Alataý óńirinde bul aýyldy bilmeıtin adam kemde-kem. О́ıtkeni bul óńir týma tabıǵatymen ǵana emes, ótken tarıhymen de áıgili. Sonaý ǵasyrlardan beri Qastek bekinisi retinde tarıhta qalǵan, talaı-talaı qanjosa shapqynshylyqtyń, el men jer úshin shaıqastyń izi qalǵan jer. Sózimiz dáıekti bolý úshin túrkitanýshy ǵalym V.V. Bartoldtiń jazbasyna júginelik. Mine, ol óziniń ǵylymı eńbekteriniń birinde «Qastek VII ǵasyrdaǵy bekinis orny. Orta Azııadan Jetisý arqyly júretin saýda joly Qastek asýy arqyly Ile alqabyna ótetin bolǵan. Qastek bekinisi soltústigindegi Bekli qalasymen tikeleı baılanysty» dep jazǵan bolsa, H ǵasyrda parsy tilinde jazylǵan «Hýdıd ál-alam» degen kitapta Bekli (Beklik, Bekimdik) qalasynyń bıleýshisi óziniń 3000-nan 7000-ǵa deıingi áskerin Qastek bekinisinde ustaǵany aıtylǵan. Qastek asýy jónindegi málimetter VI ǵasyrdaǵy jazba derekterde de kezdesedi. Onan biz Shyǵys pen Batys Eýrazııany jalǵastyryp jatqan Jibek jolynyń boıyndaǵy Qastektiń órkenıeti damyǵan, saıası, ekonomıkalyq, mádenı ortalyq bolǵandyǵyna, alaıda san ret qırap, san ret boı túzegenine kóz jetkizemiz. Árıne, patshalyq Reseıdiń, Keńes ókimetiniń tusynda da bul óńirdiń talaı soıqandy bastan keshýi óz aldyna bir hıkaıa.
Já, osy aradan aýyldyń kóne tarıhyn qoıa turyp, onyń búginine oralǵanymyz jón shyǵar. Nebary 120-ǵa tarta tútini bar aýyl topyraǵynyń kıesi bolar, kezinde kúndeı kúrkirep, jaýyna qarsy jan aıamaı kúresken Esqoja, Shapyrashty, Toqtar Seri, Altynaı abyz, Qarasaı, Túrikpen, Tileý men Jarylǵap, Qastek pen Qarash jáne t.b. batyrlar ótken jer osynaý beıbit kezeńde elge tanymal tulǵalardyń, memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń, ǵalymdar men óner maıtalmandarynyń altyn besigi, ushqan uıasy. Rasynda da osynshama sańlaqtardyń bir ǵana shaǵyn aýyldan qanat qaǵýy shyndyǵynda da ǵajap qubylys.
Bul sózimizdi dáıekteý úshin tym árige barmaı-aq, 1924 jyly ádilet halyq komıssary, respýblıka prokýrory bolyp qyzmet atqarǵan Qanaı Boranbaev aǵamyzdyń Varshava ýnıversıtetinen bilim alǵan alǵashqy qazaq ekendigin aıtýǵa tıispiz. О́kinishke qaraı, ol der shaǵynda jazyqsyz jalaǵa ilinip, 1938 jyly atylyp ketken eken. Áıtse de esil er ómirden erte ketse de aýyldastarynyń júreginde qaldy. Qalǵany sol, Qanaı aǵalarynyń bilim alýǵa, izdenýge degen qulshynysynan qýat alǵan jastar qatary Uly Otan soǵysynan keıin-aq bul aýylda kóbeıe tústi. Ásirese ǵylym salasynda izdenýdi aldyna maqsat etip qoıǵandar qatary artty. Olardyń kóbi úlken jetistikke de jetip otyr.
Osy arada bir jaıtty aıta ketsem, esh artyqtyq etpes. Áli esimde, jas kezimde Almatydan bir-eki qurbym bizdiń aýylǵa qonaqqa kelgen. Dál sol kúni eki jastyń úılený toıy edi, soǵan barǵanbyz. Toıda bata berip, sóz sóılegen aýyldyń úlkenderi shetinen eki jasqa úlken ǵalym bolyńdar dep tilek aıtqan. Bul meniń qurbylarymdy qaıran qaldyrdy. О́ıtkeni olar jańa otaý kótergen jastardyń ǵylymǵa esh qatysy joqtyǵyn, aýylda jumys isteıtinin menen estigen edi. Árıne, olardy da túsinýge bolady, óıtkeni tosyn adamǵa osylaısha tilek aıtý birtúrli kórinetin shyǵar. Alaıda, bizdiń aýyldyń adamdaryna munyń esh sókettigi joq. Bálkim, bul osy aıadaı aýyldan 15-ten astam ǵylym doktorynyń, 50-den astam ǵylym kandıdattarynyń shyqqanyn biletin osyndaǵy aǵaıynnyń ózgelerge de toqtap qalmańdar, izdenińder degen qulaqqaǵysy bolar. Qalaı bolǵanda da aýyldaǵy aqsaqaldar qolyna sý quıǵan jastarǵa da ǵalym bol dep bata berýi biz úshin úırenshikti jaıt edi. Qarttardyń sol tilegi qabyl boldy ma, ǵylym jolyn tańdaıtyndar qatary arta tústi. Búginde osy aýyldan on ese úlken eldi mekenderden de osynshama oqymystyny taba almaısyz. Ádette, osy aýyldan ósip-óngenderdiń arasynan búkil elimizge tanymal tulǵalardyń kóptep shyǵýyn bylaıǵy jurt osy topyraqtyń kıesi degen joramal aıtyp jatady. Osy sózdiń astarynda bir aqıqat bar sııaqty.
Oılap qarasańyz, orys tili túgili, ómirinde tiri orysty kórmegen qarataban aýyl balalarynyń irgedegi Almatyny aıtpaǵanda, sol kezde alynbas asýdaı kórinetin Máskeý, Lenıngrad asyp, óz kúshterimen oqýǵa túsýi, onda ózgelerden oq boıy ozyq kórinip, ózderine sabaq bergen ǵulama ustazdarynyń úmit kúter shákirtine aınalǵanyn qoıa turǵanda, ǵylymnyń damýyna da aıtýly úles qosýyn ósken topyraǵy darytqan alǵyrlyqtyń arqasy demeske sharańyz joq. Olardyń qaısybirine qysqasha toqtala ketsem, doktorlyq dıssertasııasyn sonaý Lenıngradta qorǵaǵan Álimhan Ermekbaevtyń geologııa ǵylymyn órkendetýge sińirgen eńbegi de orasan. Bul oraıda Aqtóbedegi Muǵaljar taýynan úsh mys, Ortalyq Qazaqstanda tórt altyn, elimizdiń ońtústik batysynda bir qorǵasyn ken ornyn ashqan ǵalymnyń toqsanǵa jýyq ǵylymı eńbektiń, úsh oqýlyqtyń avtory ekendigin aıtýǵa bolady. Al tehnıka ǵylymdarynyń doktory Toqtasyn Mendebaev bolsa, sheshesi qaltasyna salyp bergen jalǵyz sıyrdyń aqshasymen Máskeýge jetip, onda Baýman atyndaǵy joǵary tehnıkalyq ýchılıshesine oqýǵa túsken eken. Búginde Almatydaǵy QazUTÝ-de ustazdyq qyzmet atqaryp kele jatqan ǵalym elimiz úshin asa zárý mashına jasaý salasyn damytýǵa zor úles qosýmen qatar, 100-ge taıaý ǵylymı eńbektiń avtory desek, onyń jetekshilik etýimen jaryq kórgen «Standarttaý, metrologııa jáne sertıfıkattaý», «Mashına jasaý tehnologııasy», «Sapany basqarý», «Sandy baǵdarlamamen basqarý stanoktaryndaǵy tehnologııalar» atty oqýlyqtar stýdentter men izdenýshiler úshin asa qajet qundy dúnıeler.
Búginde óz salasynyń aıtýly tulǵasyna aınalǵan bıologııa ǵylymdarynyń doktory Jekenaı Mamytovtyń eńbegi de eresen. Ol eki monografııanyń, 136 ǵylymı eńbektiń avtory, ónertapqyshtyǵy úshin alǵan 12 kýáliktiń ıegeri bolsa, ǵalymnyń 15 usynysy tájirıbeden ótip, búginde elimizde keń qarqynmen jumys istep jatyr. Sondaı-aq onyń «Tuzdanǵan, sortań topyraqty ıgerýdiń jańa tehnologııasy - NTOZ» atty zertteý eńbegi elimizge zor tabys ákelip, kúrish daqylyn egip, ony ósirýdiń tyń tásilin ıgerýge jol ashty. Ǵalymnyń bul jańalyǵy óz elimizde ǵana emes, Reseıde, Soltústik Koreıada, Qaraqalpaqstanda, О́zbekstanda, Qytaıda keńinen júzege asýda. Osy arada onyń Qytaı halyq respýblıkasynyń shaqyrýymen sonaý toqsanynshy jyldary sol elge baryp, «Jasyl ındýstrııa» ǵylym-zertteý ınstıtýtyn basqarýy, ondaǵy eginshilerge tuzdanǵan sortań alqaptarda kúrish ósirýdiń jańa tehnologııasyn úıretýi áli kúnge deıin sol ınstıtýtqa turaqty keńesshi bop kele jatýy qazaq ǵylymynyń da mereıi emeı nemene.
Máskeýden bilim alǵan, quqyqtaný salasynyń naǵyz bilgiri, zań ǵylymdarynyń doktory Aryqbaı Aǵybaevtyń da esimi keńinen tanymal. Elimizdiń qoǵamdyq ómirine belsene aralasa júrip, jastar úshin tanymdyq, tálimdik máni bar maqalalarymen, júzdesýlerimen de jurt júreginde qalǵan ǵalymnyń 140-tan astam ǵylymı eńbektiń, 10 ǵylymı-ádistemelik oqý quralynyń avtory ekendigin de tilge tıek etsek deımiz. Jáne bir aıta keterligi, QazMÝ-da ustazdyq qyzmet atqaratyn ol quqyqtaný salasyndaǵy oqýlyqtardy, ádistemelik quraldardy, jalpy osy taqyryptaǵy kóptegen eńbekterdi tuńǵysh ret memlekettik tilde sóıletken adam.
Árıne, búgingi shaǵyn maqalada ǵylymnyń san salasynda jemisti eńbek etip júrgen ǵalymdardyń bárin tizbelep shyǵý esh múmkin emes. Áıtse de Ábdi Qoıshybaev, Marat Nurıev, Álibaı Ysqaqbaev,Toqtamys Mendebaev, Bınáli Ysqaqov, Baımurat Halyqov syndy ǵalymdardyń ǵylym álemine qosqan eńbegi eresen ekenin eske salý artyq bolmas.
Bári qarapaıym otbasynan shyqqan, óz jigerin ózi janı júrip, ómirge kirpish bolyp qalana bilgen azamattar jaıynda aıtqanda, belgili tulǵalarǵa da toqtalmaı óte almaımyz.Iá, týǵan aýylyna barynsha qoldaý kórsetip ótken Júsipáli Nóketaev, Muqat Seıdýalıev, Ǵıbatolla Káribozov sııaqty el aǵalarynyń izin jalǵap kele jatqan inileriniń búginde búkil el tynysyn keńeıter tirlikterdi atqaryp júrgenin aıtý paryz. Ásirese, Almaty qalalyq, Almaty oblystyq, respýblıkalyq áskerı sotynyń tóraǵasy bop qyzmet atqarǵan Serik Baıbatyrov qara qyldy qaq jaratyn ádildigimen sýdıalyq jumystyń bedeline qylaýdaı daq túsirmedi. О́zge áriptesteriniń boıyna da osy qasıetti sińirdi. Ol Joǵarǵy Keńestiń depýtaty retinde de qanshama is tyndyrdy deseńizshi. Sonyń bárin tizbelep shyqpaı-aq, bir ǵana jaıtqa toqtalyp ótsek, ol sonaý egemendiktiń eleń-alańynda óz ustazy, ǵulama ǵalym Salyq Zımanovpen tize qosa otyryp, Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigi týraly zań jobasyn jazýmen qatar, jas memleketimizdiń nyq turýyna negiz bolatyn quqyqtyq reforma jasaý isine de belsene atsalysty. Árıne, munyń asa bilimdilikti, tereń parasat-paıymdy talap etetin jaýapkershiligi zor is ekenin bárimiz de jaqsy bilemiz. Barsha elimiz úshin osyndaı asa mańyzdy sharýalardy adalynan atqarǵan ol búginde Sýdıalar odaǵynyń tóraǵasy. Ol osy qyzmetinde de Qazaqstannyń ozyq otyz eldiń qataryna qosylýy jolynda aıanbaı úles qosyp keledi.
Al kúni keshe ǵana ortamyzda júrgen, elin-jerin sheksiz súıetin ádilet general-maıory Tynybek Ońalbaev ta Aqtóbe, Aqmola, Almaty oblystarynyń prokýrory bolyp qyzmet istedi. Átteń, bergeninen bereri kóp azamat ómirden erte ótti. Áıtse de onyń da esimi el júreginde. Osy arada «Aq jol» halyqtyq-demokratııalyq partııasynyń atynan Parlament Májilisiniń depýtaty bolǵan, bul bıik minberdegi mindetin de abyroımen atqarǵan Azamat Ábildaevqa da halqymyz dán rıza. Búginde naǵyz der shaǵyna kelgen, kórgeni, kóńilge túıgeni mol jas jigittiń aýylǵa, ondaǵy mektepke udaıy qolushyn berip turýy – onyń erteńi nurly, el úmitin aqtar aıaýly ul ekenin ańǵartady. Árıne, aıta berse, bul tizimdi jalǵastyra berýge bolady. Alaıda, biz qysqa qaıyryp, Almaty oblysy Eńbekshiqazaq aýdanynyń ákimi, ǵylym doktory Bınáli Ysqaqovtyń, Astana qalalyq sotynyń tóraǵasy Tilektes Bárpibaevtyń, Qarjy mınıstri Baqyt Sultanovtyń da osy aýyldyń túlekteri ekenin aıtsaq jetkilikti bolar.
Talaby bar adam izdengen jaǵdaıda nendeı mamandyqty bolsa da meńgeretini bárimizge belgili. Tek bir ǵana nárseni Jaratqan Iem óz boıyńa darytpasa, ony tartyp ala almaısyń. Ol qudaı bergen daryn. Demek, sýretshilik, akterlik, jazýshylyq, aqyndyq óner – súıgen pendesine bergen taǵdyrdyń erekshe syıy dep bilemiz. Mundaı talantty adamdar qatary bul aýylda da az emes. Bul oraıda biz eń aldymen dáýlesker kúıshi Dına Nurpeıisovanyń ózi aq jol tilegen Saıabala apamyzdan (ókinishke qaraı, artynda qalǵan mol murasy áli zerttelmeı jatyr) bastap, odan ári aty respýblıka halqyna málim, týyndylary ánshilerdi aıtpaǵanda, úlken-kishiniń aýzynan túspeıtin aıtýly sazger Joldashan Quramysovtan, bala kezinen-aq kózindegi ushqyndy baıqaǵan Sháken Aımanovtyń ózi bata bergen, teatr, kıno óneriniń sańlaǵy Baltabaı Seıitmamytovtan, qoltańbasy qazaq mýltfılminen bastap, iri-iri óner ordalarynyń kózaıymyna aınalǵan sýretshi Janatbek Jaqypovtan, udaıy oı qýyp, izdenis ústinde júretin aqyn Manarbek Izbasarovtan, qazaq sırk ónerin búkil álemge tanytqan Omarhan Jamanaqovtan, sondaı-aq kórkem gımnastıkadan halyqaralyq dárejedegi sport sheberi Zaıra Jaqypovadan úlgi alyp, talaı-talaı óner, sport jarystarynda júlde alyp júrgen jastar qatarynyń kóbeıe túsýi qýantady.
Osy arada shákirtteriniń boıyna bilim nárin egýmen qatar, olarǵa qajyr-qaırat berip, bolashaqtyń kilti tek oqýda ekenin aıtyp, jol siltegen aýyl muǵalimderiniń eren eńbegin atamasqa bolmaıdy. Búgingi mejeniń bıiginen qarasaq, sol kezdegi ustazdardyń bitirgen oqýy da shamaly eken-aý. Alaıda, olardyń árqaısysy parasat-paıymy mol, óz pánin sheksiz súıetin adamdar edi. Qylyshynan qan tamyp turǵan Keńes ókimetiniń talabyna saı KSRO tarıhynan sabaq beretin Ábýǵalı Montaev aǵamyz ara-arasynda synalap óz halqymyzdyń ótkenin, shekken azaby men aldaǵy muratyn aıtyp, sanamyzǵa sáýle júgirtse, Toqtasyn Ábdihalyqov, Qýanyshbek Tańatov, Hamıt Dóshkeev, Bazarbaı Spanov sııaqty ustazdar shákirtteriniń adamı turǵydan qalyptasýyna óz bolmys-bitimderimen de yqpal ete bildi. Árıne, matematıkasyz aldaǵy ómiriń bulyńǵyr dep bárimizge qatań talap qoıatyn Qaıypbek, Qoıshyǵara aǵaılarymyz ben Jamal,Balqııa apaılarymyzdy da búginde barshamyz saǵynyshpen eske alamyz.
Sol kezderi osynaý shaǵyn aýylda nebári 8 jyldyq qana mektep bolatyn. Al búginde 11 jyldyq bilim ordasyna aınalǵan osynaý oqý ornynda jan-jaqty bilimdi, ozyq oıly ustazdar eńbek etedi. Olardan tálim-tárbıe alǵan jastar da urpaq sabaqtastyǵyn jalǵastyryp, bıik mejeden kórinip júr.
Endeshe, bylaıǵy jurttyń Qastekke bilim qonǵan aýyl dep qyzyǵa qaraýy jaıdan-jaı emes. Shynynda da Qastekten qazaq halqynyń erteńi úshin janqııarlyqpen kúresip, Sýyqtóbe taýynda at oınatqan kil batyrlardyń shyǵýy, búgingi urpaǵynyń da bilim qýyp, aıtýly tabystarǵa jetýi osy shaǵyn eldi mekenge qut qonyp, qydyr daryǵanyn aıǵaqtap turǵan joq pa!
Jumagúl QÝANYShBEKQYZY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty
