Endeshe, qazaq tili men mádenıetiniń ǵalamdyq mádenıetpen baılanystaryn oı kózimen barlaý, tarıhı-mádenı derekterdi aıqyndaý, túp-tórkinin tekserý – qazirgi ǵylymnyń talaby.
Oljas Súleımenovtiń «Az ı Iа» kitabynyń «Shýmer-name» deıtin bóliminde b.z.d. shamamen tórtinshi myńjyldyqta paıda bolǵan shýmer tili men túrki tilderiniń mádenı baılanysy zerdelenedi. Bul oraıda ol Aldyńǵy Azııadaǵy óli tilderdiń mán-jaıyn zerttegen I.M.Dıakonovtyń «Kóne Aldyńǵy Azııa tilderi» (Moskva, 1969) eńbeginde keltirilgen júzden asa shýmer sózin mysalǵa alyp, pikir órbitedi. O.Súleımenov shýmer leksıkasyn túrki tilimen salystyrý maqsatynda Táńir, Adam, Tabıǵat taqyrybyndaǵy pishindes, maǵynalas, týystas 60 sóz-uǵymdy iriktep, árqaısysynyń jazylý ereksheligin kórsetedi. Sonda shýmer zamanynda ata, apa, ana, týý, týma, er, shaban, úı, Bilge (akkad tilinde – Gılgamesh), biz, siz, aǵash, Táńir (dıngır), teńiz jáne t.s.s. sóz-uǵymdar bolǵan eken. Sonymen qatar «Shýmer» termındik ataýynyń etımologııasyna úńilip, munyń arǵytúrikshe, al Sıbırdiń (Sibirdiń) kónetúrikshe aıtylǵan túri deıdi. Bul nelikten? Uqsastyq syry nede degenge jaýap izder bolsaq, Topan sýdyń kesapatynan Ońtústik Sibirge aýady. B.z.d. 5-shi myńjyldyqta Topannyń beti qaıtyp, shýmerler 4,5 myńjyldyqta Mesopotamııadaǵy Tıgr, Evfrat ózenderine oralady. Sondyqtan da jer-jahannyń eki jaq shetinde Shýmer órkenıetiniń iz-tańbasy halyqtyń sanasynda da, Sibirdiń jartasynda da qalǵan.
Negizinen, shýmer men túrki tilderi arasynda leksıkalyq jaǵynan maǵynalas, mándes sózder bolýymen qatar, tańbalarynda da sáıkestikter bar. «Shýmer syzý tańbalary b.d.d. 2900 jyldary kórinis taýyp, 2400 jyldary júıeli jazýǵa aınaldy... Assırııa patshasy Ashshýrbanıpal óziniń kitaphanasyna shýmer taqtaıshalaryn jınatyp, oqyp otyrǵan» (Saraı Ánes. Kók túrikteri. Almaty, 2014, 120-121-better).
Shýmerdiń «Gılgamesh» dastanynda b.z.d. on myńynshy jyldyqta bolǵan Topan tasqyny tolyq sıpattalǵan. Jáne de «Gılgamesh» baıany Sibirdegi Hakasııanyń jartas sýretterinen (petroglıfinen) kórinis tabýy da qyzyq.
Shýmerlerde fılosofııa, stılıstıka, grammatıka, ıýrısprýdensııa ǵylymdary joǵary deńgeıde damyǵan. Bular 3,5 myń jyl buryn qysh taqtaıshalarǵa qashalyp jazylǵan jáne jalpyadamzattyq qundylyqtardy qamtıdy. Kópshiligi aýyzdan aýyzǵa erte taraǵan. Kóne dáýirdiń danalyq máıekterin 1934 jyly Edýard Chıer Fıladelfııadaǵy Pensılvanııa ýnıversıteti mýzeıiniń kolleksııasynan taýyp, biraz fragmentterin jarııalaǵan. Sonan soń «Tarıh Shýmerden bastalady» deıtin zertteý eńbegin jazǵan Semıýel N.Kramer Ystanbuldyń Kóne Shyǵys mýzeıinen seksen shaqty kesteleri men úzindilerin ǵylymı aınalymǵa qosqan. Ásirese adamzat órkenıeti tarıhynda eń ejelgi jazý-syzýlardy qopara teksergen professor Edmýnd Gordon (1921 jyly týǵan) Shýmer maqal-mátelderiniń (1968, 634-bet) tolyq nusqasyn jarııalaǵan. Osy rette Shýmer maqal-mátelderimen maǵynalas, úıles qazaq ǵıbrattaryn atap óteıik: «Kisi kıimi kirsheń», «Bir qumalaq bir qaryn maıdy búldiredi», «Kedeı buzaýyn baılap qoıyp maqtaıdy», «Usta pyshaqqa jarymas», «Ash qulaqtan tıysh qulaq», «Tanymaǵan jerge ton syıly», «Áıel – erdiń baǵy, ul – erdiń qorǵany», «Etikshi bizge jarymas» jáne t.s.s.
Shýmertanýshy Semıýel N.Kramer «Bilim qaıǵy týdyrady» deıtin «bilim» men «qaıǵy» uǵymdaryn baılanystyratyn maqalyn keltiredi. Sonda Abaıdyń:
Qaıǵy shyǵar ilimnen,
Yza shyǵar bilimnen, – degenindegi «qaıǵy» sózi týra maǵynasynda aıtylmaǵan. Ári qaraı oıshyl hakim osy bir sózge qatysty pikirin bylaısha tereńdetip sabaqtaıdy: «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, ulǵaıdy arman»; «Árbir ýaıym-qaıǵy oılaǵysh kisi ne dúnıe sharýasyna, ne aqyret sharýasyna ózgeden jınaqyraq bolsa kerek. Árbir jınaqylyqtyń túbi kenish bolsa kerek; «Bes nársege asyq bol, Adam bolam deseńiz, Tileýiń, ómiriń aldyńda, Oǵan qaıǵy jeseńiz»; «Talaı sóz budan buryn kóp aıtqanmyn, Túbin oılap, ýaıym jep aıtqanmyn». Hakim aqyn qoldanǵan metaforanyń ishki maǵynasy meılinshe qabat-qabat. Rasynda «Bir sóziń myń jyl júrse dámi ketpes» dep, «sózi altyn hakim» tulǵasyn Maǵjan Jumabaev qalaı aıtqan!
Halyqtyń oıy, tili – tarıhtyń, mádenıettiń, zamannyń tili. О́rkenıet tarıhynda Abaı qubylysy – fılosofııasymen, ǵylymı-shyǵarmashylyq dúnıetanymymen, gýmanıstik kózqarasymen, stılıstıkalyq mánerliligimen, kórkemdik sheberligimen, ishki estetıkalyq mazmunymen ózgeshelenetin ári myńjyldyqtardyń syryn, qudiretin, sıpatyn málimdeıtin altyn dápter ispetti. Shýmer mádenıetimen de nárlengen altyn tamyrly Abaı danalyǵy osyndaı oılarǵa jeteleıdi.
Serik NEGIMOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
