«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyna oraılastyryp jergilikti ákimshilik uıymdastyrǵan «Kıeli mekenim – Qaratalym» ekspedısııasynyń bir múshesi retinde aýdandaǵy basty-basty nysandardy aralap júrmiz. Basqasy basqa, bizdiń áý bastaǵy nazarymyzdy aýdaryp, nıetimizdi oıatqan Taldybulaq shatqalyndaǵy osy Sýrettas boldy. Bizben birge saparǵa shyqqan jergilikti kónekózder men birli jarym tarıhshylardyń aýzynan osy kúnge deıin zertteýden, qorǵaýdan tys qalyp kele jatqanyn estigen soń tipti qumarttyq.
...Jataǵan saımen órlep kelemiz. Ázirge tańbaly tas kezdese qoıardaı emes, eshqandaı quz, jartastyń sulbasy baıqalmaıdy. On shaqty shaqyrym júrgen soń, esigine «Kıeli mekenim – Qaratalym» ekspedısııasy» degen emblema japsyrǵan birneshe «Nıva» osharyla toqtady. Ústińnen mine túserdeı, qulaı keterdeı qutyńdy alyp baǵatyn alyp quzdardaı emes, kerege tastar «sen tımeseń, men tımen» dep, nemquraıly qarap qoıyp, qyryn jaıǵasypty. Kún salyp qarap turmyz. Tarıhtyń tańbasyn izdegen túrimiz.
Arqar, buǵy, jylqy, jabaıy shoshqa, qasqyr, taýeshki, sadaq tartyp turǵan adam taıǵa tańba basqandaı anyq kórinedi. Taǵy birneshe kómeski tartqan sýretter bar. Atqa jegilgen eki aıaqty áskerı arbanyń sýreti bar delinedi bizdiń qolǵa ustatqan shaǵyn kitapshada, biraq biz qansha úńilsek te taba almadyq. Sirá, tereń bir qolattarda bolsa bolar. Olaı deıtinimiz, álgi kerege tasty asyp, kelesi bıikke jyqpyl-jyqpylmen kóterilgenimizde biz tómenirekten kórgendegideı shoǵyrlanbasa da, birli-jarym syzylǵan sýretterdi kezdestirdik. Tipti, bir qalqada eleýsiz qalǵan jalǵyz quljanyń sýretin «mynany men ashtym», dep, ázilmen ózimizdiń atymyzǵa jazyp aldyq.
Sýrettas atalǵan kerege toza bastapty. Joǵarydan tómen kóz salsań, bir qatparynyń arshyla bastaǵanyn ańǵarýǵa bolady. Jaqpar tastar qulap túspeıdi, arshylady eken. Endi sál tursa álgi sýrettiń bári joqqa aınalardaı. Shytynaı bastaǵan, qyna basqan... Tańba, sýret salýǵa baıyrǵy babalar da kez kelgen tas ataýlyny tańdaı bermegen sııaqty. Aldymen, qar men jańbyr shaıyp, kún men jel jep tastamaıtyndaı yqtasyndy tańdapty. Sosyn, árıne, tep-tegis, jyp-jyltyr, myǵym keregege salǵan. Jerdiń de ǵumyr-jasy bolatyny, Jer sharynyń qartaıyp bara jatqany jaıly dabyl qaǵylyp júr ǵoı, myna tastarǵa qarasań, jerdiń de eskiretinin, tastyń da tozatynyn shyndap túısinesiń. Álgi bir buryshta, bir qulashtaı ǵana tegis tasqa qashalǵan jalǵyz quljanyń janynda bir kezderi osyndaı birneshe sýretter shoǵyrynyń bolmaǵanyna kim kepil? Sýret salynǵan búkil bir keregeniń qulap qalmaǵanyn (arshylyp túspegenin) eshkim joqqa shyǵara almaıdy ǵoı. Demek, tasqa qashalǵan tarıh ta máńgilik emes.
Baryn zerttep tastamasa da, birdi-ekili izdengen jekelegen ǵalymdar bolypty. Olardyń zertteýinshe osy shatqalmen júlgeles túzilgen Sulýshoqy, Daýylbaı, Aqylbaı taýlarynda 1000-nan asa, tipti, 2000-ǵa jýyq sýret bolýy múmkin degen joramaldar aıtylady. Tek kóńil bólinse, qorǵaýǵa alynsa deıdi. Jaǵdaı jasalsa, týrısterdi tartýǵa múmkindik te zor desedi. Rasynda, etekte taý ózeni aǵyp jatyr. Saı ańǵary da keń. Arnaıy demalys oryndaryn salýǵa múmkindik jetkilikti kórindi. Barar jol da asa qıyn deı almaısyz. Ortalyqtan da sonshalyq qashyq emes. Erte zamandarda ǵıbadathana bolǵan degen de boljamdar bar. Demek, syryn áli de tolyq asha qoımaǵan sýretter galereıasyn Qazaqstannyń kıeli kartasyna engizýge ábden bolady.
...Kúni keshe ǵana jazylǵan adam attarynyń ózi myńdaǵan jyldardy basyp ótip, ap-anyq, tup-tunyq qalpynda búginge jetken petroglıfterdiń janynda anyq kórinbeıdi. Tas tozyp, taý qulamasa, baǵzydaǵy babalar tańbalaǵan sýret ońaılyqpen syr bermeıtin syńaıly.
Endi bolmaǵanda qulap túserdeı dál osy qalypta qansha zaman turdy eken...
Almas NÚSIP,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy
