Patsha qulaǵan tustaǵy qazaq qoǵamynyń saıası arenadaǵy belsendi is-áreketi negizinen Tashkent pen Omby qalalarynda, artynan Orynborda ótkeni málim. 1917 jylǵy alasapyranda qarapaıym halyqty qaıtse de óz jaǵyna tartý maqsatymen tóńkerisshiler (aǵy da, qyzyly da) olardyń eń zárý máselelerin sheship berýge tyrysqan. Alash arystary da osyny paıdalanyp, oqý oryndaryn ashýdy talap etken. Sondyqtan da tóńkeristen keıin qazaq dalasynyń jer-jerlerinde oqý oryndary ashyldy. Máselen, Ombyda 1918 jyly Kolchak ókimeti Alashordanyń ótinishimen muǵalimdik kýrs ashty. Onyń alǵashqy dırektory, aqyn Maǵjan Jumabaev boldy. Jazýshy Sábıt Muqanovtyń sol kýrsta oqyǵany belgili. Artynan bul oqý orny Qyzyljarǵa kóshirildi. Qazirgi M.Jumabaev atyndaǵy pedagogıkalyq kolledjdiń súıegi sol oqý ornynan.
Sol sekildi Tashkentte qyzyldardyń qoldaýymen Alash arystary 1918 jyldyń 5 jeltoqsanynda qazaq balalary úshin ólkelik pedagogıkalyq kýrstar ashypty. Onyń meńgerýshisi I.Toqtybaev, muǵalimderi H.Bolǵanbaev, S.Qojanov, Q.Hodjıkov, F.Qultasov jáne E.Tabynbaev bolǵan. Osy tulǵalardyń bári de artynan alashordashy retinde Qyzyl ımperııanyń qurbandyǵyna ushyrady. Kýrstyń meńgerýshisi qyzylordalyq Isa Toqtybaev 1933 jyly Máskeýdegi áskerı akademııada muǵalimdik qyzmet atqaryp júrgen jerinde ustalǵan. Alash zııalylaryn zerttep júrgen Mámbet Qoıgeldiniń aıtýyna qaraǵanda, kóp jyl qýǵyn kórse de osy kisi áıteýir ajaldan aman qalypty (M.Qoıgeldi, «Aıqyn» gazeti, 31.05.2013 j). Aqmolalyq Haıretdın Bolǵanbaev ta eki ret repressııaǵa ushyrap, 1937 jyly atylǵan («Baq.kz», 26.09.2012 j., D.Asaýov).
Al basqa aǵalarymyz týraly kóp jazylǵandyqtan olardyń jarqyn esimderin oqyrmandar jaqsy biledi ǵoı dep oılaımyz. Bizdiń qolymyzǵa túsken tashkenttik qazaq zııalylary qurastyrǵan «Pervyı kazahskıı ınstıtýt v Tashkente» degen qujattar jınaǵynyń 15-betinde keltirilgen derekke qaraǵanda osy kýrs aldymen ýchılıshege, artynan ınstıtýtqa aınalǵan:
«1. Postanovlenıem Mýsýlmanskogo komıteta ot 7-15 oktıabrıa 1918 goda, ýtverjdennym Sovetom Narodnogo Obrazovanııa 20 oktıabrıa 1918 goda № 34, prı rýsskom Pedagogıcheskom ýchılıshe otkryto Kırgızskoe pedagogıcheskoe otdelenıe.
2. S 1-go ııýlıa 1919 goda pedagogıcheskoe otdelenıe vydeleno v samostoıatelnoe pedagogıcheskoe ýchılıshe, kotoroe s 1-go oktıabrıa 1920 goda reorganızovano v Kraevoı Kırgızskıı Instıtýt Prosveshenııa s 4-mıa osnovnymı, 3-mıa podgotovıtelnymı klassamı ı Obrazsovoı shkoloı prı nem» (SGA RÝz, f.372, op.1, d.60, l.5).
Taǵy bir qujatta onda kimderdiń sabaq bergenine deıin kórsetilgen. Qujattyń ataýy: «Kratkıe svedenııa o voznıknovenıı Kazınprosa v Tashkente». «V nem prepodavalı: M.Tynyshpaev, H.Dosmýhamedov, S.Hodjanov, I.Tohtybaev, M.Jýmabaev, K.Jalenov, H.Bolganbaev, K.Hodjıkov, F.Kýltasov, E.Tabynbaev, S.Ýtegenov, A.Baıtýrsynov, J.Aımaýytov, D.Adılov, D.Sarsenov ı dr». Osy ınstıtýt 1928 jyly Almatyǵa kóshirilgen QazPI.
