Mine, búgingi aqsaqaldyq jasqa jetkender sol kezeńde is basynda bolǵan urpaqtyń ókilderi. О́mir bolǵan soń jıyn-toı, sadaqa, qaraly dastarqan rásimderi bolmaı turmaıdy. Qandaı basqosý bolsa da, onyń aıaǵyna qaraı bata berilip, bet sıpalady. Osyndaı kezde dastarqan basyna jınalǵan kópshilik aralaryndaǵy jasy úlken adamdarǵa qaramaı ma? Al onyń beretin batasy beıne bir tost aıtyp turǵandaı estiletinine ne dersiz? Tipti bir jıynda bir jasy úlken azamat óz batasyn: «Al sol úshin alyp qoıaıyq!», dep bitirgende, jınalǵan jurttyń bári jerge qaraǵan edi. Aqsaqal degen abyroıly atqa saı kelmeıtin mundaı adamdarda qandaı qadir-qasıet bolmaq?
Qalaı desek te, sózi ótimdi, abyroı-bedeli joǵary, aıtqan sózi Qurannyń sózindeı qabyldanatyn aǵa býyn ókilderi búgingi qazaqstandyq qoǵamymyzdyń bir bólshegi, bir qazynasy emes pe? «Qarty bar úıdiń qazynasy bar», «Aýylyńda aqsaqal bolsa, jazyp qoıǵan hatpen teń» demeıtin be edi dana halqymyz. Aýzy dýaly, isi men sóziniń arasynda aıyrmashylyǵy joq, júzinen nury, aýzynan tálimi tógilgen aqsaqaldar – eldiń rýhanı tirekteriniń biri bolmaq.
Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń Aqtóbe oblysy boıynsha ókil ımamy Tólebı Ospan tómendegideı áńgime aıtyp berip edi: «Men ózime júktelgen paryzym men qyzmetimdi atqarý yńǵaıyna qaraı óńirdiń ár qıyǵynda bolyp turamyn. Sol kezde oblys aýdandaryndaǵy jamaǵat-qaýymmen de kezdesip, oı-pikirlerine qulaq túrip júremin. «Aqsaqalsyz aýyl bolmaıdy» degendeı, sondaı sátterde el ishindegi aǵa-urpaq ókilderi keıingi býynǵa qandaı úlgi-ónegesin kórsetip júr eken degen máselege de oı júgirtkendi hosh kórgen edim. El ishi qashanda zerdeli jandarǵa kende bolyp kórgen emes. Ásirese, solardyń arasynda Hromtaý aýdanynyń Aqjar aýylyndaǵy júris-turysy ornyqty, bitim-bolmysy baıyp-
ty, isteri ónegeli, sózderi de ımanǵa toly, keıingilerge tıgizer yqpaly mol aqsaqaldar jaqsy áser qaldyrdy».
Osy áńgimeden soń kóp keshikpeı bizdiń de jýrnalıstik issaparmen sol aýylǵa jolymyzdyń túskeni bar. Rasynda da, munda ımamnyń ańǵarǵanyndaı aqsaqaldyq mekteptiń alǵysharttary qalanǵanyna kóz jetkize tústik.
Búginde elimizdiń keıbir shalǵaıdaǵy aýyldarynda teris dinı aǵymdardyń jeteginde ketip qalyp júrgen jastar da kezdesedi. Ásirese mundaı kórinister dinı turǵydaǵy nanym-túsinikteri tómen jas urpaqtyń arasynda kóbirek boı kórsetip júrgeni de búgingi kúnniń bir shyndyǵy.
Osyndaı kezde: «shyraǵym, onyń jóni olaı emes, bylaı ǵoı», dep arqadan qaǵyp, onyń bolashaǵyna baǵyt-baǵdar silteıtin janashyr aqylshy tabylyp jatsa ári oǵan qulaq qoıa alatyn zerek jas óren kezdesse, bul onyń jarty baǵy, jarty baqyty deı berińiz. Mine, osyndaı aqsaqaldyq paryz oıdaǵydaı atqarylyp júrgen jaǵdaıda ár túrli teris dinı túsinikter tórge oza almasa kerek. Aıtalyq, osydan alty jyl buryn Temir aýdanynyń Shubarshı aýylynda dinı radıkaldardyń bas kóterýinen oryn alǵan ekstremıstik-terrorıstik sıpatta bolǵan qandy oqıǵanyń aldyn alýǵa bolmas pa edi? Jaǵdaı tym kúrdelenip, onyń arty polısııa qyzmetkerleri men jazyqsyz jandardyń qaza tabýyna deıin ákelip soqtyrýynyń arǵy astarynda aqsaqaldyq mekteptiń kemshindigi, Shubarshı aýylynda ımandylyq qaǵıdattarynyń ornyǵa almaǵany sekildi áleýmettik dert ushqyndary bolmaǵanyna kim kepildik bere alady? Kim biledi, bul aýyldaǵy úlkendik-aqsaqaldyq yqpal ústem túsken kezde múmkin mundaı qaıǵyly jaǵdaı oryn almaǵan bolar ma edi?
Sońǵy kezderi elimizdiń ár óńirinde janaza men jerleý rásimderi kezinde ári tart ta, beri tart deıtindeı ár túrli teris kórinister kezdesip qalyp júr. Mundaı jaıttardyń oryn alýyna teris dinı aǵymdardyń jeteginde júrgen radıkaldy toptardyń áseri de bar ekenin joqqa shyǵarý esh múmkin emes. Mine, mundaı synı sátterde jón-joralǵyny jaqsy biletin ári ornyqty oıymen el-jurtqa aıtqanyn tyńdata alatyn yqpaldy aýyl aqsaqaldarynyń bátýaly toqtamy kerek-aq.
Osy oraıda aıta keterlik jaıt, estigen qulaqta jazyq joq degendeı, Temir aýdanynyń Keńqııaq eldi mekeninde uzaq jyl otasqan zaıyby ómirden ótken kezde bir qarttyń kóz jasyna aýyldastarynyń bári de kýá bolypty. Ol kisi eń aldymen kempiriniń qaıtys bolǵanyna emes, óz kindiginen órbigen uldary áı-shaıǵa qaramastan, bir-eki saǵattyń ishinde máıitti zıratqa súıreı jónelgenine egilgen eken. Áke sózin qulaqqa ilmegen perzentterge ne shara? Bul jaıt sol aýyldyń rýhanı tireksiz qalǵanynan habar berip turǵandaı. Joǵaryda aıtylǵandaı, mundaı jaǵdaıda teris dinı aǵymdar da jan-jaqtan keý-keýleı beretini tabıǵı jaıt.
Aýyl ǵıbraty mol, el ishinde qadir-qasıeti joǵary, abyroıy men bedeli asqaq aqsaqaldarymen ardaqty. Aqsaqal – óte joǵary adamı mártebe. Tárbıe tiregi. О́nege órisi. Bizge keregi olardyń amandyǵy, denderiniń saýlyǵy. Osy oraıda búgingi áńgimemizge tirek bolǵan jaıttar kópshilikke oı salyp jatsa, oıǵa alǵan maqsatymyzdyń oryndalǵany.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE
