Tildi osylaı «tiriltip» edik...

Elbasynyń ár sózi – eldiktiń baǵyt-baǵdary. Aldyńǵy kúni Prezıdent Mádenıet mınıstri M.Qul-Muhammedti qabyldaýda el Táýel­siz­di­gi­niń eleýli jetistikterin ashyp kórsetý boıynsha zııaly qaýymmen jumysty jandan­dy­rýdy tap­syr­ǵan edi. Iá, qaı kezde de halyq sózin aldy­men zııaly qaýym aıtady. El gazeti «Egemen Qa­zaqstannyń» betindegi turaqty aıdarlardyń biri – «Zamana zııalylar zerdesinde» bolatyny son­dyq­tan. Zııalylarymyzdyń eldik mu­rattarǵa qatysty tolǵanystary gazette júıeli jarııalanyp ta júr. Redaksııa qorjynynda qazir de halqymyzdyń ardaqty azamattarynyń talaı maqalalary, suhbattary óz kezegin kútip jatyr. Zııaly qaýym ókilderi ózderiniń oı-pi­kir­lerin Táýelsizdik toıynyń qarsańynda bu­ryn­ǵydan da belsendirek aıta túsetindigi anyq. Barlyq qoǵamdyq qu­rylysta, mádenıetterdiń kóshinde til tek qa­rym-qatynastyń quraly ǵana emes, ol – azattyqtyń, táýelsizdiktiń bel­gisi, der­bestiktiń aıqyn nyshany bolǵan. Memleketterdiń ara­synda bi­rin-biri jaýlap alý maqsatynda nebir ǵarasat maıdandar bol­ǵa­ny­men, olar da túbi bir kúni toqtaıtyny belgili. Al mádenıet, rýhanııat pen til tazalyǵy úshin bolyp jatqan kúres adamzattyń sońǵy ókili qalǵansha jal­ǵasa bereri haq. Táýelsizdikke qol jetkizgen kúnniń ertesine qa­zaq­tyń tili gúldenip shyǵa kelgen joq. О́zge túgili, óńi bir de ózegi bólek qa­ra­kózderimizdiń de bir kúnde týǵan tilinde saıraı qoımaǵany ekibastan belgili jaıt. Til úshin baǵzyda bastalǵan tartys, kózge kórine bermeıtin maıdan áli de jalǵasýda. Osy rette, El Táýelsizdiginiń 20 jyldyq mereıtoıy qarsańynda ana tiliniń aryzy men paryzyn qatar ar­qa­laǵan azamattardyń biri ǵana emes, biregeıi akademık, halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń qurmetti prezıdenti Ábdýáli QAIDARǴA jolyqqanbyz. – Til úshin kúres keshe, ne búgin bas­tal­ǵan joq, jáne erteń bite qoıa­dy dep te aıta almaımyz. Aldyńǵy ur­paq ókilderi óz ana tili úshin, óz eli­niń azattyǵy úshin jazaly bolǵany bárimizge belgili desek, áń­gimeni ózińiz kýá bolǵan til saıa­sa­ty­nan bastasaq deımiz. – Qazaq tiliniń máselesi búgin ǵana kóterilip otyrǵan joq. Bul másele budan 50-60 jyl buryn qozǵalǵan bolatyn. Ahmet Baıtursynov, Sáken Seıfýllın til úshin tún balasy uıqy kórmeı, bolashaǵy úshin kúresken. Biz búgin bilip otyrmyz, Sáken Seıfýllın til máselesin qaýzap 50 maqala jazyp­ty. Sondaǵy kóteretini – tildiń shu­bar­la­nýy, memlekettik dárejede týǵan ti­li­mizdiń qoldanys aıasynyń ke­ńeı­meýi sııaq­ty soqtaly máseleler. Qaıtsek, tilimizdi taza saqtap, márte­besin kótere­miz dep kúresip ótti ǵoı ol babalar da. Kezinde Qazaqstan kóp ultty res­pýb­lıkalardyń qatarynda bolyp keldi. Kóp­tegen ulttardy bir elde toǵys­tyr­ǵan zert­hana jasap, ony dabyl­da­ta maqtaýmen bizdi túrli saıası sy­naq­tyń astyna alyp keldi. Qazaq eli orys tilin jaqsy meń­ger­di. Shynynda da grýzınderge qaraǵanda qa­zaqtar orys tilin ozyq bildi. Grýzın de orys tilinde sóıleıdi, biraq ózindik aksentpen buzyp sóıleıdi. Al qazaq sóıle­gen­de aýzy aýzyna juqpaı ketti. Oljas Súleımenov búkil Reseıge Ostankıno telekesheni arqyly 2 saǵat orys tilinde sóılep, óz óleńderin oryssha oqy­ǵan­da orystar tań-tamasha qalysty. Sonda olar «bul qazaq degen halyq keremet qabiletti eken, bularmen dos bolý kerek» desip, «Dos­tyq degen uǵym­nyń ortalyǵy – Qazaqstan!» dep bizdiń astymyzǵa kópshik qoıyp, óz paıdasy úshin marapat kórsetti. Sol «kópshik» bizdi orys tiline qaraı ıkem­­dedi. Ǵa­lym­darymyz da ǵylymı eńbegin orys tilinde jazatyn boldy. Sóı­tip, biz orys tilinde aldyńǵy qatarǵa shyqtyq. – Iá, sóz saptaýda kez kelgenniń qatesin túzeıtindeı shamada tildi je­tik meńgergen qazaqtardy kózimiz kórdi, áli de baıqap qalyp júrmiz. Alaıda qyzyl ókimettiń pármeni jú­rip turǵanda týǵan tildiń taǵdy­ryn ashyq aıtqandar bolǵan shyǵar. – Ult bolyp qalý jolynda bul másele sol kezdiń ózinde ár-ár jerde qozǵala bastady. Ásirese, 1986 jylǵy jastardyń kóterilisinen keıin til máselesi qatty kóterildi. Jeltoqsan kóterilisinen keıin, 18 jeltoqsan kúni Máskeýden Solomensev bastaǵan bir top komıssııa Almatyǵa ushyp keldi. Sosyn Ulttyq akademııanyń zalyna barlyq akademıkterdi jıyp, jınalys ótkizdi. Sonda Kolbın «Men ózim ózge tildi úırenip mashyqtanǵan adammyn. Grýzııada qyzmet ettim, sol eldiń tilin bir jylda ońaı meńgerip aldym. Son­dyqtan, bir jyldan keıin men qazaq tilinde de sóılep ketemin, kerek bolsa qazaq tilin ózderińe túsindiretin bo­lamyn» degen bolatyn. Odan ári ol jastardyń qarsylyǵy týraly «Men kabınetimde otyr edim, bir top qazaq­tyń jastary kelip alańda aıǵaılap turyp aldy. Sosyn men kómekshimdi sha­qyryp surasam, ol maǵan jasta­r­dyń «til má­selesimen» kelip turǵa­nyn aıtty. So­syn men olardy kabınetime shaqyrttym. Aldyma kelgen onshaqty qyz-jigitten «basshylaryń kim?» dep surap em, bir jigit sýyry­lyp shyǵyp «menmin» dedi. Aty-jónin surasam Tımýr eken, odan «nege top­talyp júrsińder, ne proble­ma­laryń bar?» dep surasam, ol «bizde orys ti­liniń basymdyǵy sonsha, biz ot­ba­sy­myz­da otyryp ata-anamyzben orys tilinde sóılesetin halge jettik. Sonda qazaq degen halyq ult pa, ult emes pe?!» dedi. Sosyn men jastarǵa «Maǵan