Oqıǵanyń hronologııasy
Irandaǵy narazylyq aksııalary 28 jeltoqsan kúni Meshhed qalasynda bastaldy. 29 jeltoqsan kúni Resht, Kermanshah, Shıraze, Isfahan, Hamadan qalalarynda da mıtıngiler ótti. 30 jeltoqsan kúni Tegeran qalasyndaǵy Tegeran ýnıversıtetiniń aldynda jáne Revolıýsııa alańynda da halyq narazylyq aksııalaryna shyqty.
Sheteldik basylymdardyń habarlaýynsha, 1 qańtar kúni halyq áskerı bazalar men polısııa bólimshelerin, ákimshilik ǵımarattardy basyp alýǵa tyrysqan. Sherýge shyqqandar Erak qalasynda Basıdj mılısııasynyń shtab-páterin órtep qana qoımaı, Dorýnda jergilikti general-gýbernatordyń shtab-páterin basyp almaq bolǵan.
2 jeltoqsanǵa qaraǵan túni Nedjefabadta mıtıngige shyqqandardyń biri polısııa qyzmetkerin óltirip, taǵy úsheýin jaralaǵan. Kehderıdjan qalasynda sherýge qatysýshylardyń polısııa ýchaskesine shabýyly kezinde 6 adam qaza tapqan. Jalpy, qaıtys bolǵandardyń sany búginde 21 adamǵa jetti.
Tegeranda úsh kúnnniń ishinde 450 adam qamaýǵa alyndy. Sherýge shyqqan halyqtyń naqty sany belgisiz. Mıtıngiler kem degende 20 qalada ótip jatyr.
Halyqtyń qandaı talaptary bar?
Sherýge shyqqandar birinshi kúni memlekettegi ekonomıkalyq jaǵdaıǵa narazylyqtaryn bildirgen. Jınalǵandar aldymen qymbatshylyqty toqtatýdy suraǵan. Olardyń aıtýynsha, bir aptanyń ishinde azyq-túlik baǵasy eki ese ósken. Odan keıin halyq saıası tutqyndardy bosatyp, sherýge shyqqan halyqqa qarsy zorlyq-zombylyq kórsetpeýdi suraǵan. Sonymen qatar sherýge qatysýshylar Irannyń halyqaralyq janjaldarǵa aralasýyna qarsy ekenin bildirýde. Irannyń memlekettik buqaralyq aqparat quraldary halyq tek ekonomıkalyq talaptar qoıdy degenimen, sheteldik BAQ Irandaǵy sherýde saıası lozýngterdiń kóptigin aıtyp jatyr. Al sarapshylardyń aıtýynsha, lozýngterdiń kóptigi sherýge shyqqan halyqtyń ortaq maqsaty men bılikke aıtar naqty talaby joq ekenin bildiredi.
"Iranda belgili bir áleýmettik toptar ózderiniń quqyǵyn qorǵaý úshin mıtıngiler uıymdastyryp turady. Biraq bul jolǵy narazylyqtyń ereksheligi - aldymen halyq ekonomıkalyq jaǵdaıdy synady. Keıin saıası sıpatqa ótti. Qazir sherý Iran Islam Respýblıkasynyń mańyzdy ıdeologııalyq aspektilerine qarsy baǵytqa aýysty. Taǵy bir ereksheligi - sherý memleket boıynsha jappaı ótip jatyr. Bul aldyn ala uıymdastyrylǵan ba, álde domıno áserimen ótip jatyr ma, ol jaǵy áli belgisiz", deıdi Brýklın ınstıtýtynyń sarapshysy Sıýzan Malonı.
Irandaǵy quqyq qorǵaýshylardyń biri, 2003 jylǵy Nobel syılyǵynyń laýreaty Shırın Ebadı memlekette ekonomıkalyq daǵdarystyń ýshyqqanyn aıtyp La Repubblica basylymyna suhbat berdi. "Sybaılas jemqorlyq adam shoshıtyn deńgeıge jetti. Sanksııalardan bas tartý turǵyndarǵa eshqandaı paıda ákelmedi. Sonymen qatar Irannyń áskerı shyǵyndary da óte kóp. Halyq bıliktiń osynsha kóp aqshany syrtqa shashqanyna qarsy", deıdi Ebadı.
Irandaǵy ekonomıkalyq jaǵdaı
Narazylyqqa qatysyp jatqan halyq klerıkaldyq rejimdi (klerıkalızm - qoǵamnyń saıası, mádenı ómirinde shirkeýge basymdyq berý - red.) qulatýdy talap etti. Keıbiri monarhııany qaıtyp ornatýdy surady. Degenmen sherýshilerdiń arasynda naqty kóshbasshy joq. Al oppozııa basshylary áldeqashan repressııaǵa ushyraǵan nemese elden qýylǵan.
Sheteldik BAQ málimetteri boıynsha, sońǵy 10 jylda Irandaǵy ekonomıkalyq jaǵdaı nasharlaǵan. Memlekettegi jumyssyzdyq deńgeıi 12,4%-dy, jastar arasynda 28,8%-dy quraǵan. Irannyń IJО́-i munaı eksportynyń artýy esebinen ǵana 12,5%-ǵa ósti. Degenmen, memlekette azyq-túlik baǵasynyń qymbattaýy toqtamaǵan.
Halyq nege Irannyń syrtqy saıasatyna qarsy?
Iran – Sırııadaǵy Bashar Asadtyń úkimetine áskerı qoldaý bildirip otyrǵan negizgi elderdiń biri. Sondaı-aq Iran Iemendegi Saýd Arabııasy jetekshiligindegi koalısııaǵa qarsy kúresetin hýsıt kóterilisshilerine qoldaý kórsetip otyr dep aıyptalady. Sonymen qatar Irannyń Lıvandaǵy Hezbolla tobynyń jaqyn odaqtasy ekeni belgili, deıdi BBC.
Narazylyq sherýi bastalǵan kezde tek ekonomıkalyq talaptar aıtylǵan bolatyn. Halyq alǵashqy kúni Irannyń batys elderimen 2015 jyly ıadrolyq kelisimge baılanysty jasaǵan kelisimge qarsy ekendikterin aıtty. Irandyqtar barlyq shekteýler alynyp tastalady dep kútkenimen, eshteńe ózgermedi. Odan keıin sheteldik BAQ saıası lozýngterge mán bere bastady. Onyń ishinde "Shah joqta, Iranda tártipsizdik jalǵasa beredi", "Dıktator ólsin!" degen saryndaǵy urandar baıqalady. Al Arabiya-nyń habarlaýynsha, bul lozýngter Irannyń kóshbasshysy aıatolla Alı Hameneıge baǵyttalǵan.
Bıliktiń áreketi
Iran úkimeti qarsylyqtarǵa «syrtqy agentterdi» jáne antı-revolıýsııashyldardy aıyptap, Instagram jáne Telegram áleýmettik jelilerin buǵattady. Al el prezıdenti Hasan Roýhanı memlekettik arnalardyń birinen halyqqa beıne habarlama taratyp, «Biz erkin ultpyz jáne konstıtýsııa men adam quqyqtaryna sáıkes halyq synı pikirdi erkin bildire alady, tipti sherýge de shyǵa alady, alaıda syndy bildirý zorlyq-zombylyqpen qatar júrmeýi tıis», dep málimdedi. Degenmen, halyq bul sózderge qulaq aspady. Prezıdent sherý kezinde zorlyq-zombylyqqa jol berilmeıtinin aıtqanymen, tártip saqshylary Tegerandaǵy Enkelab alańynan turǵyndardy qýý úshin kózdi jasaýratatyn gaz, sýatqysh qoldandy.
