– Qaırat Ermekuly, Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp jumys istegenine bir jyl toldy. Osy ýaqyt ishinde qandaı jumystar atqaryldy? Jańa 2018 jylǵy qańtarda elimiz Keńeske tóraǵalyq etedi. Qazaqstan tarapy qandaı máselelerdi qarastyrýdy josparlap otyr?
– Elimiz Qaýipsizdik Keńesi quramynda uıymnyń kóptegen otyrystaryna, ashyq pikirtalastary men brıfıngterine qatysty. Sonymen qatar birqatar beıresmı konsýltasııalarǵa, Keńeske turaqty emes múshe elder birlestiginiń kezdesýine atsalysty. Qazaqstan delegasııasy Keńestiń túrli komıssııalary quramynda Kolýmbııa, Gaıtı, Ortalyq, Batys jáne Shyǵys Afrıka elderine, Addıs-Abebadaǵy Afrıka odaǵynyń shtab-páterine, AQSh basshylyǵymen kezdesý úshin Vashıngton qalasyna issaparmen baryp qaıtty. Elimizdiń ókildigi Qaýipsizdik Keńesiniń qararlary sekildi mańyzdy qujattardy qabyldaýǵa mazmundy úles qosty.
Qaýipsizdik Keńesi quramyndaǵy Qazaqstannyń basty maqsatynyń biri – álemdik soǵys qaýpiniń aldyn alý. Budan bólek Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» atty paradıgmalyq manıfesinde aıtylǵan BUU-nyń 100 jyldyǵyna oraı 2045 jyly janjalsyz álem qurýdy júzege asyrý da negizgi baǵyttyń qatarynda. Buǵan qol jetkizý úshin Birikken Ulttar Uıymyna múshe memleketter ıadrolyq qarýsyz álemdi qurý máselesin, álemniń túkpir-túkpirindegi janjaldar men shıelenisterdi sheshýge birlese umtylýy kerek.
2018 jylǵy qańtardyń ekinshi jartysynda Nıý-Iorkte Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen «Jappaı qyryp-joıatyn qarýdy taratpaý: senim sharalary» taqyrybynda pikirtalas uıymdastyrý josparda bar. Sondaı-aq Syrtqy ister mınıstri Q.Ábdirahmanovtyń tóraǵalyǵymen «Qaýipsizdik pen damýdyń ózara táýeldiliginiń úlgisi retinde Aýǵanstan men Ortalyq Azııadaǵy aımaqtyq seriktestikti qurý» taqyrybynda BUU Qaýipsizdik Keńesiniń jaryssózi ótpek. Sharaǵa Ortalyq Azııa elderiniń jáne Aýǵanstannyń syrtqy ister mınıstrleri qatysady. Jaryssózdiń nátıjesi boıynsha qorytyndy qujat ázirlenedi degen úmitimiz bar. Al qańtardyń sońyna taman Taıaý Shyǵys máselesi boıynsha toqsandyq jaryssóz ótedi.
– Qaýipsizdik Keńesindegi Qazaqstannyń basty baǵyttarynyń biri – álem nazaryn Ortalyq Azııanyń túıtkildi máselelerine aýdarý. Osy turǵydan alǵanda elimiz alǵa qoıǵan maqsatyna qanshalyqty jete aldy?
– Ortalyq Azııa máselesi – delegasııamyzdyń BUU Qaýipsizdik Keńesindegi jumysynyń mańyzdy basymdyǵy. Qazaqstan tarapy Ortalyq Azııa jáne Aýǵanstandy beıbitshilik, yntymaqtastyq jáne qaýipsizdiktiń úlgisine aınaldyrýdy kózdeıdi jáne osy maqsatta jumys isteıdi. Qazaqstan Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshe retinde Ortalyq Azııa aımaǵynan saılanǵan tuńǵysh memleket ekeni belgili. Osyǵan baılanysty elimiz aımaqtaǵy máselelerge erekshe mán beredi. Ári halyqaralyq qoǵamdastyq nazaryn óńirge aýdarý maqsatynda QK-niń búkil múmkinshiligin paıdalanamyz.
