Rýh kúshi

Úkiasha ata – Erqoıan ata

Qumaılyqastan kilt ońǵa, soltústik shyǵysqa – qart ta áz-Qarataýdyń kúngeı etek qoınaýy – Úkiasha ata áýlıege bu­ryldyq. Eski qara jolǵa tústik. Onshaqty sha­qyrymdaı-aq jol. Bul joldarmen san­da­ǵan myń adamdar nesheme júz márte júrip ótpedi deseńizshi. Jaryqtyq osynaý joldar – «qasıet, kıe, eskirmes tarıh, shejire…». Júk máshınesiniń tabany astynan burq-burq atqylaǵan maı topyraq sanańdy syńǵyrlata silkilep, ótkenniń elesi tynymsyz buldyrań qaǵady.

Iá-á-á... jolda, «Erqoıan ata» áýlıege tize búgetinbiz. Quran oqylatyn. Odan «Úkiasha ataǵa» kelip, taǵy da qu­ran baǵyshtalyp, «О́giztaý» asatynbyz. Sodan, jazǵytury, qart Qa­rataýymyzdyń jon arqasy – tep-tegis Jon... Eski, qara jol – tiri! Tolqyp, tol­ǵanyp ta bulqy­nyp jatyr. Áne… shu­batylǵan kósh-ker­ýen ketip barady!

«Arýaq attamańdar» degen sóz bar. Áýdem beridegi Erqoıan ataǵa at basyn burdyq. Jaryqtyqtyń qabiriniń uzyn­­dyǵy on bes qadamdaı; bıiktigi eki metr­deı bastalyp, bir jarym metrdeı aıaqtalady. Ketpen tastardan qalan­ǵan, bas jaǵynda aq mata kerilgen ba­qan aǵash. Jan-jaǵynda jypyrlaǵan qorym­dar, ýaqyt ótken saıyn jerge sińip, tegistelip barady. Basyn­da shyraqshy, kishkene kúrke tamy bar. Otyra qalyp duǵamyzdy baǵyshtadyq. Bu ja­ryqtyq áýlıe Úkiasha atanyń kómek­shi­le­rinen bolsa kerek-ti...

Úkiasha ata áýlıe – qart Qarataýdyń tegistikke ulasaryndaǵy qaptal qoınaý­da. Kesenesi qyryq ta on bes sharshy metr­deı aýmaqty alyp jatyr. Tastan qalanyp, tóbesi túńkelenip jabylǵan. Qabiri otyz-otyz bes qadamdaı uzyndyq (uzyn bolýy – «basy kesilgende, qany shashyraǵan jer túgel qamtylǵan» delinedi), bir jarym metrdeı bıiktik, tastan qalanyp, gıpspen sylanyp, aq matamen kómkerilgen. Bes júz metrdeı joǵaryda syńǵyrlaǵan syldyr bulaq. Sýy áýlıeniń bas-aıaǵyna jetip, tómendegi mal qora, qystaýlarǵa jetip jyǵylady. Munda jemis aǵashtarynyń jeti atasy – júzimge deıin bar. О́kinishke qaraı tozyńqyrap bara­dy. Jatyn, namaz oqıtyn, tamaq ázir­leıtin, tamaqtanatyn jaılar – qazan-oshaq, ydys-aıaq, kórpe-tósekke deıin jet­kilikti.

Nıettenip alyp shyqqan úsh toqtymyz­dyń birin Qudaıǵa qulshylyǵymyz jolynda baýyzdap, áýlıeniń basynda da, das­tarqan ústinde de duǵalarymyzdy qaıta-qaıta qaıyryp, «qudyqqa» bet­tedik.

Tarıhtan shama-sharqymyzsha maǵlu­mat bere ketsek:  Úkiasha ata – tikeleı Muha­­med s. ǵ. a. paıǵambarymyzdyń aldynan qasıetti sońǵy dinimizdi taratýǵa shyq­­­qan kórinedi. «Paıǵambarymyzdyń arqasyndaǵy – jaýyrynyndaǵy mórin kórip, súıgen» delinedi. Iri adam bolsa kerek. Túıede otyrǵanynda, aıaǵy jer syzar eken. Sodan birde namazǵa uıyp otyrǵanynda jaýlary basyn shapqan. (Bir áńgimelerde áıeli satqyndyq jasap, jaý­laryna osal tusyn aıtyp bergen). Basy domalaǵannan-domalap, qashyp baryp, bir shaqyrymdaıdaǵy betkeıdegi tastyń qýysyna (qudyqqa) túsip ketken. Sóıtip, jer asty sýy arqyly Mekkege jetken... Taǵy bir tarıhty qozǵap ót­sek ábestik bolmas: Qudaısyz qyzyl so­vet­tiń kezinde halyqtyń toqtaýsyz aǵyla bergeninen qorynǵansyp qyzyl belsendiler áýlıeniń qabirin de, kesenesin de býldozer traktormen tas-talqan etip, syryp tastaǵan. Biraq ta búkil ımany túzik musylman aǵaıyndar (bu jaryqtyq áýlıege ózderimizden – Ortalyq Azııadan basqa da, sonaý parsy, arab elderinen de zııaratshylar aǵylyp jatady ǵoı) jabylyp júrip, burynǵysynan da úlken de kórikti kesene turǵyzyp, qazirgi qabiriniń nobaıyn jasaǵan. Birneshe jyldar áýlıeniń basynda kúzetke turǵan, – «qudaısyzdar taǵy da búldirip júrer me eken» dep.

Úıdeı-úıdeı shombal tastardyń ja­ry­ǵyn­daǵy qudyqtyń tereńdigi – qyryq qulashtaı. Shelekpen tartyp, sýyn yrymdap ishesiz, alyp ta ketesiz. «Jónsiz adam­dar­ǵa sý shyqpaıdy» deli­nedi. Talaı pen­de­ler­diń birneshe kúndep basynda kóz jastaryn tógip otyrǵandaryn da kórgen  edik-aý...

Tıisti paryzdarymyzdy atqaryp bolyp, áýlıeni dóńgelene baýyryna ba­syp jatqan boz tóbege kóterildik. Ár shoqydaǵy obalardy – qaraýyl tas­tardy araladyq. Kóńil terbeter tát­ti jelkem jelpıdi. Tóbe-tóbeler bir­te-birte bıiktep, munar taýlarǵa ula­syp ketken. Qýarǵan rańnyń ba, sar­ǵaıyp pisken boz shóptiń be, endi qaqtala bastaǵan qýyrdaqtyń ba, kók jelken jýsan, kıik oty, kókemaraldyń ba… syrlaryn ishine búkken myna myńdaǵan jyldyq tas-jartastardyń ba, olardyń aqty-qyzyldy-jasyldy shor-shor qynalarynyń ba, álde bári-báriniń bir qazanda qaınap-pisken tuzdyqtarynyń ba, áıteýir – múńkigen qoıý qońyr ıister tanaý-tańdaıyńdy qytyqtap, qolqańdy atady, basyńdy jeńil ǵana aınaldyrady, masaıtady. Bylaı qarasań – en dala… olaı qarasań – munar da munar… munar taýlar. Kóz janaryńdy uzatyp salsań – kókjıekpen qoltyqtasyp, sińisip-aq ketesiń. «Beý, dúnıe-aı – keń-aqsyń-aý!?.»

О́giztaý

«Bissimillámizdi» aıtyp, otyz shaqy­rym­daıdaǵy О́giztaýǵa bet qoıdyq. Úki­asha atanyń shyǵysyndaǵy jotaǵa kóli­gimiz tiginen yńyrana ytqyp shyqqan boıy, birshamadan soń Jamantastyń óri­ne iligip, shoqyraqtap júrip ótip, Sa­ry­obanyń shoqysyna shyqtyq. Odan ári qa­­rata, О́giztaýǵa qular erneýge deıin ja­z­yq­tyq – «kishi jon» desek te bolar. Oń qaptalymyzdaǵy «Tańbaly tasqa» bu­rylyp óttik...

