Mamandar aıtqan sıfrlardan jan shoshıdy. Tyńdap otyryp oıǵa ketkenmin. Nege qoǵamdaǵy problemany ortaǵa salǵanda naqty oqıǵasyn, saldaryn ǵana sóz etemiz. Nege túp tórkinin izdep, tamyry qaıda jatyr nege túbirin qazbaımyz degen oı kelgen.
Burynǵy qazaq ómirinde jeke adam rýynan tys tirshilik ete almaıtyn. О́ıtkeni kóship-qonsa da, topyraqty ólimi men torqaly toıynda da, kúndelikti tirshiliginde de, balasynyń tárbıesinde de jeke ózi tirshilik etpeıtin. «Ý ishseń rýyńmen» dep, shalys basyp, jaza basqannyń da aıybyn rý bolyp kóterip, qunyn tóleıtin. Qoǵam atqaratyn jaýapkershilik qandaı joǵary deńgeıde bolsa, árbir jeke tulǵa da týra joldan aýytqýdyń qandaı zardaptarǵa ákeletinin bilip, ondaıdan boıyn qashyq ustaýǵa tyrysatyn. Aýyldaǵy qyz balanyń ǵana emes, uldyń da tárbıesine búkil qoǵam kóz tigetin.
Árıne, BAQ-tyń qıys ketken jeri az emes, sensasııa qýyp, jańalyq jetkizemiz dep jamandyqty jelpildetip ketetin tustar jetip-artylady.
Trenıngte osy bir óte názik máseleni qalaı jarııa etýdiń joldarymen bólisý jaıy qozǵaldy. Jýrnalıst aqparat jetkizýshi, oqıǵany jarııalaý-
shy. Al jetkinshekterdiń jynystyq densaýlyǵy týraly másele BAQ-tyń jurtshylyqqa jetkizýinde ketken qapydan týyp otyrǵan joq. Sondyqtan áleýetti uıymdardyń ulttyq dástúrge negizdelgen halyqtyq ınstıtýttardyń qaıta jandanýyna úles qosýyna múmkindik berý týraly aıtyldy.
Trenıngte balalardyń tym erte jetilýinde otbasylyq josparlaýdyń mańyzyna nazar aýdaryldy.
Sonymen derekter ne deıdi? Sońǵy 5 jylda 33 myń jasóspirim qyzdyń aıaǵy aýyr bolyp, onyń 10 myńy jasandy túsik jasatqyzǵan. Máselen, áleýmettik saýaldama júrgizilip, oǵan elimizdiń ár aımaǵynan, qalasy bar, aýyly bar 1166 ul-qyzy aralas jasóspirim qatysqan respondentterdiń 14 paıyzy erte jetilgenderin kórsetken. Osy 14 paıyzdaǵy balalarǵa saýaldardy ári qaraı tereńdete qoıǵandaǵy alynǵan jaýaptar jaǵa ustatarlyqtaı. Olardyń 8 paıyzdan astamy 14 jastan, 33 paıyzy 15 jasynan bastap eresek ómirdi bastap ketken. Árıne, fızıologııalyq turǵyda qansha jetildi degenmen, balanyń aty bala. Balaly bolǵan balalardyń sanynyń azaımaýy kóptegen áleýmettik qıyndyqtardy týdyrady. Ne oqý bitirmegen, ne mamandyq almaǵan, kámeletke tolmaǵan balanyń ózimen qosa ómirge alyp kelgen balasynyń da bolashaǵy bulyńǵyr bolary beseneden belgili. Mamandar tyǵyryqtan shyǵýdyń jalǵyz joly jynystyq tárbıe berý, balalardy aqparatpen qamtamasyz etý ekendigin aıtady. Ras, erte jetilgen balaǵa aqparat kerek. Kontrasepti preparattardy paıdalanýdy úıretý joǵarydaǵydaı problemanyń týmaýyna oń yqpalyn tıgizer. Biraq qazir qoǵamdaǵy balalardyń 20 paıyzdaıy ǵana jynystyq turǵyda erte jetiledi eken de, olarǵa qajet aqparat beremiz dep júrgende qalǵan 80 paıyzdan astam balanyń oıyna ne salamyz, olardy jasynan erte berilgen aqparatpen búldirip almaımyz ba, degen saýal týady.
Trenıngte shymyldyqtyń arǵy jaǵyndaǵy 15 jastaǵy aıaǵy aýyr qyz jaǵdaıymen bólisti. Jigiti ózinen 6 jas úlken, mamandyǵy da bar, taıaýda úılenbek eken. Ol sirá, óziniń tym erterek jetilgenin esepke alsa kerek, jasóspirimderge 15 jastan bastap jynystyq tárbıe bergen durys dep oılaıtynyn jetkizdi.
Jýyrda nekedegi erler belsizdiginiń 16 paıyzǵa jetkenin B.Jarbosynov atyndaǵy Ýrologııa ǵylymı ortalyǵynyń basqarma tóraǵasy, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Myrzakárim Alshynbaev jarııa etken edi. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimdeýinshe, eger eldegi bedeýlik 15 paıyzdan assa, bul áleýmettik-demografııalyq máselege aınalady eken. Osy trenıngte málim bolǵan derektiń biri joǵarydaǵy erler arasynda týyp otyrǵan problemanyń bir tini jasóspirim ýaqyttaǵy joıdasyz baılanystarda jatatyn kórinedi. Máselen, deıdi mamandar, áleýmettik saýaldamada erte jetilgen 15 paıyzǵa ári qaraı tereńdete berilgen saýal boıynsha olardyń 24 paıyzy merez, 30 paıyzy soz, 38 paıyzy trıhomonıaz tárizdi aýrý juqtyryp, jasyryn emdelgeni belgili boldy. Al ondaı em qabyldaýlardan barlyǵy birdeı qulan-taza aıyǵyp, sońyna iz qaldyrmady deý qıyn, deıdi dárigerler. Sondyqtan ult densaýlyǵyn oılaǵanda, demografııalyq ahýaldyń kúrdeli jaǵdaıǵa urynýyna tek qyzdardy kinálaı bermeı, er balalar tárbıesine de kóńil bólýdiń ózektiligi alǵa shyǵady.
Bir qýanarlyǵy, BUU Halyq qonystaný qory qoǵamnyń betin osy problemaǵa aýdarý maqsatynda áleýmettik máni bar birqatar shara atqarýda. Iаǵnı óńirlerde jastar densaýlyqtaryn saqtaý úıleri ashylyp, jasóspirimderge qajetti aqparat pen densaýlyq kútimine qatysty keńes berilip, ánshi Aqmarjan Kósherbaevanyń (Kaliya) qatysýymen «Qyz taǵdyry» atty jobanyń júzege asýyna úles qosyp otyr. Nátıjesinde «Qyz taǵdyry» atty beınebaıan túsirilgen. Trenıngke qatysqan ánshi óziniń áleýmettik jelilerdegi paraqshasyna taǵdyrly qyzdardyń kóptep habarlasatynyn aıtty. Rasynda, qoǵam óz jarasyn ózi emdemeı, eleń qylmaı júre berse asqynǵan derttiń meńdemeı qoımasy anyq. Oılanarlyq másele!
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