Bir aıta keterligi, bılik jergilikti buqaralyq aqparat quraldaryn qatań baqylaýda ustap otyr. Irannyń ishki ister mınıstri Abdolreza Rahmanı-Fazlı halyqty zańsyz mıtıngilerge qatyspaýǵa shaqyrdy. Al birinshi vıse-prezıdent Esshak Djahangırı narazylyq sherýlerin úkimetke qarsy toptar uıymdastyrdy degen boljam bildirdi. "Ekonomıkalyq problemalardy jeleý etken oqıǵalar bolyp jatyr. Biraq onyń artynda bireýdiń turǵany anyq. Olar úkimetke zııan tıgizemiz dep oılaǵanymen, jaǵdaıdy basqa maqsatqa burýshylar tabylary anyq", dedi ol.
Tegerannyń general-gýbernatory kez-kelgen mıtıgini polısııa qatań baqylaýda ustaıtynyn aıtty. Sonymen qatar Joǵary Ulttyq qaýipsizdik keńes hatshysy Alı Shamhanı AQSh, Ulybrıtanııa, Saýd Arabııasyn Iranǵa qarsy memleketter dep atap, Irandaǵy narazylyq aksııalaryn osy úsh memleket uıymdastyrdy degen oıyn aıtty. Bas shtab basshysynyń orynbasary Masýd Djazaırı de osyndaı pikir bildirdi. AQSh Prezıdenti Donald Tramptyń ákimshiligi Iran bıligine álem narazylyq sherýlerine bıliktiń reaksııasy qandaı bolatynyn kútip otyrǵanyn aıtty. Biraq Irannyń Syrtqy ister mınıstrligi Vashıngtonnyń sózderi jalǵan dep málimdedi.
Donald Tramp sherýge shyqqandardy qoldaıtynyn aıtty
AQSh Prezıdenti Donald Tramp "Tamaq pen bostandyqqa qarny ash" halyqty qoldaıtynyn aıtty. "Sybaılas jemqorlyq jaýlap alǵan júıege jáne sheteldegi terrorlyq uıymdardy qarjylandyrýǵa qarsy Iran halqy beıbit sherýge shyǵypty. Iran bıligi azamattardyń quqyǵyn syılaýy kerek. Álem baqylap otyr", dep jazdy Tramp.
Odan keıin AQSh Prezıdenti "jaqsy adamdar ózgeristiń bolǵanyn qalaıdy", dep jazdy. Al sherýge shyqqan halyqqa qarsy áreketter bastalǵanda Tramp «Irandaǵy iri kóterilister. Jurt aqyry oılandy-aý. Olardyń baılyǵy, aqshasy urlanyp, terrorızmge jumsalyp jatyr. Halyq endi oǵan tózbeıtin sekildi. AQSh adam quqyǵyn buzýshylardy nazarda ustap otyrady», dep jazdy Twitter jelisindegi paraqshasynda. Al oǵan jaýap retinde Hasan Rýhanı AQSh prezıdentin «Irannyń jaýy» degen málimdeme jasady.
2009 jylǵy mıtıngiler
Sheteldik BAQ-tan Irandaǵy mıtıngilerdi 1979, 2009 jyldary ótken oqıǵalarmen salystyryp jatqanyn jıi baıqaýǵa bolady. Onyń syry nede?
Iranda alǵashqy revolıýsııa 1979 jyly bastalyp, búkil memleketke taraǵan. Al 2009 jyly saılaý kezinde prezıdent laýazymyna Mahmud Ahmadınejada otyrǵany kópshiliktiń narazylyǵyn týdyrdy. Saldarynan narazylyq aksııalary ótip, oǵan «Jasyl qozǵalys» degen ataý berildi. Sol tusta oppozısııany mıllıondaǵan adam qoldady. Sherý kezinde keminde 30 adam qaza taýyp, myńdaǵan turǵyn qamaýǵa alyndy. Bul Iranda 1979 jyly Islam revolıýsııasynan keıin tirkelgen eń iri sherý boldy.
Gúlnur Qýanyshbekqyzy,
"Egemen Qazaqstan"
