Aımaqtar alaqany aıalaǵan Astana

Elordada 15-16 qarasha kúnderi Almaty qalasynyń jáne Aqmola men Aqtóbe oblystarynyń kúnderi ótýde  

Táýelsizdiktiń besigi bolǵan Almaty

Elordadaǵy Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda Almaty qalasynyń As­tanadaǵy kúnderi aıasynda kórme uı­ym­dastyrylyp otyr. Buǵan deıin jas qalaǵa Jetisý je­ri­niń syıy retinde 25-27 qazan kúnderi Almaty oblysy óziniń berekeli jár­meń­kesimen kelip, astanalyqtar men qala qonaqtaryna sapaly da qol­je­timdi azyq-túlik ónimderin usynǵan bolatyn. Oblys aýylsharýashylyq jármeń­ke­sine 177,2 mıllıon teńgeniń, onyń ishinde 90,5 tonna et ónimderin, 160 tonna kókónis, 74 tonna jemis-jıdek, 100 tonna kartop pen 0,5 tonna sút ónimderin ákelgen bolatyn jáne osy sapaly ónimniń baǵasy da bazar baǵa­synan 15-20 paıyzǵa arzanǵa túsip, Astana jurtshylyǵy ońtústikten kelgen kól-kósir taǵamdy úlken yqylas­pen qabyl alǵan-dy. Osy Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda oblystyq kór­ke­mónerpazdar, otbasylyq ansamblder men respýblıkalyq túrli baı­qaý­lar men báıgelerdiń jeńimpazy atan­ǵan óner ujymdary qala jurtynyń kó­ńi­lin shalqytqan úlken konsert uı­ym­­dastyrǵany da astanalyqtardyń kó­­ńi­linen kóshe qoıǵan joq. Endi mine, Elbasynyń ózi kelip qatysatyn kórmege ásem qala Almaty óziniń egemendik alǵannan beri qol jetkizgen jetistikterin Táýelsizdiktiń 20 jyldyq uly merekesi qarsańynda pash etkeli otyr. Osy rette áıgili aporttyń otany, jer jánnaty Jetisýdyń alyp taýla­ry­nyń baýraıynda ornalasqan ásem qala týraly az-kem aıta ketsek, artyq bolmas. Almaty – Eýrazııalyq kontı­tent­tiń mańyzdy jáne yńǵaıly jerinde, Uly Jibek jolynyń júl­ge­sinde orna­lasqan. Sonymen qatar qa­la­nyń týrızm salasyn damytýǵa úlken múmkin­dikteri bar. Almaty ishki jalpy ónim­niń besten bir bóligin óndiredi jáne memlekettiń bıýdjettik kirisiniń shırek bóliginen astamyn beredi. Bú­ginde Al­ma­tyda qazirgi zamanǵy megapolıske sáı­kes keletin ınfra­qury­ly­m­­nyń bar­lyq negizgi elementteri orna­lasty­ryl­ǵan. О́ńirlik ishki ónim kór­set­kishi boıynsha Almaty Ortalyq Azııa­nyń barlyq qalasyn jáne Reseı­diń keıbir aımaqtaryn da edáýir basyp ozady. Máselen, Almatynyń óńirlik ishki ónim kórsetkishi Tashkentten 4,5 ese, Novosibirden 1,5 ese, Omby obly­synan 2 ese joǵary. Qala óńirler arasynda barlyq jaǵynan bolsyn óte jaǵymdy ja­ǵy­nan sıpattalady. Son­daı-aq, qala da­mýynyń deńgeıi týraly halyqaralyq sarapshylardyń baǵalaý­yn­sha, Almaty «Álemniń ǵalamdyq qa­lalarynyń» tizimine kirdi. Atap aıt­qanda, Detroıt, Edınbýrg, Manchester, Sankt-Pe­ter­býrg jáne Doha sııaqty álemdik eko­nomıkanyń ortalyǵy retinde tanymal bolyp otyr. Qalanyń mańyzdylyǵy artyp keledi, sondyqtan memleket oǵan úlken mán beredi. Elimizdegi sha­ǵyn jáne orta bıznes ón­dirgen barlyq ónim kóleminiń 27 paıy­zy Almaty qalasynyń úlesine tıesili. Bul – jaqsy kórsetkish. Qala basshy­lyǵy 3 birdeı mańyzdy baǵytqa ynta qoıyp otyr. Olar, birinshi baǵyt – ekono­mı­kalyq ósimniń mańyzdy kór­set­kishiniń biri bolýy tıis – Alataý aýdanynda alańy 490 gektar bolatyn ındýs­trııa­lyq aımaqty damytý. Prezıdent Úki­metke Almaty qalasy men Almaty oblysynyń ákim­derimen birlesip, qala