Tárbıe saǵaty: Adaldyq jolynan aınymaıyq

Bir jyl buryn oqýshy­lar­dyń pán olımpıadasy elimizde bir kúnde bolmaı, óńirlerde eki kúnge bólinip ótti. Sóıtip, bi­rinshi týrdyń materıaldaryn bilim saıysy ertesine óte­tin jerler ınternetten bi­lip otyrdy. Bıyl sol qatelik tú­zetilip, respýblıkanyń bar­lyq jerinde derlik bir ýa­qytta bol­ǵanyna qýandym. De­gen­men, eń durysy, olımpıada tap­syrmalarynyń úsh-tórt nus­qasyn daıyndaý. Naǵyz shy­naıylyq sonda ǵana bola­dy. Iаǵnı, pán olımpıadasy obek­tıvti sebeptermen buryn, ne keıin ótken oblystardyń materıaldary bir-birine yqpal ete almaıdy. 

2016 jyly bizdiń aýdanda oqý­shy­lardy olımpıadaǵa alyp ke­le jatqan kólik joldan taıyp, áıteýir, arty jaqsy bolǵan edi. Byltyr bilim bólimi sodan saq­tanyp, olımpıadanyń eki kezeńin de bir kúnde ótkizdi. Biraq, olımpıadany bir kún kesh bastaǵandyqtan oqýshylar ǵa­lamtordan I týrdyń jaýabyn bilip alypty. Búıtetin bol­ǵasyn keshiktirmeı, búkil el­degideı bir mezgilde bastaý kerek emes pe?! Eki kezeńdi birdeı ót­kizý oqýshylarǵa salmaq tú­siredi. Bir kúnde eki týrdyń tap­syrmalaryn tekserip shy­ǵý da qıyn. Ásirese, I týrdy tarazy­laý úlken jaý­ap­kershilikti qajet etedi. Keı­­bir deńgeıles jumystardy mu­­qııat taldaı túsý qajet. Ko­mıs­sııa tóraǵasynyń barlyq ju­mystardy bir qarap ótýine taǵy ýaqyt kerek. Qalaı degenmen de asyǵystyq jaqsylyqqa aparmaıdy. Qysqasy, eki týrdy eki kúnde ótkizý joǵarydan durys oılastyrylǵan.

О́tken jyldan beri quqyq negizderi páninen aýdandyq olı­m­pıadada komıssııa tóra­ǵa­sy bolyp kelemin. Sonda baı­qa­ǵanym, bıylǵy materıal­dar burynǵydan biraz jeńil kó­rin­di. Árıne, olımpıadanyń tap­syrmalary asa jeńil bolsyn dep otyrǵan joqpyn. Qa­zirgi kezde mektepte «Qu­qyq negizderi» páni jeke oqy­tyl­maıdy. «Adam. Qoǵam. Qu­qyq» degen pán 9-10-synyp­tarda 9 saǵat, 11-synypta 5 saǵat qana oqytylady. Sol ta­qyryptardyń ózi az óz­ge­ristermen qaıtalanyp be­ri­ledi. Sondyqtan birinshi týr­dyń tapsyrmalary kúrdeli bol­masa deımin.

«Qazaqstan tarıhy» páni­nen 11-synypta birinshi kezeń­de «Qala mádenıeti, arheologııa men óner» degen taqyryp bol­dy. Negizi arheologııa emes, arh­ıtektýra bolýy kerek edi. Oqý­shylar solaı dep, durysyn jazdy da. 9-synyptyń ekinshi kezeńniń basqatyrǵyshynda shym-shytyryq aralasyp ket­ken áripterdiń ishinen bir ar­tyq áripti alyp tastap, tarı­hı tulǵalardyń atyn, ne te­gin tabý kerek bolatyn. Oqý­shylardyń deni bile tura qa­te­­lesipti. О́ıtkeni, oryndalý sharty qazaqsha bolǵanmen, tap­­syrmanyń ózi oryssha nus­qa­symen berilipti. Quzyretti ki­­s­ilerdiń jaýapkershiligi qaı­da sonda? Basqatyrǵyshty qu­­rastyrýshylar muny ne­ge oılamaıdy? Álde ádeıi oqýshylardyń «basyn qa­tyrǵysy» kelgen be?! Nege aı­nalyp kelgende oqýshylar zalal kórýi tıis?! 

Olımpıada – naǵyz bilim­di­ler­diń saıysy. Demek, qazylar ózine artylar senimdi sezinýi tıis. Sony keıbirimiz tolyq tú­sinip júrmegen sııaqtymyz. Bir­de ózimnen kishi bir inim my­nany aıtty.

Oqýshy kezinde aý­dan­dyq olımpıadaǵa qa­ty­s­qanynda komıssııa qura­myn­daǵy jetekshisi «sálden keı­in syrtqa suran», deıdi eken. Sosyn jaýap jazylǵan pa­­raqty beretin bolsa kerek. Oqý­shylar byltyrǵy aýdan­dyq olımpıadada da bir ma­te­matıktiń oqýshysyna «kó­me­­giniń» baıqalyp qalǵanyn áń­gimeledi. Bulaı etsek, jas ur­paqty joldan taıdyryp, óti­rikke úıretemiz. Shynaıy bi­l­imdi jastyń taýyn shaǵyp, talabyn qaıtaramyz. Sonda ne úshin? Kem kúngi maqtan úshin be? Arzan ataq úshin be? 

Jaryqtyq shákirtterine «ne isteseńizder de taza qolmen is­teńizder», dep ár sabaǵy­nyń aldynda qolyn jýatyn Ybyraı atamyz eriksiz esi­me túsedi. Y. Altynsarın 1864 jyly mektep ashty. Sol ja­­ńa­­lyqty orys dostaryna qýa­na habarlaǵan hatynda jas ur­­paqtyń paraqor, óti­ri­k­shi bo­lyp óspeýi úshin al­ǵash­qy kún­nen ımandylyq pen adam­ger­shilik tárbıesine basa kó­ńil bólip otyrǵanyn jazǵan. Bul kezde Ybyraı 23 jasta ǵana bolǵan. Al, biz ne istep júrmiz? Oılanaıyq...

Serik ZIIаTOV,
Bulan orta mektebi tarıh pániniń muǵalimi

Batys Qazaqstan oblysy, Syrym aýdany

Oınatyp otyryp oılantý

Búgingi jańartylǵan bilim berý júıesiniń talaby balanyń oılaý qabiletin jetildirý, ózindik iskerlik qasıetterin qalyptastyrý, zaman talabyna saı oılaý júıesin júırik etip tárbıeleý ekeni belgili. Osy rette balany damytýda oıynnyń, kádýilgi balalar oıynynyń áseri mol ekenin aıtqym keledi.

Bul jobada oıyn balalyq shaqtyń tabı­ǵı serigi, qýanysh seziminiń qaınar kózi bol­ǵan­dyqtan jańa tehnologııalardy negizge ala otyryp, qazirgi zaman talabyna saı ózekti má­se­leler qarastyrylyp otyr. Iаǵnı, bala aınalany baqylaǵanda kórgen, tanyǵan jáne qabyldaǵan dúnıelerin oıyn arqyly beınelep kórsetedi. Sondyqtan kúndegi kózqaras boıynsha bala oıynyn ásheıin bir ermek dep uǵynbaǵan jón. Oıyn – bala úshin tolaıym eńbek ári úzdiksiz oqý. О́ıtkeni syrtqy dúnıeden qabyldaǵan bilimdik uǵymdar oıyn nátıjesimen tııanaqtalyp, turaqty ádetke aınalady. Balaǵa oıyn arqyly berilgen bilim men tálim-tárbıe damytýshylyq mánge ıe bolyp, jeke tulǵa retinde qalyptasýyna zor yqpal etedi. 

Oıynmen berilgen bilimniń mańyzyn joǵary baǵalaǵan kórnekti pedagog Anton Makarenko «Eresek adam úshin eńbektiń, jumystyń jáne qyzmettiń mańyzy qandaı bolsa, bala ómirinde oıynnyń mańyzy sondaı zor» deıdi. Sondyqtan keleshek qaıratkerdi tárbıeleýdi eń aldymen oıynnan bastaǵan lázim. Oıyn arqyly oqýshyny bilim alýǵa, oqýǵa qyzyqtyrýǵa, osylaısha, jeke tulǵanyń damýyn qalyptastyrýǵa bolady. Oıyn barysynda balalardyń bilimi tereńdeı túsedi, jańa ádis-tásildi, jańa bilimdi ıgeredi. Oıynda balalar ár nársege jaqsy zeıin qoıady jáne kóbirek esinde saqtaıdy. Balalar oıyn ústinde alǵa qoıǵan maqsatyna tez jetedi. Sondyqtan oıyn arqyly berilgen bilimnen bala túsinigine, jeke bastyń damýyna jáne balanyń psıhıkalyq damýyna oıynnyń áserin jáne áleýmettik qarym-qatynas mektebi ekenin baǵamdaýǵa bolady.

Oıyn arqyly balanyń sózdik qoryn damytýda aýyzsha sóıleý mashyǵy ózgeredi, tanym belsendiligi qalyptasyp, aqyl-oı prosesi jetiledi, túrli adamgershilik qasıetterdi boıyna sińiredi. Ártúrli oıyndardy uıymdastyra otyryp, balalardy bir-birine degen qaıyrymdylyq, meıirimdilik, dostyq, baýyrmaldyq, ortany syılaý sezimderine tárbıeleýge bolady. Sondaı-aq kimde-kim balanyń tildik qabiletin da­mytqysy kelse, eń aldymen onyń oılaý qa­biletin damytýy tıis. Budan túıerimiz oıyn­ǵa talpynyp turǵan balany tyıa berýdiń qa­jeti joq. Kerisinshe, bala oıynyn mazmundy uıym­das­tyrý jaqtaryn oılastyrǵan abzal.

Sáýle SMAShOVA,
№1 Zatobol orta mektebi
qazaq tili men ádebıeti pániniń múǵalimi

Qostanaı oblysy,
Qostanaı aýdany