Kórip otyrǵanymyzdaı Álıhan Bókeıhanov pen Mirjaqyp Dýlatovtan basqa Alashtyń arystary tórt kózi túgel osy ınstıtýtqa sabaq bergen eken. Árıne, alashordashy aǵalarymyzdyń attaryn ataýdyń ózi aıypqa buıyrylyp turǵan zamandarda QazPI-di olardyń ashyp, sabaq bergenin aıtý múmkin emes edi. Sondyqtan, QazPI-diń tarıhyn 1928 jyldan bastaǵan aǵalarymyzǵa kiná da taǵa almaımyz. Biraq qazir zaman basqa, zań basqa ǵoı. Qudaıǵa shúkir, qazir óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetken táýelsiz elmiz. Sondyqtan tarıhı ádilettilikti ornatyp, oqý ornynyń 1918 jyldan ashylǵanyn aıtatyn bolsaq, onyń qandaı aıyby bar? Ázirge, QazUPÝ-diń jasaǵan «ádilettiligi» sol, oqý ornynyń tarıhy týraly anyqtamaǵa alǵashqy ustazdardyń qataryna A.Baıtursynovtyń esimin qosypty. Al qalǵan arystar qaıda sonda? Olardyń qandaı jazyǵy bar?
Qazaqtyń tuńǵysh joǵary oqý orny týraly negizgi derekterdi Tashkent arhıvinen alyp, kitap qylyp jarııalaǵan tarıh ǵylymdarynyń doktory, 30 jyl boıy Tashkenttiń Nızamı atyndaǵy memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetiniń dekany bolǵan, professor Seıdýáli Tileýqulov aqsaqal bastaǵan top. Olar qurastyrǵan orys tilindegi atalmysh jınaqta Qazaqtyń alǵashqy joǵary oqý orny 1918 jyly Tashkentte ashylyp, 1928 jyly Almatyǵa kóshirilgendigi arhıvtik qujattarmen taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen... Bul qazirgi aıtýly oqý ornymyz – Abaı atyndaǵy Qazaqtyń ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti. Biraq joǵaryda aıtylǵandaı, alashordashylardyń ózderinen de, isterinen de qashyp, oqý orny óziniń qurylǵan jylyn áli kúnge 1928 jyl dep kórsetýde. QazUPÝ-diń Tashkent pedagogıkalyq ınstıtýtynyń negizinde qurylǵany Qazaq ensıklopedııasynda da atalyp ótken (QSE., 6 tom., 247 b, A-ty, 1975 j.). Biraq keıingi, «Qazaqstan» Ulttyq ensıklopedııasynda belgisiz sebeppen oqý ornynyń alǵash ret Tashkentte qurylǵany aıtylmaǵan («Qazaqstan» UE, 1 tom, 286 b., A-ty, 1998 j).
Oqý orny óziniń 75 jyldyq, odan 2008 jyly 80 jyldyq mereıtoılaryn da 1928 jyly ashylǵandyǵymen sanap, ótkizdi. Endi bıyl, ashylǵanyna 100 jyl tolǵaly otyrsa da 90 jyldyǵyn atap ótpekshi. Osynyń ózi tarıhqa da, Alash arystary rýhynyń aldynda da qııanat.
Atalmysh jınaqtan taǵy bir mańyzdy derekter keltiretin bolsaq, onda sol kezdegi stýdentter men oqytýshylardyń sanyna deıin kórsetilgen: «Zanıatııa nachalıs s 1 oktıabrıa 1920 g. (Bul ınstıtýt bolǵan ýaqyty – J.S.) Kolıchestvo ýchashıhsıa k nachalý 1920 ýchebnogo goda –224, k konsý 1920 ýchebnogo goda –202. K nachalý 1921 ýchebnogo goda –221, k konsý ýchebnogo 1921 goda –178. Obshee kolıchestvo prepodavatelskogo sostava 1920 g. 33 chelovek, 1921g. 33 chelovek». Sol jyldarda osynsha qazaqty oqytqan oqý ornyn kózge ilmeýge bola ma?
