Shyntýaıtynda, «Túrkistan ýalaıatynyń gazeti» men «Dala ýalaıatynyń gazeti» – ekeýi de patshalyq ákimshiliktiń buıryq-jarlyqtary men qaýly-qararlaryn jarııalap, otarshyl bıliktiń zań-zakondaryn buratana halyqqa jetkizý maqsatymen jaryq kórgen basylymdar edi. Orys gazetterine qosymsha retinde basylǵan bul eki baspasózdiń qaı-qaısysy bolsyn otar jurttyń kórgen beınet, shekken azabyn kórsetýdi óz mindetine almaǵany anyq. Kerisinshe, patshalyq jandarmerııa orys úkimetine baǵynǵan halyqtardy ekinshi márte jeńýdi kózdedi. Biraq osy joly olar qarý-jaraqpen emes, gazet arqyly aqyl-oımen jáne rýhanı basymdylyqpen jeńýdi maqsat etti. Sol arqyly ózderiniń Orta Azııaǵa ákelgen qoǵamdyq jáne ákimshilik qurylymdarynyń jergilikti jurt buǵan deıin birneshe ǵasyr boıy tikeleı moıynsunyp kelgen qurylymnan áldeqaıda joǵary jáne jemisti ekendigin sezindirýge májbúr etýdi oılady.
Baspasózdiń túp tabıǵaty, tikeleı róli sanany aǵartý, kókirek kózdi oıatýǵa qurylatyndyqtan teris maqsat kózdegenine qaramastan, eki baspasóz de óner-bilimge sýsap otyrǵan qazaq eliniń kókirek kózin ashyp, kóńiline sáýle túsirýge qyzmet etti. Bul, ásirese, «Dala ýalaıatynyń gazetine» kóbirek qatysty naqty tujyrym dep uǵynǵan durys.
1888-1902 jyldar aralyǵynda «Akmolınskıe oblastnye vedomostı» gazetine qosymsha bolyp shyqqan «Dala ýalaıatynyń gazeti» joǵaryda atap ótkendeı progressıvti yqpalǵa ıe bolýynyń bir sebebi – onyń qazaqsha nusqasyn daıyndaýshy Eshmuhamed Abylaıhanov, Dinmuhamed Sultanǵazın, Raqymjan Dúısenbaev qatarly tulǵalardyń eńbegi dep taný kerek. Aıtalyq, D.Sultanǵazın «Bizdiń qazaq tili týraly bes-alty aýyz sóz» (1890 j. №6), «Keıinginiń qamyn oılap jazylǵan aqyl» (1894 j. №12) degen maqalalarynda gazetti kerekke jaratý týrasynan sóz qozǵap, utymdy usynystar aıtady. «Mundaı paıdaly bilim shashatuǵyn nárse Dala ýalaıaty úshin shyǵarylmysh qazaq gazeti dep bilemiz. Bul gazet kóz jetpeıtuǵyn qyr dalanyń ishindegi jatqan halyqtyń birer nársege muqtaj týrasynda kerektigi. Biriniń aıtqan aqylyn birine bilgizedi. Eger de bul aqyl mal baǵyp ósirmek, egin ekpek, barsha qyr dalanyń ishindegi sharýaǵa hám adamnyń ǵumyryna tıesili jaýaptarǵa kerekti bolǵan bolsa. Joǵarǵy aıtylmyshqa qaraǵanda bizdiń gazet oqyrmandarymyz habar shashyp turǵan bul jalǵyz gazettiń qymbat, qadirli ekenin de bilse kerek dep oılaımyz...» – dep gazetti kádege jaratýǵa, el sharýasyn ońaltýǵa paıdalanýǵa anyq peıilin ańǵartady.
Basylym óziniń resmı emes bóliminde qazaq eliniń turmys-tirshiliginen, mádenı erekshelikterinen habar beretin kóptegen materıaldar jarııalap turdy. A.Pýshkın, L.Tolstoı, M.Lermontovtyń ádebı týyndylaryn, sondaı-aq zertteýshi G.Potanın, A.Alektorov jáne t.b. ǵalymdardyń qazaq jurtynyń etnografııasy men tarıhı-mádenı taqyryptarǵa qatysty shuraıly dúnıelerin aýyq-aýyq usynyp otyrdy. Osy negizde gazet alǵashqy aýdarma úlgileriniń qalyptasýyna muryndyq boldy. Oǵan qosa qazaq qalamgerleriniń de óleń-jyrlaryn jarııalady. Abaıdyń «Bolys boldym, minekı», «Jaz» atty týyndylary eń alǵash osy gazette jaryq kórgen-di. Basylymda jarııalanǵan ádebı týyndylardy shartty túrde ekige bólip qarastyrýǵa bolar edi. Biri – qazaq ómiriniń ózinen alynǵan tól týyndylar da, endi biri – shyǵys ańyz-ápsana, mysal-ertegileri, irgeles jurttardyń ádebı úlgilerinen aýdarmalar. Ol jarııalanymdar tili, qurylysy, janry turǵysynan alýan túrli bolyp keldi. Bul jóninde G.Potanın «orys klassıkteriniń shyǵarmalaryn tuńǵysh ret qazaq tiline jatyq, túsinikti etip tárjimalap, oqyrmandarǵa tanystyrǵan О́skenbaev edi» – dep jazady. Gazettiń ózi de 1896 jylǵy 43-sanynda jaryq kórgen «Qazaqtyń táýir adamdarynyń qylar isi» degen materıalda: «О́skenbaıuly Ombydaǵy kadetskıı korpýstan oqý bitirip, Semeı mańynda qyrǵa baryp turǵan. Sol qurmetti adam, estý boıynsha, kesh bolǵanda orys qıssalaryn qazaq tiline pereýattap, qazaqtarǵa aıtady eken. Solaısha Týrgenevtiń, Lermontovtyń, Tolstoıdyń, hám ózgelerdiń shyǵarǵan kitaptaryn О́skenbaıuly erkin pereýat qylyp shyǵarǵan» degen derekter keltiredi.