Osynaý kishi jonnyń ústinde – О́giz­taý­ǵa qular erneýde turyp, aldyńyz­daǵy aıqaryla jaıylǵan qasıetti de kıe­li keń qulash ańǵarǵa kóz jiberesiz de oıǵa batasyz: Keń qulash ańǵardyń oń jaq ortalyǵynda – tóbesi taqııa nemese túıe­niń qomy ispetti «О́giztaý» taýy aı­ryq­shalanyp, aıbattanyp ta turady. Sol ta­qııa ıa qom ispetti tóbesi – jaýgershilik ke­zeńderdegi qorǵan. Qorǵannyń tip-tik shy­ńyraý arǵy asty – sonaý úlken jonnan – Altynbulaqtan bastalatyn Úıre­k­ata ózeni. Ańǵardyń sol jaǵynda – Qas­qashanyń ózeni, eki ózen ańǵardyń aıaqtalar jerinen qosylyp («Qospa» atalynyp), Qumaı­lyqas, Aqsary jazyǵyna ketip jatyr. Meniń ákem jaryqtyq – Baqsha (Baq­dáýlet) Áımenuly (1904-1985 j.j.) aıta berýshi edi: «О́giztaýdyń ormanynan atsań oq ótpeıtin» dep. Bizdiń ózimiz de shet-jaǵasyn kórdik qoı: Úl­ken baý, Syzdyqtyń baýy, Sársenniń baýy, Turymbettiń baýy... Naızabaı... Do­lana bulaq... Tal-terek, sámbi taldary naıqalyp, órik, tut, alma-alsha­lary tógilip jatatyn. «Jankeshti qy­zyl sovet» órikterin túıe-kerýenmen Túr­kistanǵa tasyp, odan ári Máskeý jaq­qa asyratyn da edi-aý. «Qazaq egin ekpegen» deıdi (ózderimiz de). О́tirik. О́giztaýdyń – eki ózenniń qııa betkeıleriniń bári qara tasty qyrshyp-qoparyp salynǵan oq­pan aryqtar. Qoldan jasalǵan oqtaı tepseńder. Egin­shilik etek alǵan kádýilgi malymyzben birge. «Egemen tary pisken joq, qarashor bojban túsken joq» degen sodyrlardyń (qaraqshylardyń) sózi sodan qalǵan. Úı-jaılar, meshit-medreseler tastan qalanǵan, búginderi izderi ǵana saırap-syńsyp jatyr... (О́giztaýdyń bar qyzǵylt-kúreń shelpek tas­taryn bú­gindergi haram aqshanyń ıisine elitip, esinen tanǵan ımansyzdar tasyp áketti ǵoı). О́giztaýdyń tereń jyralarynda shuńǵyl apandar bar «zyndan» deıdi halyq. Menińshe, bular – pat­shalyq Reseı kezinde aǵylshyndardyń «ja­rylǵyshpen» jasaǵan shahtalary. Aınala toly qap-qara kúıgen tastar. Bál­kim, buryndarǵy óz babalarymyz da bolar ken qazǵan, qarý-jaraq, turmystyq zattar ja­saý úshin?..

Jáne de bir aıtyp óterimiz: qart ta kó­nekóz, áz-Qarataý – erte-erte ke­zeń­­­der­de eń bıik taýlardyń sanatynan bol­ǵan; birtindep shókken. Onyń or­nyna «biri shókken soń, ekinshisi yt­qyp shyqpaı ma», – búgindergi jas ta tákappar taýlar – Alataýlar, Táńir taýlar ósip-ónip shyqqan. 

 Jalpy, qart Qarataýdyń eki beti – kúngeıi men teriskeıi «áýlıeli» jer­lerge toly ekendigin de aıtyp óte­lik. Kúngeıdegi: «Saıramda – sansyz bap, Túr­kistanda – túmen bap, baptardyń baby – Arystan bap»; «Úkisha ata, Erqoıan ata, Úırekata, Ba­lyqshy, Qarashash ana»; teriskeıdegi: «Ysqaq bap, Baba-ata, Qara býra, Aqsúmbe, Aqbıkesh, t. t.».