Jınaqtyń 48-betinde ınstıtýt muǵalimderiniń qazaq tilinde jazǵan ǵylymı eńbekteri men avtorlarynyń tizimi berilgen. Sonyń ishinde A.Baıtursynovtyń «Qazaq álippesi», eki bólimnen turatyn «Qazaq tiliniń grammatıkasy», M.Dýlatovtyń «Qazaq hrestomatııasy», M.Jumabaevtyń «Qazaq tili sózdigi teorııasy men ataqty «Pedagogıkasy» osynda jaryq kórgen.
1925 jylǵy 20 mamyrdaǵy buıryqpen KazInPros-tyń sol kezdegi dırektory Segizbaı Aıuzynov qyzmetinen bosatylady da, onyń ornyna Dálel Sársenov taǵaıyndalady. Osy jyldan Qazaq úkimeti jańadan qazaq JOO ashý máselesin qolǵa alady. Ony áýelde polıtehnıkalyq ınstıtýt qylamyz dep bilikti adamdarǵa hattar jazylǵan (onyń mátini de osy jınaqta), biraq artynan pedagogıkalyq ınstıtýt ashýǵa toqtaǵan sekildi. 79-bette osy pedagogıkalyq ınstıtýt týraly ýaqytsha, al 83-bette túpkilikti ereje jarııalanǵan. 1926 jylǵy 2 mamyrda QAKSR Halyq komıssarlar keńesiniń otyrysynda Tashkenttegi KazInProsty Pedagogıkalyq joǵary oqý ornyna aınaldyrý týraly másele qaralady: «Byvshıı Kazınpros v g.Tashkente schıtat preobrazovannym v PedVÝZ pod nazvanıem «Kazahskıı Pedagogıcheskıı Instıtýt» degen qaýly alynady. Jáne osy qaýlyda onyń barlyq múlki jańa ınstıtýtqa kóshetini aıtylǵan. 1926 jylǵy 13 shildede burynǵy rektor Dálel Sársenov qyzmetinen bosatylyp, onyń ornyna Temirbek Júrgenov taǵaıyndalady.
Sóıtip qazaq jastary arasynan alty jyl boıy muǵalimder daıyndap kelgen alǵashqy aǵartýshy ınstıtýt endi pedagogıkalyq oqý ornyna aınalypty. 1926 jylǵy 29 qazanda ınstıtýttyń ashylý saltanatynda Qazaqstannyń Halyq aǵartý komıssary Smaǵul Sádýaqasov sóılegen. Onyń sózi professor Dıhan Qamzabekov qurastyrǵan «Smaǵul Sádýaqasov» atty qos tomdyq jınaqta jarııalanǵan. S.Sádýaqasov óz sóziniń bir jerinde: «Iа ýbejden, chto býdýshıı ıstorık Kazahstana, bezýslovno posvıatıt osobýıý glavý v svoeı knıge – otkrytııý pervogo kazahskogo VÝZ-a» depti. О́kinishke qaraı, olaı bolmaı shyqty. Tuńǵysh qazaq JOO-sy Qazaqstannyń jańa astanasy Almatyǵa 1928 jyly kóshirilgende, Tashkenttegi barlyq kezeńi umytylyp, «bolashaq tarıhshylardyń» bári ony aýyzǵa da almaıtyn boldy. Týǵan jylyn da 1928 jyl dep kórsetip, Alash arystary qyzmet etken 10 jyl jadymyzdan óshirildi. О́kinishti...
Endi Alash abyzdary aqtalǵan, Táýelsiz zamanda Abaı atyndaǵy QazUPÝ óziniń shyn týǵan kúnin kórsetetin ýaqyt jetti. Árıne, bul derekten talaı tarıhshylarymyz habardar bolýy múmkin. Tashkenttik ǵalymdardyń joǵaryda atalǵan jınaǵyn da talaılar biletin bolar. Tipti, ózimiz de dál osy derekti alǵash ret «Egemenge» 2007 jyly, odan keıin basqa basylymdarda jarııalaǵan edik. Alash arystarynyń eńbekterine úlken baǵa berilip jatqan kezde olardyń taǵy bir zor eńbegin umytýǵa bolmaıdy. Qazaqtyń tuńǵysh joǵary oqý ornyna 100 jyl tolǵany ultymyzdyń mereıi ekenin umytpaıyq.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
