Jasampazdyq jolymen

Olımpıada – el mereıi Búkil dúnıe júzi sporttyq sharalar jóninen Olım­pıa­­dalyq oıyndar degende beıtarap qalmasy anyq. Soń­ǵy ótkizilgen Beıjińdegi HHIH jazǵy olımpıadalyq oı­yndar áli kúnge kózi qaraqty sportsúıer qaýymnyń kóńi­linen óshe qoıǵan joq. Barlyǵymyz da onyń qýanyshy men kúıinishi jóninde árkez oıǵa alamyz. О́ıtkeni alda Londonda ótetin Jazǵy oıyndardyń HHH olımpıadasy tóbe kórsetip tur. Árıne, ótkennen sabaq almaı, aldyǵa qaraı qadam basa al­masymyz anyq. Sondyqtan, álemniń tórt tarapynan, ıaǵnı 200-den astam elden 11 myńǵa jýyq sportshy qatysqan Beı­jiń olımpıadasynyń dúbirin qaıta aqtaryp kórsek. Beı­jiń­ge bizdiń elden sporttyń 22 túrinen 132 sportshy at qosty. Jyl basynan olımpıadaǵa kimder barady, kimniń kúshi, kim­niń mysy myqty dep salmaqtap júrip aparǵan 132 sport­shy­nyń 13-i ǵana úmitti aqtady. Barǵa qanaǵat etip qalǵan hal­qy­myz «buǵan da shúkir» desek, BAQ ókilderi «elimizdiń eńsesin kó­tergen erlerimiz jarady!» dep jarysa jazdy. Árıne, qa­na­ǵat­shyldyqqa ne jetsin. Biraq, «áttegen-aılardy» jasyra ber­sek, budan ári jaǵdaıymyz jaqsaryp ketpeıtini de shyndyq. Basqasyn bylaı qoıǵanda Beıjiń tórinde bizdiń sport­­shylarymyzdyń ishinen boksshylarymyz ben ba­lý­andary­myz­­­­ǵa jáne aýyr atletterge zor senim júktelgen. О́ıtkeni osy sport túrlerinen olar budan burynǵy olımpıadalarda qan­jy­ǵamyzdy maılap, abyroıymyzdy asqaqtatyp edi. Solar­dyń arqasynda jalpy komandalyq esepte Atlantada 24-shi, Sıdneıde 22-shi orynǵa taban tiregen bolatynbyz. Al bul joly jalpy komandalyq esep boıynsha 29-shy oryndy qa­na­ǵat ettik. Budan burynǵy ótken olımpıada qorytyn­dy­la­ry­men salystyrar bolsaq, mynadaı nátıjeni kórgen bolar edik: Atlantada (1996 jyl): 3 altyn, 4 kúmis, 4 qola (bar­lyǵy 11 medal); Sıdneıde (2000 jyl): 3 altyn, 4 kúmis (barlyǵy 7 medal); Afınyda (2004 jyl): 1 altyn, 4 kúmis, 3 qola (bar­lyǵy 8 medal); Beıjińde (2008 jyl): 2 altyn, 4 kúmis, 7 qola (barlyǵy 13 medal). Bylaı qaraǵanda nátıje jaman emes. Ár olımpıada saı­yn jetilip, ósip kele jatqanymyz baıqalady, biraq damýy­myz qarqyndy emes. Ásirese, «Biz bylǵary qolǵap sportynan Kýbadan keıin ekinshi oryndamyz», dep bórikterin aspanǵa laqtyrǵan boksshylarymyz úmitti aqtamady. Olardy Kýba men Reseıdi bylaı qoıǵanda, ýkraın boksshylary da shań qaptyryp ketken joq pa? Eger, ózbek aǵaıyndar ala qoıdy bóle qyrqyp, Baqyt Sársekbaevty «sen qazaqsyń» degendeı, keýdeden ıterip, lısenzııadan qaǵyp, óz ultynyń ókilin aparmaǵanda, bizdiń qorjynymyz bokstan bos qaıtar ma edi, qaıter edi. Rıngke shyqqan alǵashqy kúnnen-aq sabyrly da salqyn­qan­dy keıpinen tanbaǵan Baqyt barlyq qarsylasyn aı­qyn basymdylyqpen jeńip, qazaqy namysynyń arqa­syn­da ózbek boksyn «nokaýtqa» túsirgendeı boldy. Eger, ol rıngke О́zbekstan quramasy qatarynan shyqqanda dál osyndaı jetistikke jeter me edi, jetpes pe edi? Qorjynymyzǵa eki altyn salǵan eki sportshymyz – Ilıa Ilın men Baqyt Sársekbaevtyń janarlarynan ot ushqyn­dap, jastyq jigerleri men namysy qatar órilip turǵanyn teledı­dar­ǵa telmirgen qalyń qazaq baıqamaı qalǵan joq. Olar ózderine senimdi edi. 20 jasqa endi ǵana aıaq basqan Ilıa «men birinshi oryn alamyn» dep, ekranǵa qaıta-qaıta nyǵar­laı aıtqany, osy sertinde turyp, ziltemirdi serpe kóter­gende, qazaqstan­dyq­tardyń bári oryn­da­ry­nan bir kóterilip turǵany anyq edi. «Birde-bir altyn­syz qalar ma ekenbiz» dep kóńili kúpti bolyp kútken halyqtyń úmitin aqtaǵan Ilıa Ilındi erekshe ataý kerek. Al Baqyttyń jaıy belgili. О́zbekterdiń qııanatyna shyda­maǵan namysqoı qazaq qanynda oınaǵan namysynyń arqa­syn­da altyndy ata-babasynyń atamekeninde qal­dyr­dy. Baıraqty básekede baq pen bap, namys jeteleıtinin dáleldedi olar. Al bizdiń jigitterdi budan buryn alǵan júldeleriniń býy qysty ma, álde, óz elimizde júrip ózgege jaltaqtaýdan jigeri jasyp qalǵan ba, áıteýir, janarlary solǵyn, eńseleri eńkish qalpy elimizge oral­dy. Osyǵan qarap, bizdiń boksshylarymyzda toqmeıilsý basym boldy-aý degen oıǵa qalasyń. Joǵaryda jazǵandaı, biz úmit kútken boksshylardyń je­ńiske jetpeýine qazylardyń tobyqtan qaqqany sebep boldy dep aqtalyp-aq jatyrmyz. Biraq, áýelgide qytaı boks­shy­synan utylyp, shırek fınalǵa shyǵa almaǵan Mereı Aqsha­lov­tyń kebin kımeý úshin qalǵan boks­shy­la­ry­myz beldi bekem býý kerek edi. Synyqqa syltaý tabyl­ǵan­daı bar múmkin­dikte­rin paıdalanýdyń ornyna, «tóreshi­ler­diń búıregi qytaıǵa buryp ketti» dep dármensizdik tanytý qazaq jigitterine ja­raspaıtyn-aq qylyq. Elimizden attanarda terilerine syımaı, jeńissiz qaıtpaımyz degen jigitter, jerebe tartylǵan kúni «jerebe bizge sátsiz shyqty» dep qarsylastarynyń qarymyn kórmeı jatyp, atyn estigeninen-aq shoshyǵany kóńilge kúdik uıalatyp edi. Sonda olardyń «bizdi bir jeńse, kýbalyqtar ǵana jeńedi» dep jelpinip júrgenderi beker bolǵany da?! О́ıtkeni, qytaı boksshylary osy ýaqytqa deıin birde-bir Olıpıadada top jaryp alǵa shyqpapty. Sondyqtan, bylǵary qolǵap sheberleriniń bul aqtalýlary jónsiz, árıne. Bir qýanarlyǵy, Olımpıada oıyndarynda alǵash ret dzıýdodan júldeger atandyq. 100 kelige deıingi salmaqta Ashat Jitkeev kúmisten alqa taqty. Erkin kúres pen grek-rım kúresi sheberleriniń ónerimen jetken jetistikterin aıtpaı ketýge bolmas. О́ıtkeni olar bizdiń qorjynymyzǵa túsken 13 medaldyń sanyn tolyqtyrǵandar. Mysaly, erkin kúresshi­le­ri­miz 1 kúmis, 1 qola júldege ıe bolsa, grek-rım kúresshile­ri­miz 2 qola júldeni enshiledi. Taek­von­doda da tuńǵysh ret olım­pıada oıyndarynda júldege ıe boldyq. 