Úırekata

Búıirleı qysqan, qulama eki taýdyń aralyǵynan – Úırekatanyń jynysty shatqalynan, buralań-bultyń ózeninen árli-berli keshkilep júrip ótip, áýlıe­niń basyna da jettik. Úırekata áýlıe de Úkiasha atanyń kómekshileriniń biri­nen bolsa kerek-ti... О́zenniń ıreleń bury­lysyndaǵy qııa betkeıde tastan qalanǵan kishigirim – yqsham kesene. Keseneniń ishinde áýlıeniń qabir-múrdesi, janynda taǵy bir qabir – «Úırekatanyń ana­sy álde qyzy» dep aıtylady. Tabaq bulaqtyń – búginderi qańsyp qalǵan (О́giztaýdyń, jalpy, Qarataýdyń sýlaryn Kentaýdyń dúnıejúzilik rekordshyl «stahanovshy» shahtalary jutty ma, álde «adam jalmaýyzdyń» ózi me, bir Qudaıym biler) – basyndaǵy belýar­dan keler kók-maısanyń ústine kilem-tekemetterimizdi tósep, jaılanysyp aldyq. Malymyzdy baýyzdap-soıyp, dastarqanymyzdy jaıyp, joǵaryda egin salyp, mal ustap, jaz jaılap kıiz úıde otyrǵan eki «jetimder» otbasyn shaqyryp, duǵamyzdy baǵyshtadyq...

Tús aýa, joǵarydaǵy Báımen atanyń (Áımen atanyń aǵasy) baýynan, Áli ata­nyń (Áımen atanyń inisi) qystaýynan ótip, soltústik batystaǵy Úırekatanyń ór asýynan asyp, Dolana bulaqqa zaýyl­daǵan kúıi quladyq. Dolana dese – iri­ligi alshadaı kúreń-qońyr jemister, kúz-kúzeýde pisedi. Bıik tepseńniń as­­tyn­da qum-qıyrshyǵy burqyldap at­qylap jatqan (výlkan ispetti) kıiz úı­diń aýmaǵyndaı telegeı bulaq, (árıne, bú­ginderi ortaıyp qalǵan) – bir ózen-sý bir-aq aǵyp shyǵady. Bul ózen kóp uzamaı Qas­qashanyń ózenine qısyndap baryp qosylady.

Úlken О́giztaý ańǵarynan kishi Jarbu­laq alabyna asa bere, qııa betkeıdegi Shılibulaqqa toqtadyq. Bal-sheker sýy­nan simirip, shólimizdi bastyq. Shı­li­bu­laq­ta otyryp, tómendegi sonaý qos­­­­paǵa kóz  janaryńyzdy uzatsańyz – Aıagóz-ana qys­­taýy, Bekaıdar Qara­baıuly baba­myz­dyń (Báımen, Áımen, Sańǵylbaı, Áli ata­lardyń ákesi) me­keni. Kózińizge jas úıirilip, saǵym da saǵynysh tylsym bir kúıge enip sala beresiz... Endi Dińgil tóbeni aınalyp ótip, qart Qarataýymyzdyń eń bıik núktesi – Myńjylqy-Bessazdyń kún­batysyndaǵy Shuqyrqanattan bastaý alatyn, Shańyraqsaldymen tolyǵatyn mol sýly ózenge quldılaımyz. Odan Jońǵar-Qalmaq qyrǵynyndaǵy «Tama batyr» arýaqtyń qabirine taǵzym etip, tikesinen-tike Temirastaý bıigine tartamyz. Áı, kóli­gi­­ńizdiń bir qınalatyn jeri... Sol jaǵyńda – sustanǵan Úkitaý múlgıdi, odan ári – asqaqtanǵan Piste taý tunjyraıdy...

Áýpirim-táńirimizdi aıtyp júrip, qart ta áz-Qarataýymyzdyń jon arqa­syna – bıik Jonǵa kóterildik. Mun­daı jondar árbir úlken ózenderdiń ara­ly­ǵynda bar. Pyshaqpen keskendeı tep-tegis, qandaı kúsh eken-á, taý­dyń tóbesin tegistep qıyp ótken?!.» Shóptiń (kóbisi dárilik) qyryq atasy yr­ǵalyp-jaıqalady; áregidik kókoraı saz. Eń bir tańyrqaryń – taýdyń osynaý bıik tóbesinde sýy shúpildegen tabı­ǵı qudyq. Ańyzı tarıh: «Jylaǵan ata­nyń jańa týǵan bóbek-balasy qashyp kele jatyp osy qudyqqa toqtaǵan; sý iship, bir­shama aınalasyndaǵy jalpaq tastardy saý­saqtarymen shuqylap oınap otyrǵan» de­linedi jalpıǵan tastardyń betteri shúpir­le­gen maıda-maıda uńǵyshaqtar.

Oh, shirkin, ańsarlanǵan «Jylaǵan atamyzǵa» da jettik-aý! Eki búıirden qaý­sar­laı qysqan, usharyna qarasań taqııań tú­ser taýlar ózenge kelip bir-aq tirelgen,  ózen­niń eki jaǵasynda aıaq basar artyq-bas oryn joq esebi. Tek, kún­­shyǵys taýdyń túp eteginde týlaqtaı ǵana kógesindi alańqaı. Shyraqshynyń jaıy. Qazan-oshaq, ydys-aıaq, kıiz-kilem, kórpe-tósekter turatyn bas­tyrmaly tam. Taýdyń áýdem bıiginde áp­paq qýdaı qýraǵan záýlim báıterek, – jaı túsip yrsalanǵan bolsa kerek. Aınalamyzdaǵy beıne bir dııý ispetti shombal jartastardan sáýmildegen tamshylar – sonaý usharlardan bastap, taý-tastardyń astyn keýlep, ósimdikterdiń tamyrlaryn aralap, súzilip te syrsylyp ótip jatqan nárli de dárýmen sý. Jarty saǵat óter-ótpes, tórt-bes metr bıik­tik tekpishektiń sol búıirindegi apan-úńgirden bir aryq sý saldyrlap-gúldirlep aǵyp kep bersin!.. Japa-tar­maǵaı, shúpirlesip, bárimiz bir adamdaı bop jabysyp-qabysyp, tóbemizden arqy­raǵan qasıetti de kıeli sýdyń astyna tu­ra-tura qalystyq. Ishi­mizden – jan-jú­rekterimizden shyqqan «bissimillámiz de, Allahýymyz da, shú­kir­shilik-táýbemiz de, bá­ri-bári de» aq­tarylyp-tógilýde... Bes-al­ty mınýtteı ótkende, tóbemizden ar­qy­raı qulaǵan bir aryq sý pyshaq-kesti, sappa tıylǵan!.. Bul sý, osylaısha, árbir jarty saǵattaı ýaqytta arqyraı aǵyp, kilt doǵarylyp, qaıtalanyp turady. Jer astynda kim ashyp-jaýyp tur?.. Muny da bile bermeımiz.

Bir qyzyǵy, malmandaı bolǵan ústi-ba­symyz demde keýip ketken bul da bir sýdyń qasıeti-aý, Qudirettiń isi. Ań­tary­lyp, ne bolǵanyn túsinip te úlgi­­r­­meı, osha­rylyp, otyrysyp qalǵanbyz. Sálden soń, óz-ózimizge kelip, taǵy da bilgenimizdi qaı­tara-qaıtara oqyp, jan-jaǵymyzdy barlaı bastadyq. Otyzshaqty qadamdaı joǵaryda úlken qaqpatas. Qaqpa tastyń bir metrdeı ashyq aralyǵynan ózen sýy syǵyla sarqyrap, kók bórenge burqyraı quıylýda. Oıpyr-aı, kók bórenge bylaısha qarasańyz – tereńdigi jarty-aq metrdeı kóriner; al, ishi­ne túsip kórseńiz (tastaı – baldaı da se­ziner qasıetti sýǵa yrymdap súńgidik te ǵoı) – qolyńyzdy joǵary sozǵannyń ózinde boı­lamaısyz!..  Bul ne keremet!? Munyń she­shýi de jumbaǵy sol: Sý – kirshiksiz  tabıǵı taza.