men irgeles aýmaqtyń kólik júıesin damytýdyń keshendi josparyn qaraýdy jáne qa­byldaýdy tapsyrǵan bolatyn, sol sebepti de, ekinshi baǵyt – kólik qyz­metiniń jańa balamaly túrlerin qo­sa alǵanda, qalanyń barlyq kólik jú­ıesin keshendi damytý. Sonymen qatar, basa nazar aýdaryp otyrǵan úsh­inshi baǵyt – Almaty óńirinde týrızmdi, sonyń ishinde jeke menshik taý shań­ǵysyn damytý. Aǵymdaǵy jyldaǵy ma­ńyzdy jobalardyń arasynda – met­ronyń birinshi kezegin paıdalanýǵa berý, Shyǵys-aınalma avtojolynyń qu­ry­­lysyn aıaqtaý, Respýblıka saraıyn qaıta jóndeý, birqatar ózge de mańyz­dy ınfraqurylymdyq jáne áleýmettik jobalar bar. Almatyny iri óńirlik qarjylyq ortalyq retinde odan ári damytý óz­ekti másele ekendigi anyq. Mamyr aıy­­­nyń basynda kelgen kezde Elbasy Táýel­siz­digimizdiń 20 jyldyq mereı toıyna Almaty qalasynyń belsendi qatysýyn jáne tarıhı uly datany aıyryqsha atap ótýge shaqyrǵan bola­tyn. Bul kórme Prezıdenttiń sol só­zi­niń údesinen shyǵýǵa jasalyp otyr­ǵan qadam. Aqmolanyń aq peıili Jetpis jyldyq tarıhy bar Aqmola óńiri 1939 jyldyń 14 qazanynda irge­tasyn qalady. Oblys ortalyǵy sol­tús­­tiktiń sulý mekeni Kókshetaý qala­synda ornalasyp, osy ásem qaladan basqa­ry­lady. Oblystyń jer aýqymy 146,2 myń shaqyrym aýmaqty qamtyp jatyr. Tek sulýlyǵymen ǵana emes, tabıǵı baı qazynaly ólkede Kókshetaý men Stepnogor qalalary, 17 aýdan, aý­dan­­darǵa qarasty 8 kishigirim qala men 244 aýyldyq okrýg bar. Oblystyń ha­lyq sany 733 myń adamdy quraýmen qatar bul oblys kóp ultty óńir ekendigimen de belgili. Paıdaly qazba baı­lyǵy jóninen aýyz toltyryp aıtar­lyqtaı baı ólkede tehnıkalyq almaz­dyń, ýran­­­nyń 25 paıyzy, altynnyń 12 paıyzy jáne qurylys materıaldaryn jasaýǵa paıdalanatyn kvars qumy, dolomıt, kaolın sekildi mol qazyna qory bar. Aqmola – astyqpen aty shyqqan qut­ty meken. Munda jylyna jınalǵan joǵary sapaly astyq búkil elimizdi qamtamasyz etip otyr desek te bolady. Sonymen qatar, et pen sút ónimin óndirýde de Aqmola oblysynyń kór­set­kishi joǵary. Aqmola oblysynyń Astanadaǵy kún­derine arnap Eńbekshilder aýdany jármeńkege 22 tonna sıyr etin, 7 tonna jylqy etin, 3 tonna qoı eti men nan ónimderin, sút, bal ákelip halyqqa qoljetimdi baǵamen usynyp otyr. 11 aýyldyq okrýg, «Eńbek» JShS, «Hleborob» JShS, «Baqytjan» sharýa qo­jalyǵy sekildi 22 jekelegen ónim óndirýshi seriktestikter sapaly ónimin jármeńkege shyǵardy. Mal jáne astyq óndirýdi kásip etken aýdan bıyl 124 myń gektar jerge egin egip, onyń ár gektarynan 15 sentnerden astyq jınap alǵan. О́tken joly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózi arnaıy baryp tamashalaǵan «SK-Fýd» JShS jýyrda mal bordaqylaıtyn ferma ashyp, Amerıkadan, Avstralııadan 942 bas asyl tuqymdy qoı alyp, bola­shaq­ta et daıyndaý isin búgingi deńgeıden de joǵarylatamyz dep otyr. Eńbekshilder aýdanynan kelgen Quttybek Sharıpov basqaratyn «Sharıpovtar» sharýa qojalyǵy 2 tonna sıyr etin ákelip, eldiń qaltasy kóte­re­tin baǵamen saýdaǵa shyǵardy. Alý­shy­lar dán rıza. Sharýashylyqtyń 600 bas iri qarasy bar, 2 myń gektar jerdiń myń gektaryna bıdaı egip, qalǵan myń gektaryna maldyń azyǵy úshin jem-shóp daıyndaýǵa arnalǵan qunarly da­qyldar sebiledi. О́z isine