Iá, qazaq ultynyń uly tuǵyry, Alash jurtynyń asqaq aıbary – arý Astanaǵa 20 jyl! Tarıh úshin qas-qaǵym sát. Biraq mynaý ózgerister ólshemi kóz ilespes jyldamdyqpen jarysqan búgingi kezeń úshin az ýaqyt ta emes sııaqty. Qalaı bolǵanda da, osy ýaqyt ólsheminiń ishinde Qazaqstan halqynyń eren eńbeginiń nátıjesinde álemniń ataqty astanalarymen saltanat jarastyryp, kórkimen de, kólemimen de boı talastyra alatyn qazaq jurtynyń jas ta bas qalasy qalyptasty. Osydan týra 24 jyl buryn astanany aýystyrý ıdeıasy alǵash jarııa etilgende, bul tym «ushqary» pikirdiń qaptaǵan qarsylastary túgil, at tóbelindeı jaqtastary da aınalasy 20 jyldyń ishinde el kindigi – Arqa tósinde osyndaı zamanaýı megapolıs boı kóteredi dep oılamaǵan edi.
Búginde «Aqmola astana bolady» degende, jurttyń bári bórkin aspanǵa ata qýanyp, alyp-ushyp, jappaı at basyn Arqaǵa burǵandaı kóringenimen, eldiń astanasyn aýystyrý máselesi úlken úgit-nasıhat jumysyn júrgizýdi qajet etti. Qazir Astananyń qadirli aqsaqaldary atanyp otyrǵan keıbir azamattar «Aqmolanyń batpaǵy men yzyńdaǵan masasyn alǵa tartyp», qulash-qulash maqala jazyp, qarsylyq bildirip te baqty. Mine, osyndaı tyǵyryqty sátterde Elbasy eren erik-jiger tanytty. Memleket basshysy úlken aýdıtorııalarda, úkimettik kezdesýlerde, aqparat quraldaryna bergen suhbattarynda astanany kóshirý ıdeıasynyń strategııalyq, ekonomıkalyq, jalpyulttyq mańyzyn jan-jaqty ashyp, el múddesi, urpaq bolashaǵy úshin bul bastamanyń balamasyz ekendigin alǵa tartty. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń batyl da tegeýrindi usynysymen Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamenti 1994 jyly 6 shildede el astanasyn Almatydan Aqmolaǵa kóshirý týraly sheshim qabyldady.
Depýtattar aldynda jasaǵan tarıhı baıandamasynda Elbasy Aqmola qalasynyń táýelsiz memleketimizdiń astanasy bolyp tańdalýynyń 32 negizgi ólshemin kórsetip berdi. Olar: áleýmettik-ekonomıkalyq, geosaıası, kólik ınfraqurylymy, ınjenerlik-kommýnıkasııalyq, qurylys, eńbek resýrstary jáne basqa da qolaıly múmkindikter edi. Qudiretti ýaqyt Memleket basshysynyń bastamasymen júzege asyrylǵan osy 32 artyqshylyqtyń naqty ómir aqıqaty ekendigin dáleldedi.
Uly ıdeıa aqıqatqa aınaldy. Kóz aldymyzda táýelsiz Qazaqstannyń tarıhy saltanat qurdy. 1997 jyly qarashada elimizdiń Memlekettik rámizderin Almatydan Astanaǵa ákelý, Prezıdent Ákimshiliginiń, Parlamenttiń, Úkimettiń jańa astanada jumysyn bastaý tarıhı rásimderi ótkizildi. 8 qarashada Aqmolanyń ortalyq alańynda Prezıdenttik gvardııa jaýyngerleriniń saltanatty sappen Memlekettik rámizderdi alyp júrý sherýimen elorda shejiresi bastaldy. Ánuran asqaqtap, Arqa tósindegi Prezıdent Ákimshiliginiń jańa ǵımaratynyń tóbesine (qazirgi qalalyq ákimdik janyndaǵy Tuńǵysh Prezıdent murajaıy) egemen eldiń Kók baıraǵy kóterildi.
Sol kúni aıaqastynan Arqanyń aqyrǵan aıazy kúshine minip, aýa temperatýrasy 40 gradýsqa jetti. Aýa raıynyń osy qatal synyna qaramastan, elorda erteńine senim artqan tileýles jurt alańǵa lyq tolyp, saltanatty sherý aıaqtalǵansha tarqamady. Sherýdi Uly dalanyń astanalary: Syǵanaq, Saýran, Saraıshyq, Otyrar, Túrkistan, Taraz, Orynbor, Aqmeshit, Almaty jalǵastyrdy. Elorda – Astananyń sherýin aqboz attyń ústinde appaq kıim kıgen jas bala bastady. Endi bir sátte alań toly jurttyń ortasy qaq aırylyp, ortaǵa oıýly shapan, oqaly bórik kıgen aqmolalyq aqsaqaldar shyqty. Aqsaqaldar tobyn jasy toqsannan asqan Arqanyń abyzy Muqat Meıirmanov bastady. Top ortasynda el aǵalary Ádilhan Shabatov, belgili aqyn Nurǵoja Orazovtar bar edi. Muqat aqsaqal Memleket basshysyna qyzyl aǵashtan asyl tastarmen órnektelip jasalǵan Aqmolanyń sımvoldyq kiltin tapsyryp, aq batasyn berdi. Dál osy saǵattan bastap Astananyń juldyzdy sáti bastaý aldy.
Sodan bergi ótken 20 jyl ishinde elimizdiń bas qalasy – Astana tórtkúl dúnıeni túgel tamsandyrǵan tarıhı qubylysqa aınalǵany aqıqat. Arqa tósindegi sáni men saltanaty jarasqan elorda búginde ozyq ıdeıalardy, jańa ǵylymı sheshimder men sáýlet óneriniń ozyq úlgilerin ómirge ákeletin jeruıyq ispettes. Dál qazir Astanada zamanaýı qurylys salasynyń barlyq qurylymyn qamtıtyn elimizdiń jańa qurylys klasteri qalyptasty. Bas qalamyzdyń kórkin arttyrǵan sáýlet óneriniń ozyq úlgileri saltanat qurdy. «Aqorda», «Astana trıýmfy», «Pıramıda», «Báıterek», «Han Shatyr» XXI ǵasyrdaǵy sáýlet óneriniń ozyq úlgileri bolyp tabylady. Bul ahıtektýralyq ansamblderge «Qazaq eli» monýmenti, «Máńgilik el» arkasy qosyldy. 91 metrlik záýlim tuǵyrdyń ushar basynan zańǵar aspanǵa umtylǵan samuryq qus azattyq ańsaǵan árbir qazaq balasynyń júregine maqtanysh sezimin uıalatty.
Batys pen Shyǵys órkenıetin jalǵastyratyn altyn kópir atanǵan arý Astananyń búginde tórtkúl dúnıeniń tolǵaqty túıinderin talqylaıtyn jahandyq ortalyqqa aınalǵany da aqıqat. Oǵan elordamyzda EQYU sammıti, VII Qysqy Azııa oıyndary, IKU forýmy, Astana ekonomıkalyq forýmy, Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezderi ótkiziletindigi tolyq dálel bola alady. Halyqaralyq aıtýly oqıǵalardyń dúbirli ordasyna aınalǵan elordanyń bul dástúrli estafetasyn ótken jyly «Astana EKSPO-2017» halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesi jalǵastyrdy. Tarıh qoınaýyna kirgen Taýyq jyly táýelsiz Qazaqstannyń bıik bedelin tórtkúl dúnıege taǵy da pash etken aıtýly oqıǵa – EKSPO-2017 kórmesi bolǵanyn álem moıyndady. Adamzat aqyl-oıynyń tamasha tabystarynyń birinen sanalatyn Búkilálemdik jetistik kórmesiniń qos ǵasyrlyq tarıhynda Ortalyq Azııada, tipti TMD elderiniń eshqaısysynda da mundaı halyqaralyq kórme jalaýy jelbirep kórmegen edi. Barys beıneli bolashaǵyna batyl qadam basqan táýelsiz Qazaqstan tórt qubylasy túgel damyǵan elderdiń de qolynan kele bermeıtin jahandyq sharany zor tabyspen, Halyqaralyq kórmeler bıýrosy Bas hatshysynyń bergen baǵasy boıynsha «sońǵy 25 jyl ishindegi eń tamasha kórme» retinde asqan uıymshyldyqpen ótkizýi elordamyz – Astananyń álemdik arenadaǵy abyroıyn odan ári asqaqtata tústi.
Mine, osyndaı tamasha jetistikter men jeńisterge toly 20 jyl ishinde Uly dalanyń qaq kindigi – Saryarqa tósinde XXI ǵasyr ǵajaıyby, álemdik megapolıs, arman qala boı kóterdi. Osy jyldar ishinde qala halqynyń sany úsh ese artyp, 298 myń adamnan 1 mıllıon adamǵa jetti. Qala halqynyń tabıǵı ósimi 5,5 ese artyp, árbir myń adamǵa shaqqanda 4,8-den 26,4-ke deıin ósti. Astanalyqtardyń ómir súrý uzaqtyǵy osy jıyrma jyl ishinde alty jasqa ósip, 69 jastan 75 jasqa jetti. Elordadaǵy joǵary oqý oryndarynyń sany úsh ese kóbeıdi. Jyl saıyn jas otaý, jańadan shańyraq quratyn jastar sany 3 myńnan 11 myńǵa deıin kóbeıip, tórt ese artty. Osy jyldar ishinde jańa jumys oryndarymen qamtylǵan astanalyqtar sany 136 myńnan 466 myńǵa deıin ósip, 3,5 ese artty. 20 jyl ishinde qala aýmaǵy 258 sharshy shaqyrymnan 800 sharshy shaqyrymǵa deıin ósti.
Astana – Qazaqstan táýelsizdiginiń tuǵyry. Elimizdiń elordasy Aqmolaǵa qonys aýdarǵannan bergi ótken 20 jyl memleketimizdiń qaýipsizdigin, geosaıası erkindigin, terrıtorııasynyń myzǵymastaı beriktigin, el ekonomıkasynyń qarqyndy damý strategııasyn qamtamasyz etken táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy betburys kezeń bolyp tabylady. Jıyrma jyl ishinde Astana Qazaqstannyń shynaıy táýelsizdigi men egemendigin pash etken memlekettik ortalyq bolyp tanyldy. Bolashaqta da eldiktiń eren elordasy – Astanada ǵasyrlar boıy Qazaqstan halqynyń azat oıy men múddeleri, asqaq armany men maqsattary is júzine asyryla beretin bolady.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»