Ańyzı tarıh: Erte-erte zamandarda, Túrkistannyń mańynda shal men kempir ómir súripti. Balalary bolmapty. Jaratqan Jalǵyz Iesine nalyp ta júrer eken. Sodan, bir kúnderi, búgindergi «Mes» atalatyn eldi mekende kempir júkti bolyp, ýaqyt-mezgili jetkende bosanyp, bala ornyna – mes (qaryn) týady. Shal men kempir: «A, Qudaı, bala bermeı – mes bergeniń qaısy» dep taǵy da nalıdy. So mezet, mes jarylyp ketip, ishinen shyqqan bala taýdy betke alyp júgire jóneledi. Shoshynyp qalǵan shal men kempir, apyl-ǵupyl esterin jıy­syp, balany qýyp kep bere­di. O kezderi qurǵaqshylyq bolyp, myna ózen de sýalyp, el qıynshylyqqa kezikken ýaq eken. Bala saıdy qýalaı júgirgennen-júgirip (qashyp), sodan, jondaǵy qudyqqa kelip shólin basyp, birshama ýaqyt tasty shuqylap oınap otyryp, álgi kezdegi «palýan tasty» ornatyp-bekitip, qazirgi ózderimiz kýá bolyp otyrǵan ózen jaǵasyndaǵy – bıik tekpishektegi úńgirlerdiń birine kirip ketipti. Jylap-syqtaǵan shal men kempir de jete-jyǵylyp, bala kirgen úńgirdi baǵyp otyryp qalypty. Birshama ýaqyttar ótkende, úńgirden balanyń kúńgirlegen daýsy estiledi: «Áke, Ana, elge qaıtyńyzdar, arqalaryńyzdan bir ózen sý ilesip otyrady, burylyp qaraý­shy bolmańyzdar, men endigi osynda qala­myn, izdep áýrelenbeńizder» degen. Amalsyz, jylap-syqtaǵan ata-ana elde­rine burylady, bir ózen sý ilesip otyrady. Elge jetip qalǵandarynda, shydamdary taýsylyp, arqalaryna burylyp qarap qalady. So mezet, jer oıylyp ke­tip, bir ózen sý sol oıyqqa quıylyp, joq bop kete barady. Qazirgi kúni de, «Mes» atalatyn eldi mekenniń áýdem jel­kesinde ózenniń sýy apanǵa quıylyp, úzilip jatyr.

«Sol kúnderden bastap, el sýlanyp, nárlenip, esin jıyp ta qalǵan eken» desedi. Áýlıeli mekenniń – «Jylaǵan ata» atalýy da sodan qalypty...

Áýlıeniń basynda túnemelep, – Qu­direti sheksiz jaratqan jalǵyz Iemizge sansyz qulshylyǵymyzdy aıtyp, arýaq­tarǵa duǵalarymyzdy baǵyshtap, erte­sine sáske túste tóbemizdegi bıik Jonǵa jip­ke tizgendeı irkes-tirkes kóterilip, kóligimizge jaı­ǵasyp alysyp, tómen qa­rata – el-jur­tymyzǵa qaraı zyrǵyp kelemiz.

Jaılap, saparlas aǵaıyndarymnyń júzderine kóz salyp qoıamyn: úlken kisiler, apalar, qatarlas hám jasy kishi baýyrlar, balalarǵa deıin, bári-bár­leriniń de – júzderi nurlanyp, jan-dúnıeleri tolaıyp, býsanyp ta býyr­qanyp, tylsymdanyp, erekshe bir kúı­ge engen. Bári-bárimiz de – kókirek-saraı­larymyz ashylyp, jańaryp ta jasaryp, ózgerip salǵandaımyz... «Anadan jańa týǵandaısyń da-aý...»

Mine, ánekı, «Rýh» kúshi! Qudiret kúshi.

Igilik ÁIMEN