Astanadan oblys ortalyǵyna kúpti kóńilmen túndelete jetkenimiz esimizde. О́zin: «Qýat Esimhanov», dep tanystyrǵan jigit aǵasy az-kem áńgimeden soń jerleý rásimine baılanysty jumysqa esh alańdaýdyń qajeti joq ekenin, bári de uıymdastyrylyp qoıǵanyn qolmen qoıǵandaı etip, naqpa-naq aıtyp berdi. Rasynda da ertesindegi is-sharalar onyń baıandaǵanyndaı boldy da shyqty. Sóz arasynda toqtala keter bir jaıt, marqum Mákeń, Málik Muqanov egemendiktiń eleń-alańynda Qyzyljar óńirindegi el men jer taǵdyry úshin arystandaı arpalysqan azamattardyń soıynan-tyn. Osyndaı eren eńbegi bar janmen qoshtasý onyń aty men zatyna laıyq dep aıtarlyq jerde – burynǵy oblystyq partııa komıteti saıası oqý úıiniń úlken ǵımaratynda ótti. Biletinderdiń baıandaýynsha bul buryn-sońdy bolmaǵan jaıt. Oblys ákiminiń orynbasary muny osylaı sheshýmen shektelip qoımaı, tilshimizdi jerleý, oǵan as berip, basyna belgi ornatý sııaqty jumystarǵa da úlken kómek kórsetti. Sóıtip qaraly otbasyna salmaq túsirtkizbedi. Osyny óz kózderimen kórgen eldiń sonda alymdy da shalymdy jigit aǵasyna alǵys aıtpaǵandary kemde-kem edi.
Sol júzdesýden soń Qýat Esimhanulymen ár kezderi ártúrli jaǵdaıda kezdesip qalyp júrdik. Tipti bir-eki ret saparlas ta boldyq. Sonda onyń boıynan elge úlgi-ónege bolatyn kóptegen qasıetterge kóz jetkizgen jaıymyz bar. Árıne, olardyń bári ózimiz sóz etkeli otyrǵan keıipkerimizge bir kúnde nemese bir jylda kele qoımaǵany, barlyǵy óz betimen bola salmaǵany anyq. Baıyptap qaraǵan janǵa onyń árbir adamı is-áreketi men kisilik kelbetiniń ar jaǵynda ýaqyt tezinen ótken taǵylymdy ómir joldary jatyr der edik. Qane, endi solarǵa úńilip kórelikshi...
О́ziniń aıtýynsha ol ákeden erte kóz jazǵan. Es bilgennen bastap kórgeni tek ájesi men anasy bolypty. Ájesi Kámesh ańyz ben ertegini kóp biletin, tulymshaǵy jelbiregen jasóspirim kezinde ataqty Imanjúsiptiń ánin estip, bertin kele Estaı aqyndy kórgen kisi eken. Nemerem bolashaqta sondaı el ardaqtylary bolsa ǵoı, shirkin, degen tileýmen oǵan 6 jasynda dombyra, 11-ge tolǵanda garmon satyp áperipti. Al anasy Jákenge kelsek, eńbek jolyn ujymsharda bastap, keıin bul qurylym irilendirilgende maı zaýytyna basshylyq etipti. Ol kisiniń soǵys ýaqytynda kórgen beınetin eshkimniń basyna bermesin deńiz. Birde alystaǵy aýyldardan sút jınap, ortalyqqa keshtetip kele jatqanda, qasqyrlar qamamaı ma? Jyrtqyshtardyń ulyǵan daýsynan úrikken at arbany ala qashqanda bóshkeler tóńkerilip, kelinshektiń bir aıaǵyn maıyp etedi. Ne degen kónterilik, sirijandylyq deseńizshi. Aýrýhanada uzaq jatyp emdelip shyqqan soń qaıtadan jumysqa jegiledi. Sóıtip sodan keıingi 53 jyl boıy protezben qatardan qalmaı eńbek etedi.
Qarshadaıynan osyndaı jaǵdaıdy kórip, bilip ósken jetkinshektiń boıynda qandaı sezim qalyptasyp, oıynda nendeı maqsat-murat búr jarǵan edi dep oılaısyzdar?.. Árıne, tabandylyq, adaldyq, qaıyrymdylyq, eń bastysy ómirge degen qushtarlyq der edik. Osy qasıetterdi janyna jalaý etken ol alǵyrlyǵy men shamdaǵaı qımylǵa toly is-áreketi arqyly erte eseıdi. Muny jalpylama, qurǵaq sózben emes, naqty statıstıkalyq fakt tilimen aıtar bolsaq bylaı. Mektep, joǵary oqý ornyn óz retine qaraı bitirip, óndiris, sharýashylyq jumystarynda tez tájirıbe jınaqtap úlgergen ol nebári 27 jasynda Pavlodar oblysyndaǵy Maı aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, 29-ǵa endi ıek artqanda keńshar dırektory, al 32-inde aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy laýazymdaryn ıelendi. Elge qaıta qurý men jarııalylyq kelip, jurt demokratııalyq úderisterge bet alǵanda 36 jastaǵy Qýat Esimhanuly on san orys ortasyndaǵy Ermak qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy edi.
Bul ózi qıyn da qyzyqty kezeń bolatyn. Olaı deıtinimiz, naq sol kezde qoǵamdaǵy pikirler san alýandylyǵyna keń jol ashylyp, el óz oıyn esh búkpesiz erkin aıtýǵa kóshken ýaqyt-tyn. Túrli tilek, usynys tasqyny tolassyz túsip jatqan sol shaqta ult, til jóninde qordalanyp qalǵan shetin máselelerdi shıin shyǵaryp almaı sheberlikpen sheshý kerek boldy. Sonyń biri máselen qaladaǵy qazaq balabaqshasyn ashý men Ermaktyń eskertkishin alý jónindegi jurtshylyq ótinishi edi. Qýat Esimhanuly oılanyp kórse, 1989 jylǵa deıin munda jergilikti ult tilinde birde bir mektep nemese mektep jasyna deıingi búldirshinder ortalyǵy bolmaǵan eken. «Estir qulaqqa uıat qoı mynaý. Qolǵa alý kerek. Mundaı iske atsalyspasaq, nesine basshy bolyp júrmiz?» – dedi ol ishteı shıryǵyp. Sóıtti de bankrotqa ushyraǵan bir zaýyttyń qala ortasynda bos qalǵan keńsesin alyp, balabaqshaǵa beıimdeýge pármen berdi. Ol daıyn bola bergende «ulyorystyq» keýdemsoq pıǵyldaǵy qarsy nasıhat bastalmasy bar ma? Buǵan endi qazaq balabaqshasy úshin óz ana tilin jetik biletin kadrlardy izdeý, tabý problemasy qosyldy. Rasynda da sol kezderi 80 paıyzy ózge ult ókilderi turatyn qalada bul óte qıyn sharýa edi. Namysqa tyrysqan Qýat Esimhanuly ol kedergini de eńserdi. Qalaı deısizder ǵoı. Táýekel dep meńgerýshini irgedegi Prıozernyı kentinen, al tárbıeshilerdi qyrdaǵy qazaq aýyldarynan aldyrtty. Aldyrtyp qana qoımaı, olardyń bárin baspanamen qamtamasyz etti. Sóıtip shovınıstik pıǵyldaǵy toptyń shýlaǵanyna qaramaı, jurtshylyq ókilderine ýáde etken merzimde qazaq balabaqshasyn ashýǵa qol jetkizdi.
Al Ermaktyń eskertkishine kelsek, shynynda da onyń 60-jyldardyń basynda boı kóterip, shırek ǵasyrdan astam ýaqyt qazaq dalasynda menmensigen keıippen turýy halqymyzdyń qaı urpaǵynyń da kózine kúıik edi. Olaı deıtinimiz, 1983 jyly bizdiń de ol tas músindi kórip, qatty qorlanǵanymyz bar. Ondaı kúıge túsýimizge birinshiden, shoıyn dýlyǵasyn túksıgen qabaǵyna túsire kıgen qabasaqal atamannyń uzyn qylyshyn qos qolymen kóldeneń ustaǵan dúleı bet álpeti bolsa, ekinshiden, eskertkishtiń etek jaǵyndaǵy: «Ermakqa. Rızashylyq bildirgen tyń ıgerýshi urpaqtarynan» degen jazýdyń turǵandyǵy bolatyn. Egemendigimizdiń eleń-alańynda osyǵan baılanysty halyq narazylyǵy bastaldy deısiz. Qala ákimi mundaı jaǵdaıda ne isteýi kerek? Ári-beri oılanǵan Qýat Esimhanuly Almatyǵa, sondaǵy Ǵylym akademııasy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory Manash Qozybaevqa baryp jolyǵýdy jón dep tapty. Akademıkten bar jaıǵa qanyqqan ol qaıtyp kelgen soń ǵalym aǵanyń aıtqan aqylymen jumys isteýge kiristi. Aldymen ataman, oǵan arnalǵan eskertkishtiń ne sebepti turǵyzylýy týraly anyqtama, qujat jınaqtaldy. Sodan keıin bastamashyl toptyń ýájderi oı eleginen ótkizilip, pysyqtaldy. Ǵylymı konferensııa ótkizildi. Osy is-sharalardyń negizinde Sábetqazy Aqataev, Jasaral Qýanyshálın, Amantaı qajy jetekshilik etetin qoǵamdyq qozǵalystardyń atynan úndeý jarııalandy da sol kúnniń túninde keshen qulatyldy. Ertesinde etpetinen túsip jatqan eskertkishti kórgen shovınıster attan salyp ákimdikke kelgende, Qýat Esimhanuly bylaı dedi: «Aldymen aıtarym, Ermak eshqandaı da ezilýshi tap erleri retindegi Stepan Razın nemese Emelıan Pýgachev emes. Tarıh oqýlyqtarynda ol basbuzarlyq áreketine baılanysty jazalanyp, Sibirge jer aýdarylǵan adam delingen. Ekinshi, sizder shýlap, dabyraıta kórsetip júrgen bul adamnyń Qazaqstanǵa esh qatysy joq. Munda týmaǵan, tirlik etpegen, súıegi de bul jerde emes. Reseıdegi Omby oblysynyń Tarsk ańǵarynda qaza tapqan. Úshinshi, eskertkish bolǵan soń oǵan qoıylar talaptardyń da bar ekenin esten shyǵarmaǵan jón. О́kinishke qaraı, 60-jyldardaǵy uranshyl belsendiler ony saqtamaǵan. Patshalyq Reseı jerinde máselen, osyndaı keshenderdiń Máskeýdegi Iý.Dolgorýkıı, Sankt-Peterbýrgtegi I Petr, al Keńes Odaǵy kezinde odaqtas respýblıkalar astanalaryndaǵy V.I.Lenın eskertkishterinen bıik bolmaýy kerektigine erekshe mán berilgen. Ermaktyń myna beınesi joǵarydaǵy tártipke sáıkes emes, olardan 0,2-0,3 metrge deıin artyq. Sondyqtan...».
Osylaı degen qala ákimi: «Sózimdi taǵy jalǵastyraıyn ba, joq álde myna ýáj sizderge jetkilikti me?» degendeı aldyndaǵy adamdarǵa únsiz barlaı qarady. О́ıtkeni oıynda juptap qoıǵan taǵy bir myqty dáleli bar edi. Joq, olar ony aıtqyzbady. Qatarlary setinep, únsiz taraı bastady.
...Osy joldardy jazyp otyrǵanymyzda, keıipkerimizdiń boıyndaǵy basty bir erekshelik oıymyzǵa álsin-álsin orala berdi. Ol onyń el, halyq úshin qolǵa alyp bitirgen isterin eshýaqytta jar salyp jarnamalamaı, ulttyq múdde jolyndaǵy jańa jumystardy eńserýge birden janyn sala kirisetindigi der edik. Mysal kerek pe? Aıtaıyq.
2000 jyly Qýat Esimhanulynyń Soltústik Qazaqstan oblysyna ákimniń orynbasary qyzmetine kelgenin maqalamyzdyń basynda aıtyp óttik-aý deımin. Mine, sondaǵy óńir aktıvimen bolǵan bir basqosýda jýrnalıst Jaqsybaı Samrat Qyzyljardyń eski bóligindegi Abylaıdyń aq úıi týraly másele kóteredi. Sol oqıǵaǵa kýáger, qazirgi Májilis depýtaty Káribaı Musyrmannyń aıtýynsha, tóbesi ortasyna túsip, tórt qabyrǵasy ǵana qalǵan oǵan bireýler kúlip, basqalary múmkin emes, bul ańyz dep joqqa shyǵarady. Buǵan ishteı namystansa da syr bermeýge tyrysqan bizdiń keıipkerimiz jurtty sabyrlylyqqa shaqyryp, áńgimeniń anyq-qanyǵyna kóz jetkizý úshin osy taqyrypty kótergen jýrnalıst pen oblystyq muraǵat dırektoryn Máskeý nemese Sankt-Peterbýrgke issaparǵa jiberýge sheshim qabyldaǵanyn aıtady. Olar Qyzyljardan attanyp, o jaqtaǵy jumystarynyń qıyn júrip jatqanynan habardar etken soń ózi de baryp qaıtýǵa bel baılaıdy. Tájirıbesi bar basshy emes pe, kórshi elge jol júreriniń aldynda bir kezderi Qazaqstannyń ortalyq, soltústik óńirlerinde ómirge kelip, eńbek etken, keıin Reseıge qonys aýdaryp, sonda úlken vedomstvolarǵa jetekshilik etip otyrǵan eki-úsh jerlesinen qol ushyn berýdi suraıdy. Solardyń kómegimen Syrtqy ister mınıstrliginiń muraǵatyna ruqsat alady. Mine, sondaǵy XVII-XVIII ǵasyrlardaǵy kóne qujattardy súzgiden ótkizgende, olardyń arasynan II Ekaterına patshaıymnyń Abylaı hanǵa qysqy rezıdensııa salyp berý jónindegi 1765-1766 jyldarǵy jarlyqtary, ǵımarattyń syzbasy, qurylysqa jumsalatyn qarjynyń jalpy kólemi týraly qujattar shyǵady. Jańalyq elge tez jetip, budan bılik basyndaǵy azamattar da habardar bolady. Sonyń nátıjesinde Qyzyljardaǵy han stavkasynyń 260 jyl burynǵy bas jospary negizinde ǵımarat qalpyna keltirilip, Elbasynyń qatysýymen búgingi urpaqqa esigin aıqara ashty. Osylaısha bir kezderi bul jerde eshteńe bolmaǵan dep aýyzdaryn qý shóppen súrtken jergilikti ólketanýshylar ózderiniń kóp jyldardan beri jazyp kele jatqan «eńbekterine» ózgertý engizýge májbúr boldy.
Qýat Esimhanuly mundaǵy el tirligi, halyq múddesi úshin sol kezdegi oblys ákimi Qajymurat Naǵymanovpen birge tynym tappaı 4 jyl jumys istedi. Osy ýaqyt aralyǵynda onyń óńirdegi aǵymdyq, naýqandyq sharýalardan basqa ult muraty jolyndaǵy eńbegi eresen ekenin Qyzyljardyń qarty men jasy saýsaǵyn búgip turyp sanap aıtyp beredi. Solardyń bárin emes, keıbireýin ǵana eske alsaq, olardyń ózi biraz sóılemge júk bolary anyq. Desek te Prezıdent tapsyrmasymen keıipkerimizdiń ǵalym Shoqan Ýálıhanov oqyǵan Omby kadet korpýsy irgesindegi bir kóshege jerlesimizdiń esimin áperý jáne eskertkishin qoıǵyzýǵa kúsh salý, kórshi eldiń osy qalasyndaǵy aqyn Maǵjan Jumabaev bilim alǵan pedagogıkalyq ýchılıshege memorıaldy taqta ornatýdy júzege asyrý sııaqty isterge uıytqy bolǵanyn aıtpaı ketpeýge bolmaıdy. Buǵan 2002-2004 jyldary Qyzyljardyń barlyq mekemelerinde apta saıyn bir kún – qazaq tili kúni bolyp belgilenip, sol kúni túrli deńgeıdegi basshy, qosshynyń bári memlekettik tilde sóıleýge tyrysatyn dástúrge bastamashylyq etýin qosyńyz. Olardyń bári osy kúnge deıin ondaǵy el-jurt esinde. Sol úshin de qandastarymyz oǵan rahmetin aıtady.
