– Baqyt Ábdiǵalıuly, bıyl Qazaq sırki «Er Tóstik» baǵdarlamasyn ázirledi. Bul lazerlik shoý baıaǵy «Tańǵajaıyptar eliniń» tabysyn qaıtalaı ala ma?
– Sırk óneri de el ómiriniń bir bólshegi. Elimizde qabyldanǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy bizdiń jańa ıdeıalarymyzǵa túrtki boldy. Nátıjesinde, sırk «Er Tóstikti» oıatyp, jańa qyrynan jańǵyrtty. Lazerlik shoýdyń kúshimen zulymdyq pen qaıyrymdylyqtyń arasyndaǵy tartysty kórsetýge qol jetkizdik. Osyǵan deıin lazer jaryq sáýlesi kúıinde ǵana konsertte, dıskotekalarda paıdalanylyp kelgen bolatyn. Al bizdiń sırkte alǵash ret kádimgi sýret arqyly kórermenge arnaıy baǵdarlama usyndyq.
Kórermen óte jaqsy qabyldady. Sırk til tańdamaıdy, kúı tańdaıdy ǵoı. Biraq baǵdarlama eki tilde de júredi. Qoıylymǵa otbasymen kelgen ataqty Asanáli Áshimov aǵamyz attyń qulaǵynda oınaǵan sırk ártisteriniń sheberligine asa rıza boldy, ertegi sırkte qandaı tamasha kórsetildi dep yqylasyn bildirdi. Asanáli aǵamyzdyń kelisi sırkke kádimgideı jarnama boldy, sebebi ónerdiń jiligin shaǵyp, maıyn ishken aǵamyz tań-tamasha bolǵan soń, basqa kórermender de aǵyla bastady.
– Shynynda da buryn sırk baǵdarlamasyna ertegiler arqaý bola qoıǵan joq. Qazaq sırki bıyl birinshi ret «Er Tóstikti» tiriltti.
– Kez kelgen sırk qoıylymdary dıvertısmenttik túrde órbıdi. Iаǵnı sırk ártisteri birinen keıin biri shyǵyp, júrgizýshi habarlap, ónerin jalǵastyra beredi. Bul keıde kishkentaı kórermen úshin asa qyzyqty bola bermeıdi, óıtkeni búgingi zaman talaby basqa. Al ertegi túrindegi qoıylymdarda sırk janrlaryn bir-birimen qabystyryp, baılanystyryp, keıipkerler oqıǵalardy órbitip, tutas bas-aıaǵy bar dúnıege aınalady. Árbir ertegi keıipkeri úshin 200-ge jýyq kostıým tigilip, ol lazerlik shoýmen kómkerilgende sátti bolyp shyqty.
Biz jastarymyzdy klassıkalyq týyndylarǵa, bekzat ónerge tárbıeleýimiz kerek. Dańǵaza, arzan mýzyka men arzan ónerden adamdar sharshady. Eń bastysy, «Er Tóstikte» kásibı kompozıtorlarymyzdyń shyǵarmashylyǵyn arqaý ettik. Nurǵısa Tilendıev, Tólegen Muhamedjanov, Qýat Shildebaev syndy jáne basqa da kompozıtorlarymyzdyń tamasha mýzykalary men kásibı keremet oryndaýshylardyń óneri úılesimin ádemi tapty. Naýryz aıynda Astananyń jıyrma jyldyǵyna osy «Er Tóstik» qoıylymymen Qazaq memlekettik sırki otyz jyldan keıin alǵash ret gastroldik saparǵa shyqpaq.
– Kezinde Qazaq sırkiniń shabandozdary álemniń eshbir elinde qaıtalanbaǵan trıýkter jasaǵan ǵoı. Solar kimder edi?
– Siz Omarhan Jamanaqov pen Orynbasar Qurmanbaevty aıtyp otyrsyz ǵoı? Bul «Qos attyń astynan ótý» dep atalatyn trıýk. Bar bolǵany 13 metrlik sheńberdiń ishinde atpen shaýyp kele jatyp, ústine shyǵyp, ıakı bolmasa qos attyń saýyrynan ótpek túgil, jaı ǵana ústinde qulap ketpeı otyrýdyń ózi óte qıyn. Sondyqtan atpen birge qısaıa júıtkip, oǵan ıkemdelý úshin úlken sheberlik qajet.
– Sol Jamanaqov sııaqty shabandozdardan sarqynshaq bar ma?
– Bizdegi «Nomad» tobynda nebir jigitter bar. Túrkııa, AQSh, Reseıdegi teleserıal, kórkem fılmderge kúrdeli trıýkterdi oryndaý úshin «Nomad» tobynyń jigitteri shaqyrylady. Olardyń attary da ábden úıretilgen. «Jat» dese – jatady, «tur» dese – turady. «Er Tuǵryl», «Tobol», «Vıkıngter» sııaqty kóptegen kartınalardaǵy, ózimizdiń «Kóshpendiler», «Kek», «Batyr Baıan» sııaqty fılmderdegi qaýipti trıýkterdi bizdiń shabandozdar oryndaǵan.
– Osy Qazaq sırki ózin-ózi asyraı ala ma?
– Árıne, asyraı alady. Ol úshin kásibı mamandardy, sırk janrlaryn kóbeıtý kerek. Qazir qandaı qyzmetke bolsa da jarnama qajet. Máselen, qazir áleýmettik jelilerdegi jumys ta jaqsy nátıjesin bere alady. Mine, osy baǵyttaǵy jumysymyzdy jandandyryp jatyrmyz. Negizinen sırkti úsh nárse quraıdy: ol úıretilgen janýarlar, kloýndar jáne eldi tań-tamasha qaldyratyn sırk ártisteri. Osy úshtiktiń úılesimi sırk ónerin órge shyǵarady.
– Janýarlar demekshi, olardy urmaı-soqpaı úıretýge bola ma?
– Janýarlardy uryp-soǵyp ónerge baýlý degen – túbegeıli qate pikir. О́ıtkeni ózińiz oılańyzshy, bir tonna tartatyn atty ursańyz, ol ony mindetti túrde esine saqtaıdy. Oraıy kelgende qoranyń ishinde nemese kólikke mingizip jatqanda kýzovyna qysyp jiberedi. Janýardyń da tilin tabý arqyly ǵana aıtqanyńdy oryndatýǵa bolady. Ol úshin ýaqtyly tamaqtandyryp, kámpıt-kúlshesin berip otyrasyń.
Meniń bir tańdanǵanym, bir janýar bir trıýkti jasasa, ekinshisi ony jyldam qaıtalaıdy. Olar ózinen sony kerek etip turǵanyn ishki túısikpen túısinedi. Endeshe, uryp-soǵý degen artyq áńgime.
– Almatydaǵy sırk attary irgesinde tur ǵoı. Qoıylymdar bolmaǵan kezderde olardy treılerde ustaý qatygezdik bolar?
– Qoıylymdar bolmaǵan kezde biz olardy volerlerde qańtaryp ustamaımyz. Qala syrtyndaǵy Taýtúrgende arnaıy orynǵa bos jiberip qoıamyz. Qoıylymdar bastalǵan kezde bir mezette 12 atqa deıin alyp kele alatyn kólikterimiz bar. Baqanas jaqta da mamandarymyz bar, olar túıelerimizdiń de minez-qulqyn jaqsy biledi. Tujyrymdap aıtqanda, janýarlardyń baby jasalyp, olardyń qoıylymdarǵa ázirligi únemi baqylaýda bolady.
Adamdar tek ózderin ǵana aqyldy dep oılaıdy. Alaıda, keıbir jan-janýarlardyń túsiný túısigi adamnan da artyq. Máselen, jylqylarymyzdy jýyndyratyn kezde ózderi júgirip kelip, sebezginiń astyna tura qalady. Tipti, aıýlar da qýanyp, qunjyńdap jetip keledi. Rızashylyqtary kózderinen kórinip turady.
– Osy toqsanynshy jyldary balapan basymen, turymtaı tusymen ketkende Qazaq sırkiniń ilip alar myqty ártisteri sheteldik shapıtolarmen kelisimshartqa otyryp, ketip qalýǵa májbúr boldy. Solardyń oralǵandary bar ma?
– Sol kezde AQSh-qa ketip qalǵandar áli sol jaqta jumys istep jatyr. Reseıge ketkenderdiń kóbi qaıtyp keldi. О́ıtkeni bótenniń aty bóten. Sebebi daıyndyq kezinde olar manej ben kómekshilerin bere bermeıdi. Biraq ártisterimiz qınalsa da tájirıbesin baıytyp qaıtty. Qazir sırktiń betke ustar ónerpazdaryna qoldan kelgenshe jaǵdaı jasap, halyqaralyq festıvaldarǵa qatysý úshin kostıýmderin tigip, kerek-jaraqtaryn taýyp beremiz.
