Bıznes • 04 Qańtar, 2018

Tátti tapsyrys nemese ishki naryqty qantpen tolyq qamtý múmkin be?

213 retkórsetildi

Aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa erekshe kóńil bólinip otyrǵan tusta aldymen ishki naryqty qamtıtyn ónimderdi óndirý men óńdeýge qatysty jumystarǵa erekshe mańyz berýimiz kerek. Bul agrosalanyń Otan ekono­mı­kasyndaǵy draıverge aınalýy­na jol ashyp, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaıtady. 

Al dál qazirgi jaǵdaıda ishki naryqtaǵy suranys pen óndiristiń úlesi arasyndaǵy alshaqtyq jer men kókteı. Osy sebepti tutynýshynyń shetel ónimine táýeldiligi kúsheıip, da­ıyn taýarǵa tólengen mıllıardtaǵan qarajat syrtqy ekonomıkaǵa qyzmet etýde. Sonyń bir mysalyn Qazaqstan naryǵyndaǵy asa qomaqty qarjy aınalymyn quraıtyn qant ónimderine degen suranystan baıqaýǵa bolady. 

Anyǵynda, adamzattyń táttige táýeldiligi qant óndirisiniń qaryshtap órkendeýine berilgen kepildik qana emes, tabys qoımasynyń altyn kilti ispetti. Muny erteden sezgen alpa­ýyt elder aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń ozyq tásilderine júgingen kezde, aldymen qant qyzylshasy men qamysyn ósirýge erekshe mańyz beredi eken. О́ıtkeni álemde taza, aqtalǵan qantqa suranys eshqashan kemigen emes, kerisinshe jyl saıyn artyp keledi. Shaıyna sheker salmaı ishpeıtin adamnyń sanyn bylaı qoıǵanda, azyq-túlik óndirisinde qant pen qant qospalarynsyz da­ıyndalatyn ónim joq dese de bolady. Aıtpaqshy, ótimdiligi men taza paıdasy jóninen tátti untaq kóleńkeli ekonomıkada esirtki aınalymynan keıingi orynda tur degen beıresmı málimet bar.

Muny nege aıtyp otyrmyz? Aınalamyzdaǵy álem eń aldymen azyq-túlik ónimderimen ishki naryqty tolyqtaı qamtamasyz etýge tyrysyp, artylǵanymen syrtqy naryqty jaýlap alýǵa umtylýda. Sharýashylyǵy men óndirisi qalyptasqan memleketter úshin bul qalypty jaǵdaı, al Qazaqstan sııaqty damýshy el úshin ishki óndiristiń qalypty jumys istep, tutyný naryǵyn tolyqtaı qamtamasyz etýge áreket jasaýy eki ese táýekel men qosymsha shyǵyn ákeletini anyq. Biraq qıyndyqtarǵa qaramastan ózimizdiń sharýashylyq pen óndiristi damytýǵa mindettimiz. Bul – el ekonomıkasynyń ózegi. Árıne munaı satýǵa negizdelgen ustanymnan áli de tolyq arylmaı otyrǵan kezeńde shyǵyny kóp, jumysy da az emes ishki óndiristiń damyp ketýi týraly aıtý kúlkili shyǵar. Tek biz qınala otyryp bas tartýǵa týra kelgen shıkizat satýshy rólinen daıyn taýar ıesine aınalý úrdisi tym uzaqqa sozylyp ketpeýi tıis. Bul memlekettiń damý baǵdaryn aıqyndaıtyn strategııalyq mindet. Osy jaıynda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev ha­lyq­qa arnaǵan «Qazaqstannyń úshin­shi jańǵyrýy: jahandyq báse­kege qabilettilik» Joldaýynda «Ag­rar­lyq sektor ekonomıkanyń jańa draıverine aınalýy kerek. Qazaq­stannyń agroónerkásip keshe­niniń bolashaǵy zor. Kóptegen pozısııalar boıynsha biz álemde iri agrarlyq eksporttyq ónim óndi­rýshilerdiń biri bola alamyz. Bul, ási­rese, ekologııalyq taza taǵamdarǵa qatys­ty. «Made in Kazakhstan» brendi son­daı ónimderdiń etalony bolýǵa tıis. Shıkizat óndirisinen sapaly óńdel­­gen ónim shyǵarýǵa kóshý qajet. Tek sonda ǵana biz halyqaralyq naryq­tar­da básekege qabiletti bola alamyz...», dep shegelep turyp aıtqan bolatyn.