Keıipkerimiz 2006 jyldan bastap Astanaǵa kelip, «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasyndaǵy beldi bir aksıonerlik qoǵamǵa jetekshilik etti. «Temir jol jylý» dep atalatyn bul mekemedegi onyń qyzmeti salalyq qurylymdardy otyn energııasymen qamtamasyz etý sııaqty óndiristik, sharýashylyq jumystar bolǵanymen, bos ýaqytynda ol halqymyzdyń tarıhı túptamyry men rýhanı ustyndary dep aıtarlyq adamgershilik-ımandylyq sharalaryna belsene aralasty. Eskertip aıtarymyz, onyń bul isi osy kúni modaǵa aınalyp ketken jattandy, jalt-jult etken jarnamalyq, ásireqyzyl áreketterden múlde bólek nárse. Ol «Mádenı mura», «Rýhanı jańǵyrý» aıasyndaǵy salmaqty da salıqaly ister. Muny oqyrmandarǵa túsindirý úshin respýblıka Úkimetiniń osydan 15 jyl shamasy buryn bastap, sodan beri júıeli júrgizip kele jatqan Kúlteginniń Mońǵolııadaǵy syna jazý eskertkishi kóshirmesin elordaǵa ákelý, ál-Farabı ǵulamanyń Damaskidegi zıraty men sultan Beıbarystyń Kaırdegi meshitin qamqorlyqqa alyp, kútim jasaý sııaqty sharalaryn eske alǵan jón. Qýat Esimhanulynyń sońǵy kezderi qolǵa alǵan izgi isi memlekettik deńgeıdegi sondaı ımandylyq kórinisiniń kishireıtilgen kórinisi. Iаǵnı respýblıkamyzdaǵy asharshylyq, qýǵyn-súrgin, soǵys sekildi zulmattarda ataýsyz ketken ardaqtylarymyzdyń basyna belgi qoıyp, urpaq jadynda qaldyrý, kórnekti tulǵalardyń izi qalǵan oryndardy da qasterlep, qurmetteý sekildi jeke adamnyń adamgershil qareketi. Bulardy onyń búginge deıin osy baǵytta qolǵa alyp, júzege asyrǵan naqty isterimen baıandasaq, másele bylaı.
Birde ol issaparmen Kókshetaýǵa at basyn tireıdi. Jumysyn bitirgen soń, sondaǵy musylman zıratyndaǵy arýaqtarǵa quran oqýǵa barady. Kireberistegi jol bastaýshy qart munda óńirdegi kóptegen aıaýly jandardyń máńgilikke damyldap jatqanyn habardar ete kelip, olardyń arasynda Sáken Seıfýllınniń uly Aıannyń da bar ekenin aıtady. Qýat Esimhanuly bul jaıdy aqynnyń jary Gúlbahramnyń jazyp qaldyrǵan estelik hatynan biletin. Onda apaı Sáken ustalyp, esh habar bolmaǵan soń Qyzyljardaǵy týystaryna baryp, odan Kókshetaýǵa kele jatqanyn baıandaıdy. Qolynda ál ústindegi uly Aıan bar eken. Sábı jol ústinde shetineıdi. Jolserikke aıtsa, kezekti stansadan túsirip tastaýy múmkin. Sondyqtan jansyz balasyn emizgendeı bolyp otyryp, Kókshetaýǵa jetedi. Tanys tatar kempirdiń úıin taýyp, sol ánı ekeýi perzentin zıratqa túndeletip jerleıdi. Hatta bar jaǵdaı osylaı dep aıtylǵan. Sol esine túsken keıipkerimiz kóp keshikpeı munda qaıta oralyp, jón biletin úlkenderdiń qatysýymen asyldyń synyǵy, qyrannyń qıyǵy, ǵaıyp qusy Aıanǵa quran baǵyshtaıdy. As berip, basyna belgitas qoıady. Oǵan aqyn Nesipbek Aıtuly shyǵarǵan: «Úzilgen bir qaýyrsyn jatyr munda, Sákendeı aqsuńqardyń qanatynan», degen sózderdi qashap jazdyrtady.
Bul jaǵdaı osylaı bolsa, halqymyzdyń bulbuly Kúlásh Baıseıitovaǵa qatysty myna bir derek tipti jan tebirenterlik. Ataqty kompozıtor Erkeǵalı Rahmadıevtiń ómiriniń sońǵy jyldarynda Astanada turǵanyn el jaqsy biledi. Shaǵyn bir basqosýda ol kisi mynadaı estelik aıtady. 80-jyldardyń basynda Taldyqorǵan jaqtaǵy aýylyna baraıyn dep jatqan Erekeńe halyq ártisi Qanabek Baıseıitov telefon soǵady. Aıtqan sharýasy: «Týǵan jerime meni de ala ketseń», degen ótinish eken. «Jaraıdy», deıdi bul kisi. Sóıtedi de qarııany kóligine mingizip alyp, Arqarly asýyna taıanǵanda Qanekeń mashınany toqtattyryp, bıik tóbege kóteriledi. «30-jyldardyń basynda, – depti aqsaqal, – Kúlásh ekeýmiz otaý quryp, Almatyǵa bet alǵanda apalaryń osy jerge dastarqan jaıyp edi. Bul onyń Jetisýǵa kelin bolyp túskendegi jolymnyń basy degen yrymy ma eken dep oılaımyn qazir. Osy jer esińde bolsyn, qaraǵym». «O basta baıqamappyn, – deıdi sóziniń sońynda kompozıtor Erkeǵalı Rahmadıev. – Sońǵy kezderi Arqarlydaǵy Qanabek aqsaqaldyń kórsetken tóbesi oıyma jıi oralady. Shirkin-aı, sol jerge bir belgi qoıylsa ǵoı...».
Myna sózdi estigen Qýat Esimhanuly keıin áńgime ıesimen qaıtadan kezdesip, mán-jaıǵa tolyq qanyǵady. Kompozıtordy ertip alyp, Qanabek Baıseıitov amanattap ketken tóbeni kóredi. Kóp keshikpeı ol jerge etnograf ǵalym Aqseleý Seıdimbek aǵamyzdyń tolǵanysymen qaǵazǵa túsken: «Qazaqtyń áıgili ánshisi Kúláshtiń Jetisý eline kelin retinde alǵash kelgen saparynda Qanabek Baıseıituly ekeýiniń at shaldyryp, dastarqan jaıǵan jeri», degen sóz jazylǵan belgitasty ornatady.
Al qazaqtyń has sulýy, aty halqymyzdyń mahabbat taqyrybyndaǵy ánderiniń leıtmotıvine aınalǵan Qorlan she? Eskerte ketetin nárse, bul jerde biz oǵan kóp toqtalmaımyz. Sebebi ony «Egemen Qazaqstannyń» byltyrǵy jylǵy 31 naýryzda jarııalanǵan «Qusnı-Qorlan» atty maqalamyzda egjeı-tegjeıli jazǵanbyz. Oqyrmandardyń esine salyp, aıtaıyq degenimiz, bul ǵazız jannyń beıiti bizde emes, Reseıdiń Slavgorod óńirindegi Qaranaı aýylyndaǵy qorymda. Qazir sol jerde Qýat Esimhanuly men Erlan Arynnyń eńbegimen ornatylǵan 4,5 tonnalyq qyzyl granıt – belgitas tur. Onda aqyn Nesipbek Aıtulynyń óleńinen alynǵan: «Darıǵa ólmeıtuǵyn ánge aınalǵan, Dúnıege qaıtyp kelmes qaıran Qorlan», degen joldar bar.
...Sóz sońynda bul maqalany ne úshin jazǵanymyzdy aıtaıyq. О́ıtkeni gazetke jeke adam týraly osyndaı dúnıeler shyǵa qalsa, kóp jurt ony mereıtoı, datalyq sharalar qarsańyndaǵy nasıhat dep túsinedi. Olaı emes. Munda eshqandaı da astar joq. Maqsatymyz – elge biz de az da bolsa osyndaı adamdardyń bar ekenin aıtý. Jaqsy iske janyn salatyn azamatty jurtqa tanystyrý. Kópshilikke úlgi etip kórsetý. Osy arqyly oqyrmandarǵa oı salý. Basqa eshteńe de emes.
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan»
ASTANA
Sýretterde: Q.Esimhanuly; Jetisýdyń Arqarly asýyndaǵy ánshi Kúlásh pen Qanabek Baıseıitov at shaldyrǵan tóbe; Kókshetaýdyń kóne zıratyndaǵy S.Seıfýllınniń uly Aıanǵa arnalǵan belgi; Reseıdiń Slavgorod mańyndaǵy Qorlanǵa qoıylǵan qulpytas.