Sońǵy eki jylda biraz jetistikke de qol jetkizdik. Tájirıbeli ártisterimiz Qytaı, Ispanııa, Reseıde ótip jatqan baıqaýlardan júldemen oraldy. Kólik utyp alǵandary da bar. О́nerde tek óz qazanyńda ǵana qaınap, óse berem degen bolmaıdy. Sheteldik festıvaldarǵa mindetti túrde qatysyp, básekege qabiletti ekenimizdi dáleldeýimiz kerek. Eń bastysy, Almatyda ózimizdiń Sırk festıvalin ótkizýimiz qajet, ol dúnıe júzine Almatymyzdy dáripteýge, týrızmdi damytýǵa úlken septigin tıgizeri sózsiz. 15-20 memleketten festıvalǵa kelgen qatysýshylar qanshama jarnama jasap ketedi deseńizshi.
– Búgingi Qazaq sırkiniń jas juldyzdary kimder?
– Ádilet Tıkanov, aǵaıyndy Qadyrovtar, Talǵat, Indıra Ońalbaevtar, Anıa Demıdova, Marına Starodýbova, Nurlan Alshynbaev pen Serik Býrashevtiń jigitteri bar. Bular óte myqty daryndar. Biraq sırk ártisteri tuıyqtaý keledi. Dańǵaza, jarnama degendi bilmeıdi. Meni kór, meni jaz demeıdi. Sırk ártisteri aspanda sharyqtap júrip, arqandarǵa órmelep nebir óner kórsetedi. Bul úshin oǵan júrek pen jankeshtilik, qudaıdyń bergen qabileti, senim qajet.
«Shelkýnchıkte» perishtelerdi oınaıtyn nebir myqty kishkentaı ónerpazdarymyz bar. Olar óner kórsetkende kórermen qýanysh-qoshemetten ornynan dúr etip kóteriledi. Mine, tańǵajaıyp ónerdiń qudireti.
– Sizderdiń kórermenderińiz qııaldary aspanmen talasqan aıryqsha aýdıtorııa. Olardy zalda ustap otyrý, tynyshtandyrý qıyn ba? О́ıtkeni, olar tańdanady, qorqady, jylaıdy...
– Sırkke tek balalar keledi degen pikir qate. Adamdar sırkke tańdaný úshin, tań qalý úshin keledi. Adam balasynyń múmkinshiligi shekteýsiz, talaı tańǵajaıyptar jasaı alady. Qysqasy, tańǵajaıyptar taýsylmaq emes. Bizdiń ártister de sol kórermenin tańǵaldyrýshylar sanatynan.
– Osy ár eldiń sırkiniń óz ereksheligi, damyǵan janrlary bar. Transformasııalyq shoýlarǵa beıimdelip alǵan shapıtolar da jetedi. Al Qazaq sırkiniń «fıshkasy» qandaı?
– Bizge de talaı eldiń sırki kelgen. Biz de talaı eldiń sırkin kórdik. Biraq keıbir elderdiń sırki ish pystyryp jiberedi. Nege? О́ıtkeni olar birsydyrǵy. Mýzykasy da birdeı, oryndaıtyn janrlary da uqsas. Bizdiń Qazaq sırkiniń ózindik ereksheligi, ártúrli janrdy qatar meńgergen. Sonyń ishinde kózge uratyny shabandoz ártisterimizdiń trıýkteri men akrobattarymyzdyń óneri joǵary baǵalanady.
– Al balalardyń qazir súıikti kloýndary bar ma? Men «saıqymazaq» degen sózden ádeıi qashyp otyrmyn...
– Bul janr búgingi tańda sırkterdiń eń basty problemasyna aınaldy. Manejge shyqqannan kórermenderin baýrap alatyn 5-10 ǵana kloýn qaldy desem ótirik emes.
– Dúnıe júzinde me?
– Joq, Eýropa men Azııada dep aıtýǵa bolady. Onyń ózinde Eýropada júrgen kloýndardyń negizi – reseılikter. Fransııadaǵylar da solar. Olardyń da óz saıqymazaqtary bar. Biraq nómirleri kórermendi tánti ete bermeıdi, al Batystyń ázildik qoıylymdary Azııada jaqsy júre bermeıtini taǵy bar. Biraq Qazaq sırkinde Aqbaev, Shadko, О́mirzaqovtar bar. Nómirleri óz bolmysymyzǵa arnalǵan, jaqsy qabyldanady.
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