Qant óndirisine qatysty bastalǵan sózdi indeteıik. Bul jerdegi bizdi qyzyqtyratyny – ishki múmkindik. Jalpy, osy qant óndirý isine qatysty dúnıejúzi elderiniń ustanymy ekige jarylady. Iаǵnı adamdar qandaı jolmen alyn­ǵan ónimdi tutynýy kerek degen talas bar. Bul daýdyń tek tutynýshy múddesin kózdeýden týǵany da kúmándi. О́ıtkeni ekonomıkasynyń bir push­paǵy tek qant qamysy óndirisine negiz­delgen memleketter eshqa­shan tátti túbir ósirýshi elge ese jibermeıtini anyq. Mysaly, osydan on ǵasyrdaı buryn qamystan qant alýdy jolǵa qoıǵan Úndistan qazir Eýropa naryǵyn tolyqtaı bolmasa da, ishinara ıgerip qoıǵan. Onyń ústine qant qyzylshasyn ósi­rip, baptaý men óńdeýge kete­tin shyǵyn qamystan qant aıy­rýǵa ketetin shyǵynǵa qa­ra­­ǵan­da áldeqaıda joǵary. Sol sebepten be, álemde óndi­rile­tin qanttyń 60 paıyzyn qamys untaǵy quraıdy. Qalǵan 40 paıyzy qant qyzylshasyn ósirýshilerdiń úlesinde. Biraq soǵan qaramastan, adamzat­­tyń aq tústi tátti untaqqa, ıaǵnı qy­zyl­­shadan alynǵan ónimge ań­­sary aýyp turady eken. En­digi jerde biz adamzattyń osy «álsizdigin» óz paıdamyzǵa jarat­ýǵa tıispiz. Aýyl sharýa­shy­­lyǵynyń, onyń ishinde qy­zyl­sha sharýashylyǵynyń naǵyz kúshine minetin shaǵy osy sát. Tek buǵan tolyq negiz bar dep senimmen aıta alamyz ba?

Iá, osy jerde aýyl sharýa­shy­­lyǵy salasynyń tek shıkizat kózin daıyndaý­shy sektor ekenin umytpaýymyz kerek. Demek, sharýanyń tabıǵat tósinen terip alǵan ónimin óńdep, daıyn taýar túrinde naryqqa usyný óndiris salasynyń tikeleı mindetine jatady. О́kinishke qaraı, bizde bul jaǵy kenje damyp keledi. Kóp jaǵdaıda ónim bar da, óńdeýshi jetispeı jatatyny jasyryn emes. Qant qyzylshasyn ósirýge qatysty da osylaı deýge bolady. Qazir elimizdiń eki oblysy ǵana qyzylsha ósirýge shyndap den qoıdy. Sonyń biregeıi – Almaty oblysy. Bıyl elimiz boıynsha jıyp-terilgen 508 myń tonna qant qyzylshasynyń úlken bóligi osy oblystyń sharýa­laryna tıesili. Al aı­maq­ta 2 qant zaýyty jumys istep tur. Kóksý aýdanyndaǵy qant zaýytynyń turaqty iske q­osyl­ǵanyna 3 jyldaı ýaqyt bol­ǵanymen, óndiris tolyq kúshi­ne enip úlgermeı jatqanǵa uq­saıdy. Al bıyl qaıta iske qosylǵan Aqsý qant zaýyty týraly áldene deýge áli erte... 

Jaqynda Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrligi ósimdik sharýa­shylyǵy ónimin qaıta óńdeý basqarmasynyń basshysy Gúl­nár Bıjigitova dıqan­dar úshin ja­ǵymdy jańalyq aıtty. Onyń negizgisi qant qyzyl­shasyn ósirýge qatysty bo­lyp otyr. Úkimet 2021 jyl­ǵa qaraı tátti túbir egiletin alqaptardyń aýma­ǵyn ulǵaıtyp, 32 myń gek­tarǵa deıin jetkizýdi kóz­deıdi. Úmit dúnıesi bolǵan­dyqtan, «buıyrsynnan» basqa sóz aıtý erte. Biraq osy boljanǵan alqaptyń ár gektarynan 350-370 sentner aralyǵynda ónim jı­nalsa, ishki suranystyń 30 pa­ıyzyn Qazaqstanda óndi­rilg­en qantpen qamtýǵa múm­kin­dik týady eken. Qazir bul kórset­­kish 10 paıyz shamasynda ǵana. Munan bólek, Úkimet qant qyzyl­shasyn ósirýshilerdi sýb­sı­dııa­laýǵa kóshti. 2021 jyl­ǵa qa­raı bul qoldaý satylaı kóbe­ıip, jı­nalǵan tátti túbirdiń ár ton­nasy úshin tólenetin qarjy qomaqty bola túsedi.