uqypty qo­jalyq bıylǵy astyqty ýaqytyly jınap alýmen qatar Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasyna myń tonna bıdaı ótkizgen. Búgingi jármeńkege Eńbekshilder aý­dany 6 tonna sıyr etin, 600 kılo jylqy etin, 800 kılo qoı etin jáne 1 tonna shoshqa etin ákelgen. Odan ózge 10 tonna kartop pen 50 myń dana ju­myrtqa da bar. Jármeńkege aýdannan 3 jaýapkershiligi shekteýli seriktestik pen 3 sharýa qojalyǵy qatysyp otyr. Aýdannyń bıylǵy kórsetkishi kóńil qýantarlyq. Bıyl «QazAgronyń» nesıelik qoldaýymen mal tuqymyn asyl­dandyrýmen aınalysatyn seriktestik ashyp Soltústik Dakotadan ákelgen asyl tuqymdy mal basyn kóbeıtý qol­ǵa alyndy. Qazaqstandaǵy eń iri qus fabrıkasynyń biri bolyp esepteletin «Qazgerqus» deıtin qus fabrıkasynda 650 myń bas taýyq bar. Eńbekshilder aýdany ákiminiń orynbasary Qabıbol­la Shaıahmetov egemendiktiń 20 jyl­dy­ǵy tusynda Astana halqyna syı retinde Aqmola oblysynyń taǵam ónimderi men merekelik kórme, túrli sharalar daıyndap kelgendigin aıtty. Qorǵaljyn aýdany 15 sharýa qo­ja­lyǵy men 8 aýyldyq okrýgtyń aýyl­sha­rýashylyq ónimderin usyndy. Onyń ishinde 2 tonna sıyr eti, bir jarym ton­na jylqy eti, ondaǵan tonna qoı eti men 2 tonna balyq, shujyqtyń júzge tarta túrin usynyp otyr. Azyq-tú­lik­ten ózge qorǵaljyndyqtar Astana jurtshylyǵy men qonaqtaryna arnap jergilikti «Dýdaraı» halyqtyq-falk­lorlyq ansambliniń daıyndaǵan merekelik konserti jármeńkege kelgen jurttyń eńsesin kóterip tastady.   Araılanǵan Aqtóbe Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyn merekeleý aıasynda elordalyqtarǵa óz syı­la­ryn alyp jetken aqtóbelikter «Me­ga As­tana» oıyn-saýyq jáne saýda or­t­a­lyǵyna japsarlas aýmaqqa «oryn teýip», onda Aqtóbe oblysynyń áleýmet­tik-ekonomıkalyq damýy týraly kór­me­sin, aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jár­­­­meńkesi men óner sheberleriniń konsertin ótkizdi. «Sońǵy túıeniń júgi aýyr» demekshi, óńirlerdiń sońyn ala jetken oblys sharaǵa muqııat daıyn­dalypty. Aqtóbe óńiri elimizdegi iri aýmaqty alyp jatqan oblystardyń sanatyna jatady. Tabıǵı qazba baılyqqa baı, adamı, óndiristik jáne kóliktik áleýet boıynsha Qazaqstannyń qarqyndy da­mýshy aımaǵy bolyp sanalady. Oblys­­­tyń óńirlik jalpy ónimi ótken jyly 1993 jylmen salystyrǵanda 822 esege ósip, 1,4 mlrd. teńgeni quraǵan. Bıyl óńirlik jalpy ónimdi 1 trln.300 mlrd. teńgege jetkizý josparlanyp otyr. О́nerkásip óndirisi boıynsha da al­dyń­ǵy bestikke kiretin Aqtóbe oblysynda sońǵy jeti jyl ishinde 400-ge jýyq ınvestı­sııa­lyq jobalar júzege asyry­lypty. Bul 25 myń adamdy jumyspen qamtamasyz etýge múmkindik bergen. Osy oraıda bas­ty jetistik, Reseıden keletin elektr energııasy ımportyna táýel­di­lik­ten qutylý bolyp otyr. 90-jyl­dary oblystaǵy elektr qýatynyń 85%-y Reseıden alynsa, bul kórsetkish búgin­de tek 3 %-dy ǵana quraıdy. Aýyl sharýashylyǵy salasy da oń ózgeristerge toly. Qazir oblys óz tur­ǵyndaryn oblysta shyǵarylatyn óz taýarlarymen 80%-ǵa qamtamasyz etip otyrǵan kórinedi. Aqtóbe oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bas­tyǵy Muhtar Jumaǵazıev elordada ótkizilgen jármeńkege 300 tonna et pen 100 tonna kóleminde kókónis ónimderin alyp kelgendigi týraly málimet bere ketti. «Aqtóbe oblysynan kelgen ónim­der­diń ishinde shujyqtyń 50 túri, 300 tonna et, 100 tonna kókónis ónimderi bar. Jármeńkede sıyrdyń eti 1 kılosy 850 teńgeden, al qoı etiniń ár kılosy 750 teńgeden, túıe eti 900-den, jylqy etiniń kılosy 950 teńgeden saýdalan­dy, dedi ol. Al bul baǵa elordalyq­tar­ǵa bazar baǵasynan ájeptáýir arzanǵa túspek. «Mega Astana» oıyn-saýyq jáne saý­da ortalyǵy aınalasynda oblys aý­dandary men Aqtóbe qalasy atynan 12 qanatty bir jáne segiz qanatty 6 aq­shańqan kıiz úıler tigilip, etnoqala­shyq jumys istedi. Bul aýyldar eren eń­begimen jáne áskerı erligimen el tarıhynda esimderi qalǵan adamdardyń attarymen atalypty. Mysaly, Ábil­haı­yr han, Qobylandy batyr, Nurpeı­is Baıǵanın, Shyǵanaq Bersıev, Áıteke bı jáne taǵy basqa aýyldarda dastarhan jaıylyp, qonaqtarǵa dástúrimen bas tartyldy. Bul kıiz úıler halyq sheberleriniń qolynan shyqqan buı­ym­darmen jabdyqtalypty. Sondaı-aq munda Kishi júzdiń hany Ábilhaıyrdyń ataýly júzigi, ataqty kompozıtor Ahmet Jubanovtyń konserttik kostıými sekildi kóptegen tarıhı mańyzǵa ıe eksponattar bar. Halyqtyq merekeniń basty tartýy – aqtóbelikter uıymdas­tyrǵan «Baýyrsaq kúni» merekesi bol­dy. Merekege qatysýshy Astana tur­ǵyn­daryna 220 myńnan astam baýyr­saq­tar tegin taratyldy. Bul oblys áki­mi Arhımed Muhambetovtiń aıtýynsha, Aqtóbe oblysyna 80 jyl, al Aqtóbe qalasyna 142 jyl tolýyna oraı uıym­dastyrylǵan syı bolyp shyqty. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin ón­di­rýshiler tómengi baǵamen satylatyn ónimderdiń kóptegen túrin ala kelipti. Onyń ishinde et, balyq, sút, shujyq, kókónister, kúnbaǵys maıy, un, bal jáne basqalar bar.   Shalǵaı aýdannan tartý Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna tartý retinde elordada ótkizilgen jármeń­kege Yrǵyz aýdany qandaı tartýmen keldi degende, aýyz toltyryp aıtardaı kórsetkishter bar. 15 myń turǵyny bar Yrǵyz aýdany­nan 10 tonna balyq pen 3 tonna et al­yp keldik. Balyqtyń túr-túrinen, atap aıt­­­saq, 6 túri ákelindi. Onyń ortasha baǵa­sy 250-300 teńge. Aýdan aýyl sha­rýa­shylyǵymen, onyń ishinde mal sha­rýa­shy­lyǵy jáne balyq sharýa­shy­ly­ǵymen aınalysady. Osy eki baǵytta aýdan kó­leminde óndirilgen óz ónim­de­rimizdi sa­týǵa ákeldik. Qazaqtyń salt-dástúriniń qaımaǵy buzylmaǵan Yrǵyz aýdany ob­lys ortalyǵynan shalǵaı or­nalasqan. Degenmen, bul aýdan ómiriniń órleýine kedergi bolyp otyrǵan joq. Táýelsizdik alǵaly beri kóp jetistikke qol jetkizdik. Mysaly, «Batys Qytaı – Batys Eýropa» jolynyń 215 shaqy­rymy aýdan terrıtorııasymen ótedi. Endi Astana ba­ǵytyndaǵy jol qury­ly­sy bastalmaq. Jýyrda Yrǵyz-Tor­ǵaı rezervaty paı­da­lanýǵa berildi. Munyń barlyǵy tur­ǵyn­dardyń áleý­met­tik jaǵdaıyn art­ty­rýǵa septigin tıgizip otyrǵan úlken sharalar. Buǵan qosa, jýyrda táýelsiz­dik­tiń 20 jyl­dy­ǵyna oraı aýdanda oblys ortalyǵyna aptasyna eki ret ushaqpen qatynaý jolǵa qoıyldy. Endi aýdan tur­ǵyn­da­ry jalpy quny 15 myń teń­ge­niń ústin­degi bıletti oblystyq bıýdjet esebinen 3 950 teńgeden ala alady. Mırhan DÝANBEKOV, Yrǵyz aýdanynyń ákimi. Betti daıyndaǵandar Qanat ESKENDIR, Venera TÚGELBAI. Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT,