Femınızmniń budan asqan mysalynyń keregi de joq. Biraq... biraq ne nárse de mólsherinen asqannan keıin bir shıkiligi kórinbeı qoımaıdy. Ashýlansa, qazan ǵana emes, oń-terisi, aýyr-jeńiline qaramaı, qoǵamnyń kez kelgen salasyn qaınatyp jiberetin hanymdardyń qaı iste de alda júretinin kún saıyn úlgi tutyp, maqtanysh etip júrgenimizde, erlerimiz meshel tartyp bara jatyr eken. Dástúrli qazaq otbasyndaǵy «er azamat – bala-shaǵasyn asyraýshy, áıel – uqsatýshy» uǵymy patrıarh qoǵamnyń qatparynda qalmasa da, oryndarynyń almasyp, alystap bara jatqany ótkir sezilip keledi. «Qyzym turmysqa shyqqanda júzi jarqyn bolyp, qolyna kóseý ustap barmaı, qatyrma qaǵazymen barsyn» degen áke-shesheniń nıetinde qylaý joq. Amal neshik, buǵan gender men qyzdyń ata-anasy alaqaılaǵanymen, er balalarǵa qaraǵanda qyzdardyń joǵary bilimge kóbirek umtylyp, jumysty da erterek taýyp, burynyraq «ózimen-ózi» bolyp jatqandyǵynyń astarynda qazaq qoǵamyn ishten kemirgen zulmat jasyrynyp jatyr.
Bala tárbıesine ákesi men anasy birdeı jaýapty desek te, negizinen tárbıege ananyń yqpaly kóbirek sińedi. Qaladaǵy da, daladaǵy da ata-analardyń otbasyndaǵy bir-eki er balany jónsiz óbektep, daýyl túgili jelge qarsy tura almaıtyn jasyq etip ósirip jatqany óz aldyna bólek áńgime bolsa, oǵan búgingi aqyly oqýdyń aýyrtpalyǵy túskende, qyzdaryna kúsh salyp, «qara jumys istese de ólmeıdi, bir nanyn taýyp jeıdi» dep osy birdi-ekili uldy da oqytpaı, bilimsiz etip qoǵamǵa toǵytyp jatqan qasireti kelip qosyldy. Túptep kelgende, másele pysyq qyzda da, jigersiz ulda da emes, o bastan ul balaǵa tárbıeni durys bermegen, durys baǵyt siltemegen ata-anada bolyp otyr. Jumyssyzdardyń qataryna jyl saıyn júzdep qosylatyn mamandyǵy joq jigitterge ata-anasy «nege mal tappaısyń?» dep aıta almaıdy. Aýylda ne oqý joq, ne toqý joq, tekke júrgen sabazdarǵa «dıplommen aýylǵa» kelgen qyzdyń qaraı qoıýy da ekitalaı. El bolǵan soń, árıne, ishinara joǵary bilimdi qyzdyń aýyl jigitine turmysqa shyǵyp, tatý-tátti jarasyp ketetin kezderi bolady. Bul – bir.
Ekinshiden, oqý oqymasa da, qalaǵa kelip, ártúrli kásip úırenip, tirshilik dep tyrbanyp júrgen jigitter de barshylyq. Qolynda qatyrma qaǵazy bar joǵary bilimdi qyzdar ondaı jigitterdi de mensine bermeıdi. Biraq, oń jaqta otyryp qalýdan qoryqqan keıbir qyzdar amalsyz ýaqyt ótip bara jatqan soń táýekel etip, dıplomsyz jigitterge turmysqa shyǵyp jatady. Alaıda aqyl-oıy mektep deńgeıinde qalyp qoıǵan, tanym kókjıegi bilimmen keńeımegen ınfantıl jigitpen bilimdi qyzdyń nekesi úılesim tapqan baqytty nekelerdiń qatarynan bola bermeıdi. Sol kemshiligin búrkemelep, úıdiń de, áıeldiń de qojasy ekenin sát saıyn bildirip otyrý úshin, áıeliniń árbir túımedeı kemshiligin túıedeı etip betine basyp, dóreki minez tanytady. Árıne, bul mádenıet kórgen qyzdyń janyna muń salady. Sóıtse de kúıeýiniń jaǵymsyz mineziniń ózinen jaqsylyq taýyp, balalary úshin shydap-baǵyp, otbasy bútindigin saqtaıdy.
Al keıbir ózin ózi jaqsy kóretin ózimshil kelinshekter otbasyn saqtaǵan kúnniń ózinde, tańerteń erte turyp, erine shaı qoıyp berýge erinetinine qaramastan, óskende óz ulynyń áıelin ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustaıtyn naǵyz erkek bolǵanyn qalaıdy. Qarap tursańyz, bári de keshegi kekili jelbiregen kishkene uldyń, búgingi otaǵasynyń otbasy tizginin berik ustaǵanyna baılanysty bolyp otyr. «Jaman úıdi qonaǵy bılep jatsa», qonaǵy ǵana emes, balasy men áıeli bılep jatsa, ol áıeldiń emes, úıelmenine úlgi bola almaǵan azamattyń álsizdiginen. Áıeliniń biz ókshesiniń astynda bıleı jóneletin erkekten, aýyl men eldi aıtpaǵanda, óz bala-shaǵasynyń aldynda bedeli bar bala týady degenge eshqashan senýge bolmaıdy.
Úshinshiden, doıyr kúıeýdiń tóbe quıqany shymyrlatar balaǵaty men tepkisine shydaı almaǵan, ıakı kerisinshe, jýas, sol minezine qaraı jalqaý bolyp jolyǵatyn jylbysqylyǵyna uzaq tózýge shydamy taýsylǵan áıelder aradaǵy 2-3 balaǵa qaramastan ajyrasýǵa bel býyp jatady. Mysaly, 2017 jyldyń birinshi jartysynda 59 007 jup otaý qurǵan, alty aı ótpeı jatyp 729 jup ajyrasyp úlgergen. Árbir úshinshi neke buzylatyn Qazaqstan ajyrasý boıynsha álemde onynshy, al TMD elderi ishinde Reseı men Ýkraınadan keıin úshinshi oryn alady. Erli-zaıyptylar ajyrasqannan keıin 90 paıyzǵa deıin balalar anasynyń tárbıesinde qalady. Qalaı bolǵanda da olar – ákesiz, ákeniń qabaǵyn, áke ǵana bere alatyn minezdi kórmeı, bilmeı ósedi. Eki balamen ajyrasqan kelinshek endi eki jerde jumys isteýge májbúr. Alystaǵy áke turmaq, kúndiz-túni jumysta júrgen janyndaǵy sheshesiniń meıirimine jarymaı, kúni-túni teledıdar men dıvıdıdiń tárbıesimen er jetip jatqan bala qanshama. Qoǵamǵa taǵy da oısyz, maqsatsyz, jasyq, eńbeksiz mal tabýdy ǵana qııaldaıtyn jalqaý, jatypisherler kelip qosylady. Tipti, osy jankeshti analardyń kópshiligi «balam eshkimnen kem bolmasyn» dep, jalqaý ulyna aqyly dıplom alyp berse de, jastaıynan bilimdi joldas etpegendikten, oqyǵan mamandyǵyna sáıkes jumys isteı almaı, aqyrynda dıplomdy taksıst nemese «ohrannık» bolyp shyǵady.
Bul másele kún tártibinen máńgi baqıǵa túsip qalý úshin suraq bylaısha qoıylýy tıis: «Otbasy men Otanyna qorǵan bolar er balanyń qadir-qasıetin qaıtsek kóteremiz jáne olardyń ar-ojdany men abyroıy bıik bolýy úshin ne isteý kerek?» Áıtpese qanshama otbasylardyń úkilep úmit kútken, ýnıversıtet, akademııa bitirgen oqýy jetkilikti qyzdary ómirden bos qalǵan, bilimsiz uldaryna qor bolǵan ústine qor bola beredi. Qoǵamdy rýhanı jarymjan jigittermen qamtamasyz ete bergen saıyn olardyń ata-analary basqa úıdiń qyzdarynyń baqytsyz bolýyna sebepker. Otbasy túgili, óz basyn asyraı almaı, bilimsizdiginen, jumyssyzdyǵynan qorynyp, qorqaqtap úılenbeı júrgen uldaryn «qalada ne kóp, kúıeý tappaı qaqtyǵyp júrgen kári qyz kóp, nege bireýine úılenip almaısyń» dep qaıraıtyndar naǵyz ózimshil qatygezder. Al qaı ata-ana mápelegen qyzdarynyń mamandyqsyz mal baǵyp, qarbyz egip, qara sorpasy aǵyp saýdada júrgen, odan qalsa karta oınap, qoly bosasa shańyraqqa qarap shalqasynan túsip jatqan ónersiz, kásipsiz kúıeýge shyqqanyn qalaıdy deısiz?
«Áke-sheshe bolý da – synaq qatal»,– deıdi Farıza aqyn «Bala» atty óleńinde. Áńgime ata-ananyń balalary aldyndaǵy jaýapkershiligi men «ul» týraly bolǵanymen, ul-qyz dep bólinbeıtin tutas urpaq taǵdyryna alańdaǵannan aıtylyp jatyr. «Qyz balany oqytqan durys pa, er balany ma?» degen qııampurys saýaldy, «ekeýin de oqytý kerek» degen eshkimge abyroı ápermes máımóńkeni sylyp tastap, bir aqıqatty tanıtyn kez jetti. Ol – er balany qandaı jolmen bolsa da bilimdi etip ósirý, qaıtse de mártebesin kóterý. Búgingi kúni er bala tárbıesinen tysqary qalyp jatqan bul kemshilikti qatelik qana emes, qylmys dep sanasaq ta bolady. Ul balalardyń mamandyqsyz ómirden bos qalýy qyzdardyń olardy kózge ilmeýine, sol sebepti kári qyzdardyń sanynyń artýyna, jat el jigitteriniń qarmaǵyna túsýine jáne otbasynda róli tómen otaǵasylardyń kóbeıip, er men áıel tabıǵatynyń ózgerýine ákelip soǵyp jatyr. «Besik terbetken», «álem terbetken» áıel týraly asqaq sózderdi qoıa turalyq ta, otbasyna ıe bola alatyn otaǵasy-jigitterdi tárbıeleýge kúsh salsaq, qanekeı, aıaýly analar? Bári de aınalyp kelgende sizdiń qyzyńyzdyń baqyty úshin ǵoı.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