Jalpy, elimizde qant qy­zyl­­­­shasyn egý dástúri úzil­gen emes. Bul – qazaq dıqan-sharýa­larynyń erlikke para-par eńbe­giniń jemisi. Jáne qyzylsha tanaptarynyń úlesi birtindep artyp otyrdy. Úkimettiń bul salaǵa 2015 jyl­dan bastap qana shyndap nazar aýdarǵanyn eskersek, oǵan deıin agrosektor tek jeńil­detilgen janar-jaǵarmaıǵa ǵana arqa súıep kelgeni anyq. Eńbekkerler­diń erligi degende osyny eske­rip otyrmyz. Demek, Úkimet qoldaýy aýadaı qajet jáne ol jumysty jandandyrady.

Aıtpaqshy, Eýrazııalyq eko­­no­­­mıkalyq odaq aýmaǵynda qant tasy­mal­daýǵa baılanysty kelispeýshi­lik kúsheıip tur. Eger jaqyn kúnderi túıindi másele sheshimin tappasa, jańa jyldan bastap naryqtaǵy qant baǵasy kóterilip, bul kon­­dıter óndiri­si jáne alko­golsyz sýsyn men shyryn shyǵa­rý­­shylardyń da sharýasyn shatqaıaqtatýy ábden múmkin. Daýdyń basy mynada eken: qazirgi kúni Qazaq­stanǵa syrtqy naryqtan tasymaldanatyn qant ónimderine kedendik baj salyǵy salynbaıdy. Jáne otan­dyq tutynýshylardyń su­ranysyn qanaǵat­tandyrý úshin syrttan tasymaldanatyn qant negizinen elimizdiń qajettiligi úshin qol­dany­lyp otyrsa da, EAEO-daǵy áriptester tarapynan túsi­nispeýshilik týǵyzýda. Ási­r­ese Reseı men Belarýs ta­ra­py­nan Qazaqstannyń qant tasy­maldaýshylaryna tek osy memleketten ǵana ónim satyp alý­ǵa qatysty qatań talap bar. Oda­q­tastardyń oıynsha, syrt­qy na­ryqtan, ásirese Eýropa men muhıt jaǵalaýy elderinen ımport­ta­latyn qant Qazaqstan arqyly EAEO elderiniń nary­ǵyn arzan ónimmen jaýlap jat­qanǵa uqsaı­dy. Al osy Reseı men Bela­rýs syrtqa shy­ǵa­ratyn óz ónim­derine 40 pa­ıyzǵa jýyq baj saly­ǵyn salyp otyr. Biraq bizdiń mama­n­d­ardyń buǵan qarsy ýáji bar. «Qazaqstan kondıterler qaýym­­dastyǵy­nyń» prezıdenti Álı­han Talǵatbek­tiń aıtýynsha, odaqt­as­tardyń ustanymy orynsyz. «Eger biz qantty EAEO elderinen ǵana ımporttaıtyn bolsaq, onda oǵan 30 paıyzdan 40 paıyzǵa deıingi mólsherde kedendik baj salynady. Bul da­ıyn ónim baǵasynyń sáıkesinshe kólemde ósýine ákelip soqpaq. Jáne biz tek Keden odaǵynan ǵana qant satyp alatyn bolsaq, onda reseı­lik-belarýstyq olıgo­polııa­­nyń belgileıtin baǵasyna táýel­­di bolyp qalamyz. Máselen, ústi­mizdegi jyldyń jazynda Reseı­­de óndirilgen qanttyń baǵa­sy bir apta ishinde 50 teńgege ósti, bul biz­degiden 30 paıyzǵa joǵary. Dál osy kezde qantty tasymaldaý­da da qıyndyqtar týyndady», deıdi ol.

Demek, el Úkimetiniń aldynda aýyl sharýashylyǵyn damytýdy myqtap qolǵa alýdan bólek ekinshi jaýapty jumys – áriptes elderdiń saýda-sattyqqa qatysty basym saıasaty­nan ishki óndiristi qorǵaý mindeti de tur­ǵany anyq.

Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Hat qorjyn (23.09.2019)

Qoǵam • Keshe

Qostanaı qysta tońbaıdy

Aımaqtar • Keshe

«Mal da joq, qaıyr da joq»

Qazaqstan • Keshe

Halhyn-gol shaıqasynyń qaharmany

Rýhanııat • Keshe

Aqyn toıyna daıyndyq qalaı?

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar