Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ rektory akademık Ǵ.Mutanovtyń buıryǵymen professor A.Qusaıynov bıyl ýnıversıtettiń Túlekter kúnine oraı ótkizilgen sharada «Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ – 80 jyl» medalimen marapattaldy jáne Stýdentter saraıynda ótkizilgen jıynda rektordyń ózi onyń keýdesine taqty.
Ábekeń Pavlodar oblysyndaǵy Úlgili aýylynda dúnıege keledi. 30-jyldardyń basyndaǵy asharshylyqtan, odan keıingi jappaı saıası qýǵyn-súrginnen el es jımaı jatyp, soǵys órti tutanyp, barlyq er-azamattar maıdanǵa ketken shaq bolatyn. Sol kezderi dúnıege kelgenderdiń balalyq shaǵyn óte qıyn boldy desek, Ábekeńniń balalyq shaǵyn olardan on ese aýyr boldy deý, artyq aıtqandyq emes. 1942 jyldyń sońynda Ábekeńniń ákesi maıdanǵa shaqyrylyp, tekserý barysynda «halyq jaýy» bolyp shyǵady da, 58-bappen sottalady. Bar aýyrtpashylyq anasy Únzılányń moınyna túsedi.
Soǵys jyldary qıynshylyqtan týǵan aǵasy men ápkesi qaıtys bolady. Soǵystan keıingi jyldary da Ábekeń úshin ońaı tıgen joq. «Halyq jaýynyń» balasy retinde mektepte de, kóshede de, qaıda bolsyn shetqaqpaı kórse de qaısar minezdi ári arǵy jaǵynda tektiliktiń qany bar bala jasymaı, kerisinshe ójet bolyp ósedi. Bilim jaǵynan qatarynyń aldy bolyp, 7 jyldyq aýyl mektebin jaqsy degen baǵalarmen bitirip shyǵady.
Odan keıin Pavlodar qalasyndaǵy pedýchılıshede oqıdy. Oqyp júrip sportpen shuǵyldana bastaıdy, on segiz jasynda kúresten KSRO sport sheberi ataǵyn ıelenedi. Ýchılısheni úzdik aıaqtap, eńbek jolyn týǵan aýylyndaǵy mektepte muǵalim bolyp bastaıdy.
Bilimin odan ári tereńdetip, joǵary bilimdi mamandyq alý úshin Ábekeń 1960 jyly QazMÝ-dyń tarıh fakýltetine stýdent bolyp qabyldanady. Az bolsa da ómirlik tájirıbe jınaqtaǵan Ábekeń birden úzdikter qatarynan kórinedi, qoǵamdyq jumystarǵa belsene aralasyp, sportyn da jalǵastyra beredi. Sol jyldardaǵy zań boıynsha stýdent bolǵanyna qaramastan áskerge shaqyrylady. Ábekeń bir áńgimesinde áskerdegi qyzmeti týraly bylaı dep aıtqany bar: «Bizdi áskerge shaqyryp, azdaǵan daıyndyqtan soń, kúndelikti kıimderimizben jolaýshylar kemesine týrıster retinde mingizdi de, bárimizden qolhat aldy. Sóıtip óz erkimizben Vetnamǵa áskerı kómek berý úshin bardyq. Úsh jyl boıy eriktiler retinde Vetnamda soǵysyp qaıttyq». «Vetnamda qandaı áskerı marapatqa ıe boldyńyz?» degen suraqqa «Erligi úshin» medaline» dep jaı ǵana jaýap berdi. Keıinnen oılap otyrsam, 1960-shy jyldary Ábekeńderdiń Vetnamǵa baryp soǵysqany óte qupııa túrde bolǵan eken jáne ol jóninde jaq ashpaý týraly ant beripti. Sodan beri jarty ǵasyr ótipti. Al qazirgi kúnde tarıhta joq el úshin qan tóktim dep keýde qaǵyp, maqtaný – onyń qanynda joq qasıet.
Ábekeń áskerden oralyp, oqýyn qaıta jalǵastyrady. Sol kezge qatysty mynadaı bir oqıǵany aıtyp edi. «Áskerden keshteý oraldym. Sabaq bastalyp ketipti. Qujattarymdy ótkizip, jataqhana alaıyn dep dekanǵa barsam, orynnyń bári bólinip qoıylǵan. Qalada jaqyn aǵaıyn-týys joq. Keshke deıin anda júgirip, munda júgirip, eshteńe shyǵara almaı, basym salbyrap, qaıda bararymdy bilmeı turǵanymda fakýltet dekany Á.Shúpekov degen aǵaıymyz «júr menimen» dep qasyna ertip aldy. Úıine alyp baryp, «men saǵan jataqhanadan oryn alyp bergenshe osynda bolasyń» dep úıine jatqyzdy. Sodan bir aptadaı dekannyń úıinde jattym». Ábekeńniń jasy jetpistiń bel ortasyna kelse de ustazy Á.Shúpekovti kórse, júgirip baryp amandasady, aǵaıynyń hal-jaǵdaıyn surap, týǵan aǵasyndaı qurmetteıdi. Ol ustazynyń bar asyl qasıetin bir sózge jıyp, «Adamgershiliktiń eń joǵary etalony» dep aıtady. Al professor Á.Shúpekov úshin professor A.Qusaıynov jáne onyń stýdenttik kezdegi grýppalas dostary – professor S.Máshimbaev, professor M.Ábdirov, professor Q.Qarajan bári áli shákirt sekildi. Olardyń ustazyna degen qarym-qatynasynyń naǵyz shynaıy ekendigine talaı ret kózimizdi jetkizdik.
Ábekeń ýnıversıtetti bitirgen soń birneshe jyl Almaty qalasyndaǵy aýdandyq partııa uıymynda qyzmet isteıdi. Sol kezde ol osy baǵyttan aýytqymaı júre berse, talaı bıikterge qol jetkizeri anyq edi. Mamandyǵy – joǵary bilimdi tarıhshy, sportshy, eki tilge birdeı jetik, shetelde «ınternasıonaldyq boryshyn» ótegen ardager, «Erligi úshin» medaliniń ıegeri jáne t.b. Bolashaqtaǵy qyzmettik satylar, soǵan saı jasalatyn materıaldyq jaǵdaıdyń bárin bile tura, Ábekeń bárinen bir-aq kúnde bas tartyp, partııalyq jumystan shyǵady da, óziniń QazMÝ-yna qaıtyp oralady. Aspırantýraǵa qabyldanyp, tez arada ǵylym kandıdaty degen ǵylymı dárejeni ıelenedi. Odan ári aǵa oqytýshy, dosent qyzmetterinde tarıh fakýltetiniń kafedrasynda bilim berý men ǵylymı izdenisterin jalǵastyrady.
Ábekeń ómirindegi úlken bir beles – QazMÝ rektory, akademık О́.Joldasbekovtiń tusynda prorektor bolyp qyzmet isteýi. Ábekeńniń boıyndaǵy jeke qasıetterdi kóre bilgen rektor oǵan asa jaýapty salalardy senip tapsyrady. Ustazynan talantty jas basshy kóp taǵylym úırenedi. Keıinnen ózi de rektor bolǵan kezinde ustazynyń adaldyq, uıymdastyrýshylyq, adamdarmen qarym-qatynas jasaý sekildi qasıetterin úırengenin jıi eske alyp otyrady. Qazirgi Almaty qalasyndaǵy «qala ishindegi qala atanǵan» QazUÝ qalashyǵynda Ábekeńniń de qoltańbasy bar.
1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasy kezinde Ábekeń QazMÝ-dyń prorektory bolatyn. Jeltoqsannan keıingi Ortalyqtyń tapsyrmasymen bastalǵan jergilikti bıliktiń jazalaý sharalary ony da aınalyp ótpedi. Stýdent jastardyń alańǵa shyǵýyna tikeleı sebepshi bolǵandar degen jala jabylyp, rektordan bastap barlyq onyń komandasy qýǵynǵa túsedi. Ábekeńniń aıtýyna qaraǵanda, ol óziniń doktorlyq dıssertasııasyn talqylaýdan ótkizip, qorǵaýǵa daıyndalyp júripti. Avtoreferatyn shyǵaryp, qorǵaıtyn kúni de belgilengen eken. Qorǵamaq túgili basy bálege qalyp, prorektorlyq jumystan bosatylady. Tarıh fakýltetindegi bir kafedraǵa metodıst retinde buıryq shyǵaryp jiberedi. Bul degen qazaq ǵalymyn qorlaýdyń eń bir shekten shyqqan kórinisi edi. On shaqty kúnnen keıin buıryq ózgertilip, «ǵylym boıynsha dosent» degen qyzmetke aýystyrylady. Bul laýazymdy basqasha aıtqanda – «stýdentterge dáris oqýǵa, tárbıe jumysyn júrgizýge tyıym salynǵan ǵylymı qyzmet» degendi bildiredi. Sol kezdegi qorlyqty, taǵy da shettetýdi basynan ótkergen Ábekeń moıymaıdy. Kerisinshe, ózin qaıraı, shyńdaı túsedi.
Elimizdiń táýelsizdik alýy búkil qazaq jurtynyń baǵyn ashyp, damýyna múmkindik bergeni sekildi, Ábekeńniń de joly ashylady. Doktorlyq dıssertasııasyn sátti qorǵap, professor atanady. Sol kezdegi Selınograd qalasyndaǵy oblystyq pedınstıtýtqa rektor bolyp qyzmetke taǵaıyndalady. Professor A.Qusaıynovtyń tulǵalyq bolmysynyń erekshe baıqalǵan tusy – elimizdiń saıası-ákimshilik ortalyǵynyń Aqmola qalasyna qonys aýdarǵan kezi. Qaladaǵy pedagogıkalyq ınstıtýt L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti degen ataýǵa ıe bolyp, jańa bas korpýs salyndy. Qurylys tolyǵymen bitkenshe rektor onyń basy-qasynda júredi. Uly ustazy akademık О́.Joldasbekovten úırengenindeı, eń basty jaýapkershilikti moınyna alyp, ǵımarattyń qurylysy men sáýletine, árbir kezeńniń der kezinde aıaqtalýyna kúsh salady. Qazaqstannyń astanasyna at basyn tiregen sheteldik joǵary mártebeli qonaqtardyń baǵdarlamasyna ýnıversıtettegi kezdesý engiziletin. Sol jyldary Ábekeń 20-ǵa jýyq sheteldik prezıdent pen premer-mınıstrdiń ıyqtaryna qazaqtyń qasıetti shapandaryn jaýyp, ulttyq dástúrdi ulyqtady.
Professor A.Qusaıynov Táýelsiz qazaq elindegi ǵylymı kadrlardy daıarlaý isinde de sheber uıymdastyrýshy jáne prınsıpti basshy retinde zııaly qaýym arasynda tanymal boldy. Bes jyldaı Joǵary attestasııalyq komıtetti basqaryp, onyń jumysyn jolǵa qoıa bildi. Sol jyldary qaı mamandyq túrinde bolsyn nashar dıssertasııalyq jumystar bekimeı, keri oralatyn. Mundaıda qandaı da bir qysym túrine qaramastan shynaıylyqty basty qarý etken Ábekeń bar jaýapkershilikti óz moınyna alatyn. Sodan bolýy kerek, talaı álsiz jumystardyń avtorlary jáne olardyń jetekshileri Ábekeńmen tikeleı kezdesýden qashqaqtap júretin.
Qazirgi kúnde Ábekeń Astana qalasyndaǵy «Eýrazııa gýmanıtarlyq ınstıtýty» dep atalatyn jeke joǵary oqý ornynyń rektory. On tórt jasynda Pavlodardaǵy pedýchılıshege qujat tapsyrǵanda ustaz, pedagog bolýdy qalaı armandasa, mine 61 jyl boıy sol arman jolynan aýytqymaı bilim men ǵylym jolynda, olardy uıymdastyrý jolynda tynbaı eńbek etip keledi.
Endi bir-eki aýyz sóz Ábekeńniń jeke basyndaǵy keıbir kópshilik bile bermeıtin erekshe óneri jáne qasıeti týraly bolmaq. Qarap otyrsam, Ábekeńniń boıyndaǵy dáldep týrasyn aıtý, sheshen sóıleý ata-tekten kele jatqan sııaqty. Ataqty aqyn Isa Baızaqovtyń sózge sheshendiginiń bir ushy onymen shóbere týys Ábekeńe de daryǵan dep oılaımyn. Batyrlary men aqyndary kóp shyqqan Ábekeńniń arǵy ata-babalary el qorǵap, sózdiń dámi men shyraıyn qalaı keltirse, solardyń bir urpaǵy Ábekeńde sol ónerdiń ekeýi de ushtasqan dep oı túıemin. Sol qos qasıet Ábekeńdi qazirgi zamannyń qaısar minezdi ǵalym tulǵasyna aınaldyryp otyr.
Bereket KÁRIBAEV,
UǴA korrespondent-múshesi,
ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq
ýnıversıteti Qazaqstan tarıhy
kafedrasynyń meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory
