. Bıylǵy memlekettik grant 37 932-ni quraǵany belgili. Nazarbaev ýnıversıtetine osy mem­lekettik granttyń 475-i bólingen.

Elbasy Nursultan Nazarbaev Ulttyq ǵy­lym­ aka­de­mııa­­synyń 70 jyldyǵyn­da sóılegen sózinde «Sońǵy úsh jylda ǵylymǵa 100 mıllıard teńge bólindi. Aldaǵy ýaqytta bul ustanymnan aınymaı, ǵylymnyń qarqyndy damı berýine jaǵdaı jasaı beretin bolamyz», degen edi. Shynynda, elimizdegi 383 ǵy­lymı mekemelerdegi jumysty qarjylandyrýǵa bıyl 40,8 mıllıard teńge bólinipti. О́t­ken jylǵy kórsetkish 38,1 mıl­lıard bolatyn. Osynyń nátıjesinde kóptegen ǵylymı jańalyqtardyń ashylýyna­ múmkindik jasalýda. Shetel­der­men qarym-qatynas ta óz ná­tı­jesin berip keledi. Ǵa­lym­da­rymyzdyń ashqan jańalyqtary aınalymǵa ene bastapty. Qory­tyndylaı kelgende aıtarymyz, ǵylym men bilimdegi jumystyń nátıjesi quptalsa, jańashyldyq jaqsy qorytyndy bereri daý týdyrmaıdy. Muny órkenıetti elderdiń ósý jolynan aıqyn ańǵaramyz. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qazba baılyǵy joq bolsa da ǵylym men bilimdi tereń meńgergen elderdiń aqyl-oımen órkenıet kóshiniń aldynda kele jatqanyn qadap aıtýy tegin bolmasa kerek. 

Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»