Atalǵan basymdyqty júzege asyrý barysynda aımaqtaǵy taraptardyń múddelerin eskeremiz. Qazaqstan úshin kórshi aýǵan eliniń beıbit ómir súrgeni, áleýmettik-ekonomıkalyq damýy, áleýetiniń kúsheıýi, qaýipsiz bolýy mańyzdy. Sondyqtan álem nazaryn osyǵan aýdarýǵa talpynamyz. Aıta ketý kerek, elimizdiń delegasııasy Qaýipsizdik Keńesiniń Aýǵanstan men Talıban boıynsha 1988 komıtetiniń tóraǵasy retinde júıeli jumys istep keledi.
2017 jyly qyrkúıekte BUU Bas Assambleıasynyń 72-shi sessııasynyń aıasynda Ortalyq Azııa elderi syrtqy ister mınıstrleriniń kezdesýi ótti. Kezdesý nátıjesinde Bas Assambleıa sheńberinde alǵash ret Ortalyq Azııa elderi syrtqy ister mınıstrleriniń besjaqty birlesken málimdemesi qabyldandy. Qujatta taraptar óńirlik máselelerdi teńdik, ózara tıimdilik jáne barlyq taraptardyń múddelerin qurmetteý negizinde ózara tıimdi sheshimder qabyldaýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Sonymen qatar jıynda aımaqtaǵy máselelerdi Ortalyq Azııa elderiniń ózderi sheshýge qabiletti ekeni aıtyldy. Mınıstrler ekijaqty deńgeıde jáne halyqaralyq uıymdar sheńberinde lańkestikke, ekstremızmge, zańsyz kóshi-qonǵa, adam saýdasyna, transulttyq uıymdasqan qylmysqa, zańsyz qarý-jaraq saýdasy men esirtkiniń zańsyz aınalymyna qarsy kúreste yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa daıyn ekendikterin bildirdi.
Sonymen qatar 27 qarashada, Qazaqstan, Germanııa jáne Aýǵanstan delegasııalary Qaýipsizdik Keńesiniń Arrııa formýlasy boıynsha «Aýǵanstan úshin seriktester: Ortalyq Azııadaǵy qaýipsizdik pen damýdyń ózara yqpaldastyǵy» taqyrybynda májilis ótkizdi. Atalǵan sharaǵa qatysýshylar aýǵan tarapyna ekonomıkalyq qoldaý kórsetýdiń mańyzdylyǵyna nazar bólý qajettigin sózge tıek etip, bul osy eldiń uzaq merzimdi qaýipsizdigi men turaqtylyǵyna qol jetkizýdiń birden-bir joly ekendigin jetkizdi. Ortalyq Azııa elderiniń delegasııalary óz elderiniń Aýǵanstanmen uzaq merzimdi yntymaqtastyqty damytýǵa múddeli ekendigin jáne bul olardyń saıası jáne ekonomıkalyq múddelerine sáıkes keletinin alǵa tartty.
– Elimiz Afrıka elderiniń máselelerin de kóterýdi maqsat etken. Bul baǵytta qandaı is-sharalar atqaryldy?
– Afrıkada beıbitshilik pen qaýipsizdikke qol jetkizý – memleketimizdiń Qaýipsizdik Keńesindegi jumysynyń basty baǵytynyń biri. Bul máseleni Elbasy elimizdiń BUU QK quramyndaǵy besinshi basymdyǵy retinde atap kórsetken bolatyn. Qazirgi tańda Qazaqstan Afrıka odaǵyna baıqaýshy memleket retinde qatysady jáne QK-niń Somalı/Erıtreıa boıynsha komıtetiniń tóraǵasy retinde qurlyqtaǵy tatýlyq pen beıbitshilikti qalpyna keltirý maqsatynda halyqaralyq is-qımyldarǵa úles qosyp otyr. Aıta ketý kerek, Qaýipsizdik Keńesiniń kún tártibinde turǵan máselelerdiń 70 paıyzǵa jýyǵy osy Afrıkadaǵy shıelenisterge arnalǵan. Solardyń ishinde Sýdan men Ońtústik Sýdan, Ortalyq Afrıka Respýblıkasy, Kongo Demokratııalyq Respýblıkasy, Býrýndı, Malı, Lıvııa, Somalı sekildi birqatar memleketterdegi uzaqqa sozylǵan jáne shıeleniske toly qaqtyǵystarǵa jiti kóńil bólingen.
Afrıkanyń bizdiń elden geografııalyq alystyǵyna qaramastan, Qazaqstan delegasııasy osy máseleler boıynsha Qaýipsizdik Keńesiniń jumysyna belsendi qatysady. Jyl basynan beri qazaqstandyq delegasııa Afrıka máseleleri boıynsha Keńestiń qosalqy organdarynyń, ásirese Somalı/Erıtreıa komıtetiniń sheńberinde belsendi jumys atqaryp keledi. Sonymen qatar atalǵan taqyryp boıynsha birqatar qararlardy ázirleý men kelisý jumysyna qatysyp, barlyq kezdesýler men konsýltasııalarda sóz sóıledi. Keńes Chad kóli aımaǵyna (Nıgerııa, Nıger, Kamerýn, Chad) jáne Sahel aımaǵyna (Malı, Mavrıtanııa, Býrkına-Faso) júzege asyrǵan eki dalalyq sapardyń, sondaı-aq Sýdan eline sarapshylar deńgeıindegi sapardyń nátıjeleri Afrıkadaǵy negizgi problemalar men janjaldardyń túpki sebepteri Ortalyq Azııa men Aýǵanstannyń problemalaryna uqsas ekenin kórsetti.
Chad kóliniń alqabyna Qaýipsizdik Keńesi delegasııasy tuńǵysh ret issaparmen bardy. Biz muny BUU-nyń bitimgerlik kúshterin baqylaý úshin emes, aımaqta qalyptasqan aýyr jaǵdaıǵa halyqaralyq qoǵamdastyq nazaryn aýdarý maqsatynda uıymdastyrdyq. Sebebi Chad kóliniń mańyndaǵy memleketterde qaýipsizdik, turaqty damý jáne gýmanıtarlyq kómek kórsetý máseleleri kúıip tur. Sapar qorytyndysy boıynsha, Keńes aımaqtyń problemalaryn sheshýge úles qosatyn tıisti qarar qabyldady.
Jalpy, Qazaqstan aımaqtaǵy «Boko Haram» jáne Sırııa men Irakta jeńilis taýyp, Afrıkaǵa nazar aýdarǵan basqa da terrorıstik jáne ekstremıstik uıymdardyń tamyryna balta shabý úshin Afrıka odaǵynyń bastamalaryn, onyń ishinde terrorısterge jáne transshekaralyq uıymdasqan qylmysqa qarsy kúres jónindegi Sahel aımaǵy bes memleketiniń birlesken kúshteriniń qurylýyn jáne iske qosylýyn tolyqtaı qoldap, QK-niń tıisti qararlaryn ázirleýge atsalysty.
Afrıkadaǵy qarýly qaqtyǵystardyń aldyn alý úshin janjaldardyń túpki tamyrlaryn, onyń ishinde sý men jer resýrstarynyń tapshylyǵyn, kedeılik, jumyssyzdyq pen saýatsyzdyqty joıý, ınfraqurylymdy damytýdyń qajettigi anyq. Osy sebepten Qazaqstan Afrıkanyń shóleıt aımaqtarynda eldi mekenderdi aýyz sýmen qamtamasyz etý sııaqty ınfraqurylymdyq jobalardy júzege asyrýǵa belsene atsalysýda. Máselen, Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrligi Somalıde «Gýrý Ýeın aýdanynda taza sý jáne sýǵa qaýipsiz qol jetkizýdi qamtamasyz etý» jáne «Iohare aýdanyn taza sýmen qamtamasyz etý» atty jobalardy iske asyrý úshin 215 myń AQSh dollaryn bólý týraly sheshim qabyldady.
Osymen ǵana shektelmeı, Qazaqstan Afrıkadaǵy BUU-nyń bitimgershilik operasııalaryna da tikeleı qatysýda. Atap aıtqanda, qazaqstandyq áskerı baqylaýshylar BUU-nyń «Batys Saharadaǵy referendýmdy baqylaý arqyly beıbitshilikti qoldaý» jónindegi (MINURSO) mıssııasynda qyzmet etedi. Keler jyly bizdiń bitimgershiler bólimshesin taǵy bir BUU mıssııasyna engizý josparda bar.
