AHQO-nyń jańa jylmen birge bastalǵan jumysy birden qarqyndy jalǵasyn tapty. Ortalyqtyń Qarjylyq qyzmetter kórsetýdi retteý jónindegi komıteti (AFSA) Islam qarjylyq qyzmeti jónindegi keńesiniń (IFSB) músheligine ótti. Komıtettiń IFSB-ǵa múshe bolyp qabyldanýy AHQO-nyń Eýrazııadaǵy Islamdyq qarjy ortalyǵyna aınalý jolyndaǵy basty mindetiniń bastaýy bolyp tabylady. Islamdyq qarjy qyzmeti jónindegi keńestiń tolyqqandy múshesi bolý Eýrazııa keńistiginde Islamdyq qarjy ındýstrııasyn damytýǵa tikeleı jol ashady.
Eýrazııa keńistiginde alǵash jumysyn bastaǵan bul halyqaralyq iri joba bastaýy qalaı edi? Sonaý 2004 jyly elimizde qarjy ortalyǵyn qurý týraly alǵash bastama kóterilip, sol boıynsha keshendi is-sharalar qolǵa alyna bastaǵan edi. Sebebi, Qazaqstan sol kezdiń ózinde-aq qarjylyq habqa aınala alatyn áleýetin kórsetken bolatyn. Arnaıy agenttik te quryldy. Úkimet pen Ulttyq banktiń nazary osy sharaǵa meılinshe baǵyttaldy. Birinshi kezekte Almaty óńirlik qarjy ortalyǵyn damytý josparyna basymdyq berildi. Alaıda 2008-2010 jyldary beleń alǵan álemdik qarjy daǵdarysy saldarynan álsiregen ekonomıkalyq ahýal oǵan múmkindik bermedi. Eń bastysy, saıası sheshimniń bolmaýynyń saldarynan táýelsiz sot, aǵylshyn quqyǵy sekildi oılar júzege asyrylmady.
Búgingi halyqaralyq qarjy ortalyǵy men sol kezdegi óńirlik qarjy ortalyǵynyń aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Bul – bir-birinen bólek strategııa, múlde ózgeshe bıznes-joba. 2015 jyldyń jeltoqsan aıynda Elbasy Nursultan Nazarbaev tarıhı bastama – «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn (AHQO) qurý týraly Konstıtýsııalyq zańǵa qol qoıdy. AHQO-nyń maqsaty qarjylyq qyzmetter kórsetetin halyqaralyq deńgeıdegi jetekshi ortalyq qalyptastyrý bolyp tabylady.
Postkeńestik keńistikte tuńǵysh ret aǵylshyn quqyǵynyń qaǵıdattary engizilip, qarjy ortalyǵynyń resmı tili aǵylshyn tili bolyp belgilendi. AHQO-nyń negizgi mindetteri qarjylyq qyzmet salasynda ınvestısııalaý úshin tartymdy orta qurý arqyly el ekonomıkasyna tikeleı shetel ınvestısııalaryn tartýǵa járdemdesý, Qazaqstan Respýblıkasynyń baǵaly qaǵazdar naryǵyn damytý, onyń halyqaralyq kapıtal naryqtarymen yqpaldasýyn qamtamasyz etý bolyp tabylady.
Bizdiń elimiz áldeqashan jahandyq ekonomıkaǵa kirigip, halyqaralyq ekonomıkalyq zańdylyqtar boıynsha jumys isteı bastady. Táýelsiz Qazaqstannyń ekonomıkasyn órkenıet talaptaryna saı ártaraptandyrý maqsatyndaǵy sharalarǵa Elbasynyń bastamasymen júzege asyryla bastaǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jáne «Nurly jol» baǵdarlamalary tyń serpin ákelgeni anyq. Al elimizde bastaý alǵan «Nurly jol» baǵdarlamasy Qytaı Halyq Respýblıkasy jarııalaǵan «Bir beldeý – bir jol» halyqaralyq bastamasymen úndesip shyǵa keldi. Bul halyqaralyq iri baǵdarlama óz kezeginde óńirlik iri qarjy ortalyǵynyń qajettigin kún tártibine shyǵardy. Sóıtip, AHQO búginde álemniń kóptegen memleketteri qoldaý bildirgen «Bir beldeý – bir jol» halyqaralyq baǵdarlamasyna qarjylyq qyzmet kórsetetin ortalyqqa aınalý múmkindigine ıe bolyp otyr.
AHQO-nyń halyqaralyq aýqymda jemisti jumys atqarýyna aǵylshyn quqyǵynyń qaǵıdattary jáne qarjy ortalyǵynyń resmı tili – aǵylshyn tili bolýy joǵary múmkindikter jasamaq. Máselen, búginde álemdegi eń iri London, Nıý-Iork, Gonkong jáne Sıngapýr qarjy ortalyqtary aǵylshyn quqyǵy boıynsha jumys isteıdi. Osyǵan baılanysty ótken jeltoqsan aıynda Prezıdent Nursultan Nazarbaev AHQO táýelsiz sotynyń 9 sýdıasyn taǵaıyndady. Sonymen birge Astana qalasynda Elbasynyń qatysýymen AHQO sotynyń tóraǵasy Garrı Kennet Výlf ant qabyldady. Garrı Kennet Výlf álemdik quqyqtaný salasynda belgili tulǵa bolyp tabylady. Ol Anglııa jáne Ýels azamattyq sot isteriniń biregeı reformatory. Mine, osyndaı tanymal tulǵanyń elimizdiń qarjy ortalyǵy sotynyń tóraǵasy bolyp taǵaıyndalýy bul ortalyqtyń álemdik qarjy ınstıtýttary aldyndaǵy bedelin arttyra túspek.