bir jyl ýaqyt berińder. Bir jyldan keıin el aldynda baıandamany qazaq tilinde jasaıtyn bolamyn» dedim. Jastar tar­qap ketti» dep ózin aqtaýǵa tyrys­ty. Alaıda, ol bergen ýádesinde turmady. – Jáne qazaq halqyn uzaǵyraq bas­qaryp otyra da almady ǵoı. So­nymen «Qazaq tili» qoǵamyn qurý jolynda alǵashqy qadam qalaı jasaldy? – Til týraly ózgeris bolmady, baıa­ǵy­sha bárimiz oryssha shúldirlep júre berdik. Al qazaqtyń bir top zııalysy ár jınalys saıyn til týraly máse­le­ni kótere beretin boldy. Men ol kezde ınstıtýt dırektory edim. Qazaqqa qozǵaý salmasa, til máselesi qatqan or­nynan qozǵalmasyna kózim ábden jetti. Sosyn osy ınstıtýtta jına­lys ashyp, zııaly qaýym aldyna máse­le qoıdym. Qazaqqa tildi qorǵap qa­la­tyn, til máselesin qozǵap otyratyn bir qoǵam kerek, sony biz basqaryp tura alamyz ba, jumysyn júrgizemiz be dep suraq qoıǵanda, aty-jónderin aıtpaı-aq qoıaıyn, keıbir kisilerdiń betterin shymshyp, bizdi keleke etkenin qaıtersiń. Sol kezde kópshiliktiń arasynan О́mirzaq Aıtbaev sýyrylyp shyǵyp, meniń usynysymdy qoldady. Sol kezde О́zbekáli Jánibekov Orta­lyq komıtette hatshy bolyp isteıtin. Soǵan baryp quraıyn dep jatqan qoǵam týraly aıttyq. Ol, árıne, bizdiń sózimizdi qýattap shyqty. Sosyn isker jigitterdiń kómegimen halyqqa arnap hat jazdyq, osyndaı qoǵam quryp, tilimizge arasha tússek, bizdi qoldaısyńdar ma degen aýanda. Sol-aq eken halyq bizdi qoldamaq túgi­l, tóbesine tik kóterip áketti. Eldiń ár túkpirinen hat qarsha borady. О́z­bek­áli bizge «bul hattar tek oqylyp bir jerde qalyp qoımasyn, sender ony tirkep, jınańdar» dedi. Sosyn ol Ortalyq komıtette ózimen birge jumys isteıtin Myrzataı Joldasbekov, Seıit Qasqa­ba­sovqa tapsyrma beripti «myna hattar týraly qory­tyn­dy jazyńdar, biz ony Kolbınge tabys eteıik» dep. Az ǵana ýaqyttyń ishinde elden túsken bir qap hat halyqtyń óz tiliniń múshkil haline qatty alańdap otyrǵanyn kórsetti. Sol hattardy tizimdep Kolbınge apardyq. Alaıda, Kol­bınniń ustanǵan saıasaty qaıt­ken­de de Qazaqstanda eki til bolýy kerek degen baǵytta ǵana boldy. Eki til qa­tar júrip, ekeýin teń qoldaný kerek degen pikirdi kún saıyn aıtyp otyrdy. – Qazaqtyń úshten biri syrtta desek, asa qatelespeımiz. Sizder sol shettegi qandastarymyzdan da qol­daý taptyńyzdar ǵoı. – Iá, árıne! Qansha jerden artqa tartýlar bolsa da, biz tiresip júrip «Qazaq tili» qoǵamyn qurdyq. Jan-jaqqa hat joldadyq, búkil el ishinde qozǵalys paıda boldy. Endi halyqtyń basyn qurap bir jınalys ótkizýdi oıladyq. Jánibekov bizge drama teatrynyń zalyn alyp berdi. Halyq jıylar ma eken, jıylmas pa eken dep biz bekerge kúdiktenippiz, jurt zalǵa syımastaı bolyp tolyp ketti. Sol jınalysqa qatysqandardyń arasynda shette júrgen qarakózderimiz de bol­dy. Olar tysqary qalmasyn dep «ha­lyq­aralyq «Qazaq tili» qoǵamy» dep atadyq. Qoǵamnyń jarǵysyna saı jyl saıyn quryltaı ótkizip turdyq, jer-jerde óz ókildikterimiz ashylyp jat­ty. Eldiń ishinen esti jigitter kelip, óz usynystary boıynsha ókil­dik­ter asha bastady. Ol az bolsa, Túrkııa, Reseı, Polsha, Mońǵolııada turatyn qan­das­tarymyz birge qoldaý bildirip, sol jerlerde qoǵamnyń ókildikterin ashty. – «Memlekettik til» mártebesi de ońaıshylyqpen kelmegen bolar? – Tildiń taǵdyryn zańdy túrde qorǵap qalý úshin biz qazaq tiliniń mem­lekettik til bolýyn talap ettik. Eger ony memlekettik mártebe berip, qoldaý kórsetpese, ózimiz biletindeı keı ulttardyń tili sekildi eleýsiz qa­lyp, túbi ony eshkim kerek qylmaıtyn bolady. Sondyqtan oǵan memlekettik mártebe berilýi úshin kúrestik. Kúres ońaı bolmady. Naǵyz aıtys osy arada bastaldy. Keıbir qazaq zııaly­la­ry­nyń ózderi qarsy shyqty. Sol qarsy shy­ǵý­shylardy qoldaǵan Kolbın bol­dy. Sol kezde men «Memlekettik til» degen ma­qala jazdym. Ony eshbir gazet Kol­bın­niń ruqsaty kerek dep baspaı qoıdy. Qudaı qoldap, Máskeýde jınalysta  júrgen Nazarbaev elge kele sala qa­zaq tilin qol­daıtynyn ashyq aıtty. Sol-aq ek­en, meniń álgi jaryqqa shyq­paı jatqan maqalam gazetke basyldy. Men talaı úl­ken jınalys­tar­da Kolbınge qar­sy shyǵyp júr­dim. Arnaıy sha­qyryp sóıles­ke­ninde de alǵan betimnen qaıtpa­dym. Sondaı jı­yn­dardyń birinde, sol kezde Shet tilder ınstı­tý­ty­nyń rektory bol­ǵan qazaq Kolbındi jaqtap, ózge til­diń órisin keńeı­týdi qoldady. Bú­kil qazaq zııaly­larynyń betine topyraq shasha sóıledi. Keıinirek, qazaq bıli­giniń ba­sy­na qazaq kelgen zamanda, Ulttyq ǵylym aka­de­mııasyna múshe saılap jat­tyq. Mine, qy­zyq, álgi qa­zaq tiline qarsy qazaq qoǵamdyq ǵy­lym­dar bólimshesi boı­yn­sha múshe­lik­ke qujat tapsyrypty. Men sol qo­ǵam­dyq ǵylymnyń korrespon­dent-múshe­simin, soǵan oraı daýys berýim kerek. Bir kezde álgi qazaq shyǵyp sóılegen kezde, oǵan «siz Kolbınniń al­dyn­daǵy qazaq tili men orys tilin qatar qol­daný kerek degen pikirińizdi ózgert­ti­ńiz be?» dep suraq qoıdym. Ol «ol endi saıasat qoı» dep kúmiljı berdi. Aqyry múshelikke óte almaı qaldy. Bizdiń Elbasymyz sol zamanda da qazaq tiline qoldaý kórsetken edi. Qazir de qoldap júr. Meniń keýdeme «Otan» ordenin taǵyp turǵanda «bul sizdiń til úshin jasaǵan eńbegińizge kórsetilgen qurmet» dep aıtty ol kisi. Qazaq tili búginde aıaǵynan tik turyp ketti dep, árıne, aıta almaımyz. Degenmen oń ózgeris bar. Eń bastysy, Úki­met­tiń ózi bul máselege tikeleı aralasyp otyr. Túrli zańdardy qa­byl­dap, qada­ǵa­laýdy qolǵa alyp otyr. Jaýapty qyz­met­ke alynatyn maman­dardyń til bilýin talap ete bastady. Úkimet aralassa, úki taqqan tilimizdiń baǵy ashylady ǵoı dep oılaımyn. Qazaq tiliniń mártebesin kóter­meı, memlekettiń mańyzy artpaı­ty­ny kim-kimge de belgili qaǵıda ǵoı. – Qatelesseń, keri tartyp, durys qoldana bilseń, alǵa súıreıtin jáne tildi baıytatyn quraldyń biri – termın. Bir kezderi termınderdi jap­paı qazaqylandyramyz dep orynsyz eń­bek­tengenimiz sonsha­lyq­ty, tilimizdiń dámin ketirip ala jazdadyq. Jalpy, ter­mınderdi aýdarý­ǵa qalaı qaraısyz? – Termınderdi sol qalpynda qaldy­rý­ǵa bolmaıdy. Jekelegen termınder bizdiń uǵymymyzǵa sińisip ketpeýi de múmkin. Biraq termınderdi qazaqy­lan­dyrý kerek dep oılaımyn, bul meniń jeke pikirim. Sonymen qa­tar, syrttan kelgen termınderdi shy­ǵa­ryp tastap, olardan bas tartýǵa da bolmaıdy. Bul má­selede áli kóp oı­la­sa­myz. Termınologııa – óte názik ǵy­lym. Árbir jańa termınniń tabıǵatyn týra taýyp, qazaqtyń uǵy­myna saı jasaý ońaı sharýa emes. – Búginde jıyrma jyl tolyp otyrǵan, elimizdi jahanǵa máshhúr etken Táýelsizdiktiń týǵan tilimizge áseri boldy ma? – Táýelsizdigimizdiń tilge tıgizgen áseri orasan. Qazir qazaq balasy qazaq balabaqshasyna barady, qazaq balasy qazaq mektepterinde oqıtyn boldy. Kezinde bizdiń stýdent shaǵymyzda tram­vaıda otyryp bir qazaq bir qazaqpen óz tilinde sóılesse, sonadaı jerde otyr­ǵan orystyń kempirleri «adamnyń tilinde sóılesińder» dep zekıtin. Men óz kó­zimmen kórdim sondaı jaǵdaıdy. Túr­kııaǵa saparmen ba­ryp, sonda osy eldiń Premer-mınıstri marqum Demıreldiń omyraýyna «Qazaq tili» qoǵamynyń Altyn belgisin taqqan kezde, ol bizge «sender bul kúnge egemendiktiń arqa­synda jetip otyrsyńdar» dep edi. Osy Táýelsiz­diktiń sharapaty qazaqtyń árbir isine tıip jatqany anyq. Qazir bizge jınalystarda eshkim zaldan «ózge tilde sóıle!» dep aıǵaı­lamaıdy, qazir kóshede bizge eshkim «óz tilińde sóıleme!» dep jekimeıdi, osy tabys emes pe?! Táýelsizdiktiń, Qazaq memleketiniń azattyǵyn, ózge ulttarmen terezesi teń ekendigin qazaq túsindi, qazaq sezindi, endi aramyzdaǵy ózge ulttar da ony sezinýge tıis jáne moıyndaýy kerek. Biz osy qol jetkizgen jetistikterimizge marqaıyp qalmaýymyz kerek. Táýelsizdik úshin, azattyq úshin, máde­nıet pen rýhanııat úshin, til úshin kúres eshqashan toqtamaıdy, sony áste esten shyǵarmaýǵa tıispiz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Qanat ESKENDIR. Almaty.