– Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesi eki jyldan keıin engiziletin boldy. Osy ýaqyt ishinde qor qandaı jumystarmen aınalyspaq?
– Negizinen qor tek mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrýdyń ǵana emes, Kepildendirilgen tegin medısınalyq kómek paketiniń de operatory bolyp tabylady. Buryn bul qyzmetti Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Medısınalyq qyzmetke aqy tóleý komıteti atqarǵan bolatyn. 2018 jyly komıtet jumysyn toqtatady. Sondyqtan biz qazir zańda kórsetilgen mindetimizdi atqarýǵa kirisip kettik. Osy maqsatta qyrkúıek aıynda qor atalǵan baǵdarlama sheńberinde qyzmet kórsetýden úmitker densaýlyq saqtaý sýbektileriniń derekqoryn jasaǵan bolatyn. Memlekettik tapsyrysty ornalastyrýǵa 1600-den astam densaýlyq saqtaý sýbektisi qatysyp jatyr. Onyń 45 paıyzdan astamy – jekemenshik klınıkalar. Bul 2017 jylǵy kórsetkishtermen salystyrǵanda, eki ese kóp jáne bul jekemenshik uıymdardyń qor bastamasyn qoldap, medısınalyq qyzmet kórsetýde belsendilik tanytqanyn kórsetse kerek. Sonymen qatar tuńǵysh ret bul proseske elimizdegi iri-iri jekemenshik klınıkalar qatysyp otyr. Bul da halyq arasynda bilikti mamandarymen, zamanaýı tehnologııalarymen kózge túsken medısına ortalyqtarynyń qyzyǵýshylyǵy artyp otyrǵanyn bildiredi.
– Júıeni engizý merzimi keıinge shegerildi. Al jarna tóleý tártibi ózgerdi me?
– Jurtshylyq tarapynan aıtylǵan synı pikirler men Elbasynyń tapsyrmasynan keıin Densaýlyq saqtaý mınıstrligi áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesin engizýdi eki jylǵa shegerý týraly usynys jasaǵan bolatyn. Birer apta buryn depýtattar tarapynan tolyq maquldanǵan zań jobasyna Memleket basshysy qol qoıdy.
Álbette, jarna tóleý tártibinde aıtarlyqtaı ózgerister bar. Qoldanystaǵy zań boıynsha, 2017 jylǵy shildeden bastap jumys berýshiler men jeke kásipkerler, sondaı-aq azamattyq-quqyqtyq kelisimshart negizinde eńbek etetin tulǵalar saqtandyrý jarnasyn aýdaryp jatqany belgili. Zańǵa usynylǵan ózgerister boıynsha, jumys berýshiler óz qaramaǵyndaǵy jumyskerler úshin jarna tóleýdi toqtatpaıdy jáne olar aýdaratyn jarna mólsheri de ózgermeıdi. Bul sanat 2018-2019 jyldary jumysker tabysynyń 1,5%-y, 2020 jyldan bastap 2 paıyzy kóleminde jarna aýdarady. Osy jerde jarnanyń jumysker jalaqysynan emes, jumys berýshiniń óz esebinen tólenetinin de aıta ketken jón. Qaramaǵynda jaldamaly jumyskerleri bar jeke kásipkerler men sharýa qojalyqtarynyń ıeleri de jarnany osy tártip boıynsha aýdarady. Al jeke kásipkerler 2018-2019 jyldary ózi úshin jarna tólemeıdi (jeńildetilgen tártip boıynsha jumys isteıtin kásipkerler bıylǵy jartyjyldyqtyń jarnasyn aldaǵy aqpan aıynyń 25-ine deıin tólep bolýy tıis). Biraq olar jumys berýshi retinde jarna tóleýdi toqtatpaıdy.
Jańa ózgerister boıynsha jeke tulǵalar da eki jylǵa deıin jarna tóleý mindetinen bosatylyp otyr. Bul sanattaǵylar, ıaǵnı, jaldanyp jumys isteıtin jeke tulǵalar ózi úshin jarnany 2020 jyldan bastap tóleı bastamaq (2020 jyly – 1%, 2021 jyly – 2%). Ony jumys berýshi aı saıyn ustap, qorǵa aýdaryp otyrady. Esińizde bolsa, saqtandyrý júıesi engizilgennen keıin daý týdyrǵan úlken máseleniń biri azamattyq-quqyqtyq kelisimshart negizinde eńbek etetin tulǵalar bolatyn. Qoldanystaǵy zańda AQK negizinde eńbek etetinder tabysynyń bes paıyzyn qorǵa aýdarýǵa mindettelgen edi. Al bul atalǵan sanattaǵylar tarapynan synǵa ilikti. Sol sebepti zań jobasyn ázirleý barysynda mınıstrlik bul máselege de basa mán berdi. Nátıjesinde, AQK negizinde eńbek etetin tulǵalar tóleıtin jarna mólsheri tómendedi. Bul sanattaǵy azamattar 2020 jyly tabysynyń 1%-yn al 2021 jyldan bastap 2%-yn aýdarady. Al 2018-2019 jyldary bul top jarna tóleýden bosatylady.
– On mıllıonǵa jýyq adamdy saqtandyratyn memleket jarnany qaı kezden bastap tóleıtin boldy?