Jalpy alǵanda, Afrıkanyń erekshe zor áleýeti bar ekenin jáne aldaǵy ýaqytta osy qurlyq álem ekonomıkasynyń basty qozǵaltqyshy bolýy ábden múmkin ekenin este saqtaý kerek. Bul áleýetti iske asyrý jáne Afrıkanyń qazirgi problemalaryn sheshý úshin barlyq múshe memleketter men BUU mekemeleriniń úılesimdi is-qımyly talap etiletinin atap ótýimiz qajet.
– Elbasy N.Nazarbaevtyń byltyr qańtarda BUU Qaýipsizdik Keńesine arnaǵan saıası Úndeýinde jeti basymdyqty atady. Solardyń biri – ıadrolyq qarýdy taratpaý. Osy basymdyqtyń oryndalýy jóninde aıtyp berseńiz.
– BUU-nyń 100 jyldyǵyna oraı ıadrolyq qarýsyz álemge qol jetkizý baǵytynda birqatar jumystar atqaryldy. Máselen, jappaı qyryp-joıý qarýlaryn taratpaý boıynsha Qaýipsizdik Keńesiniń 1540, 1718 jáne 2231 qararlaryn buljytpaı oryndap kelemiz. Sonymen qatar Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jalpyǵa birdeı deklarasııanyń, Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý sharty men Iаdrolyq qarýǵa tyıym salý shartynyń tıisti erejeleri saqtalyp otyr. Qazaqstan jappaı qyryp-joıý qarýyn synaý saldarynan eń kóp zardap shekken memleketterdiń biri ekeni belgili. Elimiz tarıhı jaǵdaıdy eskere otyryp, KHDR-dyń Qaýipsizdik Keńesiniń qararlaryn kóp márte buzýyna baılanysty týyndaǵan kezeńde óz ustanymynan bas tartpaıdy. Osyǵan sáıkes Soltústik Koreıaǵa qatysty otyrysta bizdiń el Qaýipsizdik Keńesiniń qararlaryn qoldap daýys berdi.
Jalpy, BUU-nyń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı ıadrolyq qarýdan azat álem qurý týraly bastama Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń eń mańyzdy basymdyqtarynyń biri bolyp qala beredi. Bul máseleni BUU alańynda dáıekti túrde aıtyp otyramyz. 2015 jyldyń jeltoqsanynda BUU Bas Assambleıasy Iаdrolyq qarýdan azat álemge qol jetkizý týraly jalpyǵa birdeı deklarasııany qabyldady. Bıyl Iаdrolyq qarýǵa tyıym salý sharty (IаQTSh) maquldandy. Bul halyqaralyq kelisim bizdiń deklarasııamyzǵa demeý berip, ıadrolyq qarýdy jasaý, synaý, saqtaý, qol jetkizý jáne qoldaný múmkindikterine túbegeıli túrde tyıym salýdy kózdeıdi. Qazaqstan bul qujattyń ázirlenýine belsendi túrde qatysyp, onyń qabyldanýyna daýys bergen 122 memlekettiń qatarynda boldy.
Byltyr О́skemende ashylǵan AEHA (MAGATE) Tómen baıytylǵan ýran banki osy saladaǵy mańyzdy tarıhı oqıǵa sanalady. Qazaqstan árdaıym ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtter týraly ıdeıany belsendi qoldap, osy kúnge deıin uıymdastyrylǵan barlyq otyrystarǵa turaqty túrde qatysyp keldi. Tórtinshi Iаdrolyq qaýipsizdik sammıtinde «Álem. XXI ǵasyr» manıfesi barshanyń nazaryna usynylǵan bolatyn. Tómen baıytylǵan ýran bankiniń saltanatty ashylý rásiminde qazaqstandyq tarap ıadrolyq qaýipsizdik máselesi boıynsha eń joǵary deńgeıde kezdesýler ótkizý dástúrin qaıta jańǵyrtýdy usynǵany belgili. Qazaqstan BUU alańynda barlyq múddeli taraptarmen osy másele boıynsha úılesimdi ózara árekettestiktiń barlyq múmkin amaldaryn talqylap keledi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