Osy «Dala ýalaıatynyń gazetinde» qazaq kósemsóziniń jazylý normasy qalyptasty dep aıtýǵa bolady. Gazet Alash jurtynyń erteden bergi ornyqqan shejirelik sóz saptaýy men aýyzsha baıandaý daǵdysyn jazbashaǵa beıimdeýge kóp qyzmet etti. Qazaqtyń baı tilin kádege jaratýmen birge, ózge jurttardan da qajetti sózderdi alýdy, ózinde joq sózdi ózgeden alyp baıytý jaǵyn oılastyrýdy usyndy. Bul jóninde D.Sultanǵazın «qazaq tiline kirgen sózderdi jazǵanda sózderdiń qazaqqa qansha uǵymdylyǵyna qaraý kerek. Máselen, qazaqtar «jandaral», «janaral» deıdi. Hám general degendi de jaqsy paıymdaıdy. Sol sebepten «general» dep jazý kerek deıdi (1896 j. №31). Gazet redaksııasy sózderdiń jazylý retin tártiptep, qazaq ishine ornyqqan, sińisti bolyp qoldanysqa engen sózderdi qazaq tiliniń tabıǵaty beıimdegen kúıinde jazýdy maquldaıdy.
Gazettiń bir sony ereksheligi, 1894 jyldan bastap keıbir sózderdiń jigin ajyratýda syzyqsha, juldyzsha belgilerin qoldanyp kelgen-di. Odan 2 jyl ótkennen keıin, dálirek aıtqanda, 1896 jyly 31-sanynan bastap gazette tynys belgilerin qoldaný jóninde habar jarııalandy. Onda qazirgi tańda qoldanylyp júrgen tynys belgileriniń barlyǵy kórsetilip, olardyń qoldanylý retteri, tártiptep túsindirildi. Osylaısha, «Dala ýalaıatynyń gazeti» jazý stılimizdiń qalyptasýyna, jazba normamyzdyń emlelik turǵydan jónge túsýine bastamashy boldy.
Qoryta aıtqanda, «Dala ýalaıatynyń gazeti» qazaq halqynyń qoǵamdyq oı-sanasynyń ósýine, áleýmettik pikiriniń tolysýyna oń áserin tıgizdi. Mádenı-ádebı, ekonomıkalyq-sharýashylyq qurylystyń kórkeıýine ún qosyp, buıyǵy jurttyń oqý-aǵartý isine serpin berdi. «Dala ýalaıatynyń gazeti» – qazaq kósemsóziniń qalyptasýynyń tutas bir mektebi boldy. Onda Máshhúr Júsip Kópeıuly, Zulqarnaıyn Nuralyhanov, Sádýaqas Shormanov, Álıhan Bókeıhan, Barlybek Syrtanov, Raıymjan Mársekov, Jaqyp Aqbaev, Otynshy Áljanov, Qorabaı Japanov, Asylqoja Qurmanbaev, Meıram Janaıdarov, Sherııazdan Mársekov qatarly bir shoǵyr qalamgerler ár jyldary qalam terbedi. Olar patshalyq senzýranyń sańlaýynan jol taba otyryp, kósheli máselede qazaqty oń baǵyt, durys jolǵa jetekteýge kúsh saldy. Tis arasynan syzdyqtatyp bolsa da kún tártibindegi kókeıkesti máselelerdi sheshý jolyn usyna bildi.
Osylaısha, 130 jyldyq tarıhty bastan keshirip otyrǵan gazet el sharýashylyǵyn otyryqshylyqqa kóshýge úndeýimen, óner-bilim, mádenıetke shaqyrýymen, halyqty aǵartýymen qazaq baspasózi tarıhynda óziniń laıyqty baǵasyna ıe boldy.
Namazaly OMAShULY,
professor