– Jalpy, memleket halyqtyń áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan, turmysy tómen bóligin qoldaýdy toqtatpaq emes. Atap aıtqanda, elimizde turatyn on mıllıonǵa jýyq adam memlekettiń qamqorlyǵyna alynbaq. Bul – Qazaqstan halqynyń jartysynan astamy. Iаǵnı 2020 jyldan bastap memleket áleýmettik álsiz toptarǵa jatatyn zeınetkerler, kóp balaly analar, júkti áıelder men bala kútimimen dekrettik demalysta otyrǵandar, stýdentter men 18 jasqa deıingi balalar, múgedekter, jumyssyz retinde resmı tirkelgen azamattar t.b. úshin jarna aýdarady. Jeńildigi bar sanatqa jatatyn ár adam úshin aýdarylatyn jarna mólsheri statıstıka organy tarapynan ótken eki jylǵa bekitilgen ortasha aılyq jalaqynyń 4%-yn quramaq. Endeshe, bul medısınalyq saqtandyrýdy engizý arqyly memleket ult saýlyǵy úshin jaýapkershilikten jaltaryp otyr degen pikirlerdiń negizsiz ekenin dáleldese kerek.
– Júıe eki jyldan keıin iske qosylady dedińiz. Osy ýaqyt ishinde jarna tóleýdi toqtatpaıtyn jumys berýshige túsetin júktiń salmaǵy aýyrlap ketpeı me?
– Durys aıtasyz, júıe keıinge shegerilgenimen, jumys berýshiler qaramaǵyndaǵy jumyskerler úshin aýdarym jasaýdy toqtatpaıdy. Biraq saqtandyrý jumys berýshi úshin qıyndyq týdyrmaıdy deýge bolady. Sebebi, Úkimet 2018 jyldan bastap áleýmettik salyqty 1,5 paıyzǵa tómendetý týraly sheshim qabyldaǵan bolatyn. Iаǵnı jumys berýshi úshin eshteńe ózgermeıdi. Jalpy, bizdiń elimizde saqtandyrý jarnasynyń mólsheri óte tómen. Saqtandyrý óziniń tıimdiligin dáleldegen álem elderinde jumys berýshiler men bıznes ókilderiniń tóleıtin jarnasy kem degende 5-7 paıyzdy qurasa, bizde jumys berýshiler tóleıtin jarnanyń eń joǵary mólsheri 3-aq paıyz. Bul ekonomıkalyq sektorǵa áser ete qoıatyndaı soma emes.
– Bul qarjy qaıda jumsalady jáne qalaı saqtalady?
– «Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý týraly» zańǵa sáıkes, qor aktıvteriniń tutastyǵyna memleket tarapynan kepildik berilgen. Túsken jarnalar Ulttyq banktegi shotta saqtalady. Ulttyq bank qarjyny saqtap qana qoımaı, aktıvterdi saqtandyrý paketi sheńberinde kórsetiletin medısınalyq qyzmetterdi satyp alý bastalǵanǵa deıin basqarady. Qarjyny ınvestısııalaý týraly sheshimdi Ulttyq bank qabyldaıdy. Bul túsken qarjyny ınflıasııa saldarynan qunsyzdanýdan saqtaıdy. Eki jyldan keıin qarjy medısınalyq qyzmetterdi satyp alýǵa jumsalady. Oǵan deıin bul rezervten bir tıyn da shashaý shyqpaıdy.
– Saqtandyrý júıesi engizilgeli beri jarty jylǵa jýyqtady. Osy ýaqyt ishinde qor qansha qarjy jınady?
– Jańa júıe iske qosylǵan shilde aıynan beri jumys berýshiler men jeke kásipkerler saqtandyrý jarnasyn belsendi túrde tólep jatyr. 2017 jylǵy shildeniń 1-i men jeltoqsannyń 14-i aralyǵynda MSQ-nyń Ulttyq banktegi shotyna 27 mlrd teńgege jýyq qarjy tústi. Onyń 81 paıyzy nemese 21,8 mlrd teńgesi jumys berýshiler aýdarǵan jarna bolsa, qalǵan 19 paıyzy (4,9 mlrd teńge) jeke kásipkerler men AQK boıynsha eńbek etetin tulǵalarǵa tıesili.
– Jyl saıynǵy dástúrli tirkeý naýqanyn byltyr alǵash ret Medısınalyq saqtandyrý qory ótkizdi. Onyń nátıjesi qalaı boldy?
– Byltyrǵy qyrkúıek aıynda elimiz boıynsha emhanaǵa tirkeý naýqany bastalǵan bolatyn. Eki aıǵa sozylǵan jyl saıynǵy dástúrli shara barysynda buryn-sońdy tirkeýge turmaǵan turǵyndar qalaǵan emhanasyna baryp tirkelýge múmkindik aldy. Sondaı-aq bul naýqan azamattardyń medısına mekemesin tańdaý quqyǵyn iske asyrýǵa múmkindik berdi. Qor ókilderiniń deregine súıensek, qazaqstandyqtar naýqanǵa úlken qyzyǵýshylyqpen qatysty. Naýqanǵa bizdiń derekqorǵa engen emhanalar, sonyń ishinde kóptegen jekemenshik klınıkalar qatysty.
Bıylǵy tirkeý naýqany barysynda 300 myńnan astam qazaqstandyq emhana tańdaý quqyǵyn paıdalandy. Bul aldyńǵy jyldardaǵy kórsetkishpen salystyrǵanda eki ese kóp. Endeshe, bul jurtshylyq tarapynan tirkeý naýqanyna degen qyzyǵýshylyqtyń artyp, azamattardyń emhana tańdaý quqyǵy jaıly kóbirek bile bastaǵanyn rastasa kerek.
Áńgimelesken
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