80 kılodan joǵary salmaq dárejesinde na­mys­ty qoldan bermegen, bir jaǵynan babynan góri baǵy basym bolǵan Arman Shylmanov qola medalǵa ıe boldy. Olıpıadaǵa tuńǵysh ret qatysqan qol doby men voleıbol sııaqty sporttyq oıyndarda oısyraı jeńilgen qyzdar koman­dasy Qytaıǵa baryp qaıtqandaryn ǵana maqtanysh etti. О́ıt­keni, osy saladaǵy sportshylarymyz álemdik deńgeıde óner kór­setýge jete qoıǵan joq edi. Sondaı-aq, bul olımpıada qa­zaq balasyna úshin kúres pen bokstan da basqa sport túrleri bar ekendigin, máselen, stendtik atý, qazirgi bessaıys, sınhron­dy júzý, sadaqpen atý, velosport, akademııalyq esý, ústel tennısi, baıdarka jáne kanoe esý degen sııaqty sport túrlerine kó­ńil bólý kerek ekenin eske salǵandaı boldy.   Azıada armandarǵa jol ashty «Jasampazdyqtyń jıyrma jyly» dep atalǵan aǵymdaǵy jyldyń betashary da álem nazaryn Qazaq eline aýdartqan saıa­sı mańyzdy sharalarmen qatar álemdik sporttyq is-shara­lar­men bastalǵan bolatyn. Álemdik sportta Qysqy olımpıada oıyndarynyń ótýi mańyzdy oqıǵalardyń biri bolyp sanalady. 1956 jyly Italııanyń Kortına d Ampesso qalasynda ótken VII Qys­qy olımpıada oıyndaryna Qazaqstan alǵash ret qatysty. Jal­py Qysqy olımpıada oıyndaryna 206 qazaqstandyq sport­shy qatysqan. Onyń ishinde 5 sportshy Olımpıada jeńimpazy atandy. 2010 jyly qazaqstandyq sportshylar Vankýverde ótken Olımpıada oıyndarynyń 9 túrine qa­tysý úshin 40 lısenzııa jeńip aldy. Qazaqstandyq sport­shy­lardyń Vankýver-2010 qysqy Olımpıadasyna qaty­sýy elimizdegi qysqy sport túrleriniń damýyna septigin tıgizdi. Sport álemindegi úzdiksiz alǵa jyljý men bıik sport­tyq baǵyndyrýlar nátıjesi qysqy Azııa oıyndarynyń tek qana sporttyq maǵynadaǵy ǵana emes, joǵary dá­re­jedegi­ qoǵam­dyq-saıası ári mádenı oqıǵa retinde qabyl­danatyn deńgeıge kóterip otyr. Oǵan bárimiz de bıylǵy jyly Almaty men Astana qalalarynda ótkizilgen sharalar barysynda tánti bol­dyq. Bıylǵy jyly álemniń 27 elden kelgen kileń «sen tur men ataıyn» deıtin sańlaq sportshylardyń aldynda aby­roı­dan aırylmaý eń bas­tysy desek te, osy oıyndardy uıym­das­tyrýǵa bar kúshi men qaıratyn jumsaǵan Qazaq eliniń mártebesin ósirý de basty maqsat boldy. Bul eki jaǵdaıdan da qazaqtyń murty qısaımaı ótkeni barshańyzǵa málim. Bul dodaǵa óz elimizden 164 sportshy qatysty. Sport­tyń 11 túrinen: shańǵymen tuǵyrdan sekirý, short-trek, taý shań­ǵysy, shańǵymen baǵdarlaý, konkı tebý, bıatlon, mánerlep syrǵanaý, dopty jáne shaıbaly hokkeı sııaqty birin bilsek, birin bilmeıtin sport túrlerinen on kún boıy saıys ótti. Hokkeıden, ásirese, qyzdar oıyny tartysty ótti. Qa­zaq­stan komandasy áp degennen-aq, ózderiniń sheber qı­myl­dary­men, qarsylastarynan qarymta qaıtara alar­lyq­taı qaýqary bar ekendikterin tanytty. Qorjyny­myzǵa alǵashqy altyndy salǵan da solar boldy. Qazaq sporty tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan ala­man­­ǵa túsý kim-kimge de syn. Almaty qalasynyń «Ta­ba­ǵan» sport kesheninde ótken frıstaıl sport saıysynda qazaqtyń qara kóz qyz-jigiti namysty qoldan bermeýge tyrysty. Sporttyń bul tú­­rinen tájirıbemiz az desek te, Ońtústik Qazaqstan oblysy­nyń qos birdeı frıs­taıl­shysy Jibek Arapbaeva men Rýslan Ábi­lıa­tıpovtiń biri qola, endi biri kúmis júldeni qorjynǵa saldy. Shańǵymen baǵdarlaý, bıatlon, taý shańǵysy jarys­ta­ryn­da demalyssyz qatysqan sportshylar qansha sharshasa da sha­shasyna shań juqtyrmaı, qarsylastaryn qar qap­tyryp ketti. Ras, óz elinde kim de bolsa «aryq sóılep, semiz shyǵa­tyny» aqıqat. Desek te, tikeleı efır arqyly berilip jat­qan saıystarǵa jankúıerlik etken kúlli kórermenniń jiti kózin aldaý múmkin emes. Bizdiń sportshylar shynyn­da da erledi. Sóıtip, Ońtústik Koreıa qu­ra­masy 13 altyn, 12 kú­mis, 13 qola medalmen úshinshi oryndy, Japonııa 13 al­­­­­­tyn, 24 kúmis, 17 qola medalmen ekinshi oryn­nan kó­rin­di. Al Qa­zaqstan quramasy óz qorjynyna 32 altyn, 21 kúmis, 17 qola salyp, jeńistiń bıik shyńynan oryn tepti. Osy­laı­sha, VII Qysqy Azııa oıyndarynda Qazaq eliniń ánura­ny 32 ret shyrqalyp, 32 márte kók baıraǵymyz kókte jelbiredi.   Táýelsizdik merekesine jańa sporttyq qadammen Bıylǵy jylǵy 20 tamyzda Astana qalasynyń «Dáý­let» sport kesheninde Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy aıasynda Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdentiniń júldesi úshin qazaq kúre­si­nen «Qazaqstan barysy» atty respýblıkalyq jarys ótkizil­di. Bıyl tuńǵysh ret ótkizilgen aıtýly jarysta 14 oblys, Astana, Almaty qalalarynan úzdik dep tanylǵan 64 balýan beldesti. Absolıýttik salmaq dárejesinde kúresken balýandar arasynda «Qazaqstan barysy» ataǵy men 150 myń AQSh dol­lary sarapqa salyndy. Jarys qorytyndysy boıynsha I oryn­dy, «Qa­zaqstan barysy» ataǵyn jáne 150 myń AQSh dollaryn Ulan Rysqul (Qyzylorda oblysy) jeńip alsa, «kúmis belbeý» men 30 myń AQSh dollary II oryndy ıelengen Beıbit Ystybaevqa (Jambyl oblysy) tabys etildi, III oryndy – «qola belbeý» men 10 myń AQSh dollaryn Shalqar Jolamanov (Shyǵys Qazaqstan oblysy) jeńip aldy. Sonymen qatar, júldeger sportshylardy daıyn­da­ǵan jattyqtyrýshylarǵa tıisinshe 50 myń, 10 myń jáne 5 myń AQSh dollary tapsyryldy. Sondaı-aq, aǵymdaǵy jyldyń tamyz aıynyń 19-20 kún­deri Astana qalasynyń Beıbitshilik pen kelisim sa­raı­ynda «Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy aıasynda Sport kúni – kásibı merekesine oraılastyryp, qoǵamnyń, memlekettiń jáne bıznestiń qatysýymen I Sporttyq forým ótkizildi. Sonymen birge, aýyl sportyn damytýǵa baǵyttalǵan «El Qaıraty» respýblıkalyq aýyldyq dene shynyqtyrý-sport qoǵamy» qoǵamdyq birlestiginiń tusaýkeser jına­lysy ótti. Memleket tarapynan bıylǵy merekelik jylda ótki­zi­le­­tin sharalar legi bir bul emes. Olardyń ishinen aýyz tolty­ryp aıtar jańalyǵy «Táýelsizdik jyldary Qa­zaq­stan spor­ty­na úles qosqan eldiń ataqty sportshyla­rymen Memleket Basshysynyń kezdesýin uıymdastyrý» jáne Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna arnalǵan Ulttyq sport túrleri festıvalin ótkizý bolyp otyr. Festıvaldy ótkizýdegi maqsat – Qazaqstan Prezı­dentiniń halyqqa Joldaýynda aıqyndalǵan mindetterdi oryndaý, ulttyq sport túrlerin, sonyń ishinde aýyl spor­tyn tanytý jáne damytý, jastardy sportpen shuǵyl­da­ný­ǵa tartý, halyq arasynda salamatty ómir saltyn nasıhattaý. Festıvaldy sapaly ótkizý úshin shuǵyl shtab múshele­ri­niń, QR Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵy, sport túrleri­nen federasııa basshylarynyń, memlekettik jattyqtyrýshy­lar­dyń qatysýymen atalǵan keshendi is-sharany daıyndaý men ótkizý jóninde otyrys 14 maýsym kúni О́skemen qala­syn­da ótkizildi. Festıvaldyń reglamentine sáıkes oǵan 14 oblystyń, Astana men Almaty qalalarynyń eń myqty sportshy­lary qatysady. Aqtyq jarysqa 1700 sportshy qatysady. Festıval Shyǵys Qazaqstan oblysy ákimdigi, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, Qazaqstan halqy Assam­bleıa­sy, «Nur Otan» halyqtyq-demokratııalyq partııasy jáne respýblıkalyq Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵynyń qoldaýymen ótedi. Al qorytyndy sharalar retinde Táýelsizdiktiń 20 jyl­dy­ǵyna oraılastyrylǵan sport keshenderi men ortalyqtary ashylýynyń saltanatty rásimderin ótkizý jyl sońyna josparlanyp otyr. Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn ótkizý boıynsha is-sharalar josparynyń tar­ma­ǵyn oryndaý sheńberinde mınıstrlik salynǵan jáne saly­nyp jatqan sport keshenderi men sport nysandary boıynsha belgili jumys júrgizýde. Sonymen qatar bıylǵy 4 jeltoqsanda «Sergektik» ura­ny­­­men respýblıka aımaqtarynda hokkeı korttaryn, shań­ǵy­men jappaı syrǵanaý úshin shańǵy trassalary men muz aı­dyn­­daryn ashý josparlanyp otyr. Týrızm jáne sport mınıstrligi oblystardyń, Astana jáne Almaty qalalarynyń ákimdikte­ri­men birge «Densaýlyq – zor baılyq» urany boıynsha salamat­ty ómir saltyn nasıhattaý jónindegi sporttyq-buqaralyq is-sharalar ótkizbek. Beıbitkúl TOQABAEVA. (Maqala Týrızm jáne sport mınıstrliginiń tapsy­ry­sy boıynsha jazyldy).