Iá, qazir bári aqshamen ólshenetin zaman. Qandaı másele kóterilsin aldymen ony aqshanyń ólshemine salyp esepteımiz. Durys qoı, áıtpese aınalamyzdan qysqan álemdik ekonomıkalyq daǵdarys óz ıirimine tartyp ketýi múmkin. Degenmen, ulttyq rýh pen jalpy rýhanı qundylyqty da bir sát esten shyǵarmaǵanymyz abzal. Mádenı-rýhanı baılyqtarymyzdy múldem umyttyq deı almaımyn. О́ıtkeni biz táýelsizdik alǵan jyldardan bastap joǵymyzdy túgendeýge kirispes edik. Ermıtajdaǵy kıeli qazanymyzdan bastap, keshegi Keıki batyrdyń bas súıegi, bári biz túgendep júrgen qundylyqtar. Bylaı qaraǵanda jaı nárse sııaqty bolǵanymen, munyń bári ultymyzdyń boıyndaǵy, urpaǵymyzdyń sanasyndaǵy rýhtyń qalǵymaýyna septesetin qundy dúnıeler ǵoı. Buǵan qosa, Prejevalskıı jylqysy, Qulan men Buqar buǵysyn da qaıta túletip jatqanymyz, kóńilge qýanysh uıalatady, árıne.
Al jolbarysqa kelgende osy júrisimizden nege jańylyp qaldyq? Munyń basty sebebi biz qazaqtyń kıe degen sózin umyta bastaǵanymyzda sııaqty. Jolbarys qazaq pir tutqan ań ekeni birtindep sanamyzdan óship bara jatqandaı. Jolbarys jáne barys qazaqqa aıbar bergen ań edi. Jolbarys joǵalǵaly urpaǵymyz da osy qasıetterinen aıyrylmasyna kim kepil? Biz bala kezimizde «Jaýǵa shapqan babalarymyzdyń rýhy qyzyl jolbarys bolyp kórinedi eken» nemese «Túrki halqy kók bóriden taraǵan» degen ańyz áńgimelerdi jıi estýshi edik. Bul ańyz bolǵanymen astarynda az da bolsa shyńdyq jatatyn. Budan áldebir túısigińmen qazaq dalasyndaǵy aıbarly ańdarmen óz ata-babalarymyzdyń beımálim baılanysy baryn ishteı sezetinsiń. Sondyqtan jortyp júrgen túz taǵysyn alystan kórgenniń ózinde boıyńda bir rýh atoılap, dúr silkinip qalatynyń bar ǵoı.
Jolbarysymyzdy keshe joqtap, jon arqamyzdy endi kóterip jatqanda otandyq telearnalardyń biri «elimizge eki júz jolbarys ákeletin bolsa ne isteımiz?» dep bútin elge jar salǵanda, uıalǵannan jerdiń jaryǵyna kirip kete jazdadyq. Ne istegeni qalaı? Birinshiden, elge birden eki júz jolbarys ákelý múmkin nárse me, ózi? Sensasııa qýǵanda da qısynǵa keletin áńgime aıtylýy kerek qoı. Ekinshiden, Qıyr Shyǵystaǵy Amýr ózeniniń boıynda bar-joǵy tórt júzdeı ǵana jolbarys tirshilik etedi. Onyń teń jartysyn Qazaqstanǵa qalaı ákelmeksiń? Aıdap ákelýge kónetin qoı sııaqty janýar bolsa bir jón. Jolbarys degen dala taǵysy, ań tóresi. Ony jylyna ekeýin ǵana ustap, óıtip-búıtip ákelgenniń ózinde ol qapasqa, qamaýǵa kóndige almaı arpalysyp, kónbeı janyn julyp jep ólýi múmkin. Osy arada eskerte ketetin jaıt, jolbarystardy Qazaqstanǵa qaıta jersindirý baǵdarlamasy boıynsha Qıyr Shyǵystaǵy jolbarys popýlıasııasyna zııanyn keltirmeı, jylyna eki-úsheýin ǵana ustap, «Ile-Balqash» qoryǵyna jetkizý kózdelip otyr. Bul 6-7 jylǵa sozylatyn prosess, osy jyl ishinde jıyrmaǵa jýyq jolbarys qana jersindirilse, az jetistik bolmas edi.
Áńgimeni túz taǵysynan bastaǵannan keıin, qasqyr máselesin de qozǵaı ketkendi jón kórip otyrmyn. Sońǵy kezde ańshylyqpen júıesiz aınalysýymyzdyń saldarynan qazaq dalasynda qasqyrdyń tuqymy da birtindep quryp barady. Buryn ańshylyq kásippen aınalysqandar jan-janýar popýlıasııasyna zııanyn tıgizbeý jaǵyn nazarlarynan tys qaldyrmaıtyn. Negizinen aýyl-aımaq, el-jurttyń mal-janyn qorǵaý baǵytynda ańshylyq quratyn edi. Qazir ony hobbıge aınaldyryp alǵandar qarda júretin tehnıkalaryn minip, boıyna bes qarýyn asynyp, avtomatpen de shyǵyp, qasqyrdy qynadaı qyrǵanyn erlik iske balaıdy, jıyrma-qyryq qasqyrdy jaıratyp, ortasynda qasqaıyp sýretke túsetinder de kezdesedi. Osy esersoq áreketimiz jalǵasa berse, qasqyrdy da qurtyp bitiretin shyǵarmyz. Ejelden kók bórisi jorytqan qazaq dalasy sonda erteń qandaı kúıge túsedi? Jolbarysy joq, kók bórisi quryǵan dalanyń qandaı qasıeti qalady? Ekojúıesine balta shabylyp, tabıǵaty tozǵan, ań-qusy joıylǵan dala kimge pana bolady? Osyndaı nárselerdi oılaýdan qalyp bara jatqanymyz janǵa batady. Ár adam tabıǵattaǵy ań-qustarymyzdyń saqtalýyna kúsh salyp, joıylǵandaryn qalpyna keltirýge tyryssa, urpaǵymyzǵa tumsa tabıǵatymyzdyń bolmysyn buzbaı tartý eter edik.
Amankeldi DÁÝRENBAEV,
Parlament Májilisiniń depýtaty