Sóıtip, AHQO-nyń qarjylyq zańdylyqtarynyń negizgi qaǵıdattary belgilendi. Ortalyqtyń retteýshi organy – Qarjylyq qyzmetter kórsetýdi retteý jónindegi komıtet (AFSA) quryldy. Mine, birneshe aıdan beri AFSA-nyń dırektorlar keńesi quryldy. Onyń quramyna AQSh, Ulybrıtanııa, Aýstralııa jáne Dýbaı qarjy ortalyqtarynyń jetekshi sarapshylary kirdi. Qarjy ortalyǵynyń alǵashqy músheleri qabyldanyp, tirkelýde. Ústimizdegi jyldyń 1 qańtarynan bastap AHQO-nyń bırjasy jumys isteı bastady. AHQO bırjasynyń qurylýyna jáne odan ári jemisti jumys atqarýyna Shanhaı qor bırjasynyń qosatyn úlesi qomaqty. Jasalǵan kelisim boıynsha AHQO bırjasy aksııasynyń 25 paıyz úlesin Shanhaı qor bırjasy ıelendi. Sóıtip, álemdik qarjy naryǵynda keńinen tanymal Shanhaı qor bırjasy «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy bırjasynyń jemisti jumys isteýine múddeli bolyp otyr. Sonymen birge elordamyzda qurylyp, jumys isteı bastaǵan halyqaralyq qarjy ortalyǵy jumysynyń keńinen óristeýine «ashyq aspan» halyqaralyq jobasynyń qosar úlesi zor. Iаǵnı, aldaǵy ýaqytta halyqaralyq qarjy ortalyǵyna múshe eldermen Astana qalasy tikeleı áýe qatynasyn qalyptastyratyn bolady. El Úkimeti bekitken arnaıy jol kartasyna sáıkes jaqyn arada álemniń birqatar iri qarjylyq ortalyqtary ornalasqan qalalarmen tikeleı jáne turaqty áýe baǵyttary ashylady. Ústimizdegi jyldyń 1 qańtarynan bastap birqatar damyǵan elderdiń azamattary bizdiń elimizge 30 kún merzimge vızasyz kelýine bolady. Al qarjy ortalyǵynda eńbek etetin sheteldik azamattarǵa 5 jyl merzimge uzaq merzimdi vıza beriledi. Syrtqy ister mınıstrligimen birlese otyryp «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynda «Bir tereze» qaǵıdatymen jumys isteý úrdisi engizilýde. Sonymen birge elordadaǵy halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń qatysýshylaryna birqatar salyqtyq jeńildikter jasalmaq.
Bul rette, eń aldymen, óz qarjy ortalyǵymyzdyń qyzmetteri usynylatyn elderdiń ókilderimen tyǵyz qarym-qatynas ornatý óte mańyzdy. Olar bizdiń kórshilerimiz – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa kiretin elder, Ortalyq Azııa elderi jáne Qytaı. «Dýbaı» halyqaralyq qarjy ortalyǵymen tikeleı yntymaqtastyq baılanys ornatyldy. AHQO-nyń Parsy shyǵanaǵy óńirindegi negizgi seriktesi – «Dýbaı» HQO bolmaq. Sondaı-aq London jáne Nıý-Iork halyqaralyq qarjy ortalyqtarymen túsinistik áriptestik ahýal qalyptasýda.
Iá, Eýrazııa keńistiginiń shejiresinde alǵash ret álemdik iri qarjy ınstıtýty – «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy qurylyp, jumysyn sátti bastady. Ortalyqtyń mejelep otyrǵan asýlary da bıik. 2020 jylǵa deıin AHQO Azııa qurlyǵyndaǵy eń iri 10 qarjy ortalyǵynyń quramyna kirmek. Sonymen birge AHQO qazaqstandyq kompanııalarǵa qarjylyq jáne servıstik qyzmet kórsetýdi damytýdyń draıverine aınalmaq. Taıaýdaǵy 7-10 jyl kóleminde AHQO aýmaǵynda 18 myń jańa jumys orny ashylmaq. Onyń ishinde 2-3 myń jumys orny qazaqstandyq qarjygerler, zańgerler jáne basqa mamandyq ıelerine tıedi. Joǵaryda atap aıtqanymyzdaı, qazir AHQO-nyń qor bırjasy tolyqqandy jumys istep tur. 2018 jyldyń shildesinen bastap «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy tolyq aýqymda jumys isteı bastaıdy.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»
