...50-jyldardyń aıaǵy men 60-shy jyldardyń basynda radıo, teledıdary joq qıyrdaǵy qazaq aýyldarynda qyzyqty oqylatyn 3-4 kitap boldy. Olar: «Qazaq ertegileri» men «Batyrlar jyry» jáne Turmaǵanbet Iztileýov aýdarmasyndaǵy «Rústem dastan» men aqyn Jambyl Jabaevtyń tolyq shyǵarmalar jınaǵy edi. Kolhozdyń kúzgi jıyn-terimi bitip, qystyń uzaq túnge sozylatyn aılary bastalǵanda, el keshke bir úıge jınalatyn. Sóıtip soǵym eti aldaryna kelgenshe olar samaýyrdaǵy shaıdy soraptaı otyryp, mektep oqýshylary, bizderge joǵarydaǵy kitaptardy ret-retimen oqytatyn. Kezek alǵashqy aptada «Batyrlar jyryna» kelse, kelesi jetide «Rústem dastanǵa», odan ári qaraı «Qazaq ertegileri» men Jambyl atamyzdyń jınaǵyndaǵy aqyndar aıtysyna aýysatyn. Osylaısha 1963 jylǵy qarashadan naýryzǵa deıingi qysta 4-synyptyń 2-3 balasy bizder atalarymyz ben ájelerimizge atalmysh jınaqtardyń alǵysózderinen bastap, sońǵy betterindegi alfavıttik anyqtamalarǵa deıin túk qaldyrmaı oqyp bergenimiz bar. Myna qyzyqqa qarańyz! Sol kitaptardaǵy derekterdiń biri arada 30 jyl ótkende, ıaǵnı, elimiz egemendik alǵan kezde esimizge túspesi bar ma?! Ol – jyr alyby Jambyl babamyzdyń «Syzdyqqa» dep atalatyn óleńi jáne jınaq sońyndaǵy sol týyndyǵa berilgen túsinik. Onda bylaı delingen:
«...1884 jyldar shamasynda Syzdyq Kenesaryuly Qyrǵyz eline kelgen. Olar úı tigip, mal soıyp, qurmetpen qarsy alǵan. Qyrǵyz, qazaqtan Orman aýylyna 17 aqyn jınalǵan. Solardyń ishinde Jambyl da bolǵan. Qyrǵyz aǵaıyndar basynda ákesiniń kegin qýyp keldi dep Syzdyqtan seskenip, qysylsa da sońynan raılasyp sóılesken. Sonda Syzdyqtyń aıtqany mynaý edi depti Jambyl hatshysy Ǵalıǵa:
– Men sendermen shabysqaly kelgenim joq, tabysqaly keldim. Sen de týysqanymsyń. Jan ashýy ústinde ákemdi óltirdiń dep kiná qoıar jaıym joq. Jalǵyz-aq tilegim: ákemniń súıegin ber – atalaryma qosaıyn, altyn júzigin ber – qolyma salaıyn, saryqasqa erin ber – astyma mineıin, buıymtaıym osy, – deıdi.
Qyrǵyzdar alashapqyn bolyp, izdestirý júrgizedi. Qonaqtar qaıtady-aý degen shaqta Kenesarynyń altyn júzigi men saryqasqa erin ákeledi. Biraq súıegin taýyp bere almaıdy. «On bir jyra» degen jerge kómilgen eken, biletin adam ólip qapty dep jaýap beredi.
– Qap, bolmas! – dep otyrdy da Syzdyq saryqasqa erdiń basyn qanjarmen qaq aıyra shaýyp, jilinshik-jilinshik altyndardy aldy. «Ákemdi óltirýin bilseńder de, altynyn alýdy bilmegen ekensińder. Ýaqasy joq, buıyrǵan násip qoı!» – dep qaltasyna saldy deıdi. Jambyl «Syzdyqqa» degen óleńdi sonda aıtypty. Aqynnyń aýzynan jazyp alǵan ádebı hatshysy – Ǵalı Ormanov».
Endi oqyrmandarǵa óleńdi tanystyraıyq. Onda mynadaı joldar bar: «Sálem berdim aldııar, Oryn berdiń qasyńnan. Sen bir qalǵan kóz ediń, Kenesary asyldan. Syzdyq atyń jaıyldy. Bul óńirge jasyńnan. Aıbatyńdy kórgende, Dushpandaryń bas urǵan. Dańqyńdy estip júrýshi em, Shartarapqa shashylǵan. Aq júzińdi kórgen soń, Endi maýqym basylǵan. Aýylǵa júr, qonaq bol, Atap alyp, at minip, Aǵaıynǵa berip qol, Attanarsyz, Sydeke, Ata joly degen sol! Arnap kelip alǵanyń, Altyn júzik, saryqasqa er. Atańyzdyń arýaǵyn, Syılaıdy eken bir taıpa el, Ekeýiniń qalǵany – «On bir jyra» degen jer».
Mundaǵy nazar aýdaratyn nárse – «On bir jyra» degen jer aty. Ol óleńde de, oǵan berilgen túsinikte de qaıtalanyp tur. Ony bizge jetkizgen Syzdyq sultannyń 1884 jylǵy Qyrǵyz eline kelgen saparyna kýáger, sondaǵy bolǵan oqıǵany kózimen kórip, bar áńgimeni qulaǵymen estigen Jambyl aqyn. Al aıtqan – sonyń aldyndaǵy jaǵdaıdan habary bar qyrǵyzdyń sóz ustaǵan qarııalary. Aıypty bolyp otyrǵan olar Syzdyq sultandy aldaı almaıdy ǵoı. Bilgenderin jetkizgen.
Egemendik pen táýelsizdiktiń lebi ese bastaǵan 90-jyldardyń basynda Alash ardaqtylarynyń attary ashyq aıtyla bastady emes pe?! Mine, sol kezde jurtshylyq arasynda Kenesary hannyń basy men súıegin izdep tabý jóninde qýatty qoǵamdyq pikir óris alǵanynan el jaqsy habardar. Sonda osy joldardyń avtory Ǵylym akademııasyna baryp, eki ǵalymǵa joǵarydaǵy óleń men túsinikti aparyp kórsetkeni bar. Olar muny elep-eskeretindikterin aıtyp, ýáde bergen. Biraq jumystary kóp boldy ma, derek aıaqsyz qaldy. Sodan bergi ýaqyt aralyǵynda Kenesary hannyń qolǵa túsip, kóz jumǵan jeri Toqmaq tóńiregi, Kekiliktaý men Almaly aýmaǵy, Bordy saıy dep aıtylyp, jazylýda. Jerlengen jeri de sol mańaıda degen joramal jasalýda. Al «On bir jyra» aýyzǵa alynbaıdy. Biz bul úshin eshkimge renjip nemese bireýdi kinálaýdan aýlaqpyz. Oıymyzda – jyr alyby Jambyl babamyzdyń 1946 jyly ataqty jazýshy Sábıt Muqanovtyń alǵysózimen jaryq kórgen tolyq shyǵarmalar jınaǵyndaǵy joǵarydaǵy óleń men oǵan jazylǵan túsiniktegi derek. Sol eskerilse, zertteýshilerdiń esinde bolsa degen ótinish, tilek.
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan»
ASTANA
Sýrette: jınaqtyń 674-betindegi túsinik
