Qazaqstannyń uıaly ınternet baılanysy Brazılııa, Reseı jáne Úndistanǵa qaraǵanda jyldam; tipti Úndistandikinen eki ese jyldamdyqta jumys isteıdi. Bul – Kaspıı teńizindegi munaı men gazǵa baı, Nursultan Nazarbaev basqaratyn Qazaqstan memleketi.
Ol 16 qańtarda Vashıngtonda AQSh Prezıdenti Donald Tramppen resmı kezdesýge kele jatqan birinshi jáne jalǵyz «Stan» prezıdenti.
2016 jyldyń jeltoqsan aıynda Tramp Qazaqstan basshysymen telefon arqyly sóılesken bolatyn. Aımaqtaǵy kóshbasshylarmen salystyrǵanda, Nazarbaev oq boıy ozyp tur. Eýropalyq Odaqqa kirgen úsh Baltyq elin qospaǵanda, Keńes Odaǵy quramynda bolǵan memlekettermen salystyrǵanda, Qazaqstan bárinen de jaqsy damyǵan, saıası turaqty el bolyp sanalady.
«Adamdar óz isteriniń qanshalyqty jaqsy bolaryn boljaı almaıdy, biraq Nazarbaev Qazaqstandy álemge tanytty», – degen bolatyn Vashıngtonnyń birinshi elshisi, 1992-1995 jyldary Qazaqstanda elshi qyzmetin atqarǵan Ýılıam Kortnı. Ol qazir RAND korporasııasynyń Bıznes Lıderleri Forýmynyń ǵylymı jáne atqarýshy dırektory jáne Amerıka men Qazaqstan Bıznes qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory qyzmetin atqarady.
«Biz onymen kezdesý ótkizemiz», – dedi Kortnı. Amerıkanyń kompanııalary Nazarbaevpen energııa týraly áńgimelesti, sondaı-aq onyń jekeshelendirý týraly josparyn bilgisi keledi. Bul el Ýkraınaǵa da uqsamaıdy. Qazaqstan burynǵy polıseı-memleket О́zbekstanǵa da uqsamaıdy. Bul elde kóp nárse turaqty.
Nazarbaev eldi basqarýda qalypty saıasat júrgizip otyr. Ol úshin Keńes Odaǵynyń dástúri bolǵan kóp vektorly geosaıasat áli de mańyzdy ról atqarady. Reseı, Qytaı, jáne Batys memleketterimen de birdeı deńgeıde qarym-qatynasty ustanyp otyr», – deıdi Kortnı.
«AQSh Qazaqstannan Reseı men Qytaıdan bas tartý týraly surap otyrǵan joq jáne Reseı AQSh-tyń energetıkalyq kompanııalary men qaýipsizdik strategııasyn Qazaqstannan yǵystyra almaıdy», – deıdi ol.
Qyrkúıek aıynda Aq úı Nazarbaevtyń Tramptyń Ońtústik Azııaǵa arnalǵan jańa strategııasyn qoldaǵany týraly habarlaǵan. Bul josparda Amerıka Aýǵanstandaǵy talıbandar qozǵalysyna qarsy kúresti kúsheıtip, Pákistandy aýǵan áskerlerine qarsy uıymdasqan toptardy óz elinde jasyrǵany úshin jazalaıtyndyǵy týraly aıtylǵan. Sol jolǵy telefon arqyly áńgimede Tramp Qazaqstannyń aımaqtyq jáne jahandyq kóshbasshylyǵyna, onyń aldaǵy qańtar aıyndaǵy Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń tóraǵasy qyzmetine óz rızashylyǵyn bildirgen bolatyn.
N.Nazarbaev burynǵy Keńes Odaǵynyń Angela Merkeli emes, biraq ol sońǵy onjyldyqta Orta Azııa memleketteri men kórshiles elder úlgi alatyndaı, óz elin zamanaýı memleket etip qurýda kóp qyzmet atqardy.
Qazaqstan ıadrolyq qarýǵa tyıym salý týraly sharalar ótkizdi, jáne el astanasy Astana qalasynda birneshe ret Sırııadaǵy jaǵdaıdy beıbit jolmen retteýge qatysty «Astana prosesi – beıbitshilik bastaýy» degen atpen belgili halyqaralyq kelissózder júrgizdi.
Nazarbaev Ortalyq Azııadaǵy kúshti qolbasshy sıpatyna ıe bolǵysy keledi, jáne onyń eshqandaı básekelesi joq. Ol Aq úıge sapary barysynda AQSh qorǵanys bıýdjetiniń Ortalyq Azııa shyǵyndaryn qamtyǵanyna kóz jetkizip, Kaspıı teńiziniń Qazaqstanǵa tıesili bóligindegi barlyq munaıdy shyǵarý úshin AQSh sarapshylarynyń tájirıbesine suraý salýy múmkin.
Qashaǵan men Teńiz kenishteri «Shevronnan» mıllıardtaǵan somany ózine tartty. 2018 jyly «Shevron» kompanııasy 18,3 mıllıard dollar bolatyn kapıtal salý jáne barlaý shyǵyndary baǵdarlamasyn jarııalady, onyń ishinde 3,3 mıllıard dollary AQSh-taǵy Permıan basseınine jáne 3,7 mıllıard dollary Qazaqstanǵa ketedi. Bıylǵy jyly kompanııanyń Qazaqstanda jumys istep otyrǵanyna 25 jyl bolady.
«Shevron» kompanııasyń ókili Sellı Enn Djonstyń aıtýynsha, «Bul Qazaqstandy álemge tanytatyn birden-bir joba».
Qazaqstan – munaıǵa táýeldi memleket. 2013 jyly munaı baǵasy eki esege tómendegenge deıin, onyń eksporttyq jáne memlekettik kiristeriniń basym bóligi munaı men gazdan túsken. Búkilálemdik banktiń ekonomısteriniń jarııalaǵan, ótken aıdaǵy Brýkıngs Instıtýtynyń esebine sáıkes, jan basyna shaqqandaǵy Jalpy Ishki О́nim 7,500 dollardan asqan. Sońǵy onjyldyqta joǵarǵy tabysty memleket statýsyna Qazaqstan Kaspıı teńizindegi munaıdyń arqasynda jetip otyr.
Munaıdan túsetin qarjy kólemine qaramastan, Nazarbaev memleket ekonomıkasyn shıkizatqa táýeldilikten aryltýdy kózdep otyr. Úkimet jyljymaıtyn múlik jobalary men jasyl energetıkalyq bastamalarǵa júzdegen mıllıon dollar jumsady. Onyń úlken bir kórinisi - Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵy, ıaǵnı Ortalyq Azııadaǵy mını-Dýbaı qurý áreketi. Bul qarjy ortalyǵy «aspandaǵy kishkene pırog» dep te atalyp júr.
«Qazaqstandaǵy qazirgi ekonomıkalyq jaǵdaı, munaı baǵasynyń tómendeýi jáne Reseı ekonomıkasynyń álsiz jyldary osy josparlardy iske asyrýǵa keri áser etti», - dedi Kanzas Ýnıversıtetiniń Saıası ǵylymdar departamentiniń dosenti Marııa Ovılıcheva. «Sondyqtan, olar óz valıýtasyn aıtarlyqtaı tómendetýge májbúr boldy».
Sońǵy 5 jyldyń ishinde teńge quny 54% -ǵa deıin tómendedi.
Qazaqstan men Qytaı shekarasynda ornalasqan, álemdegi eń qurǵaq porttardyń biri Qorǵasqa Qytaı mıllıondap qarjy quıyp otyr. «Nıý-Iork Taıms» gazetiniń tilshisi Endrıý Hıggıns osy aıda Qorǵas aılaǵy týraly maqala jazdy. Onda ol oqyrmandarǵa Qytaıdyń eń úlken jobalarynyń biri «Bir beldeý jáne bir jol» bastamasyn (BRI) sıpattaıdy.
Qazaqstan Qytaıdyń kóp ǵasyrlyq Jibek jolyn qaıta jandandyrýdy qoldaıdy», - deıdi Londondaǵy «Fokýs Ekonomıks» kompanııasynyń ekonomısi Nıhad Ahmed. Qytaıdyń osy joba aıasynda usynylǵan baǵyttardyń basym bóligi Qazaqstan arqyly ótedi. «Bul Qazaqstanǵa Qytaımen ekonomıkalyq baılanystardy tereńdetýge jáne el ekonomıkasyn munaıǵa táýeldilikten aryltýǵa kómektesedi. Ozyq tehnologııalar arqyly ekonomıkany ártaraptandyrýǵa kómektesedi», - deıdi Ahmed.
«General Electric» tikeleı paıda ákeledi. Olar Qazaqstan temirjol kompanııalarymen 700-den astam lokomotıvter salýda, olardyń jartysynyń tehnıkasy AQSh-ta jasalatyn bolady», - dep habarlady kompanııa. GE kompanııasynyń kólik bólimshesi jeltoqsanda úkimettiń temir jol kompanııasymen búkil jelige sıfrlyq logıstıkalyq júıe engizý týraly kelisimge qol qoıdy. Nazarbaevtyń resmı saparynan General Electric-Kazakhstan kompanııasyna qatysty jańalyqtar da kútilýde.
Bul elde Reseı ımperııasynyń shabýyly týraly qorqynysh sezimine esh oryn joq. Bul elde eshqandaı «túster» revolıýsııasy joq. Qytaıdan nemese «Shevron» kompanııasynan ınvestısııalar basqa «Standarǵa» emes, týra Qazaqstanǵa túsip otyr. Bul ınvestısııalar Ýkraınanyń ońtústik-shyǵysyndaǵy azamattyq daý-damaıdyń saldarynan jáne úkimetke qarsy separatısterdiń kesirinen olarǵa quıylyp otyrǵan joq.
BRI-dan Kaspııge deıingi osy jobalardyń kópshiligi úkimettiń kóp jyldyq ınvestısııalyq strategııasynda belgilengen basymdyqtarǵa sáıkes keledi. Strategııa 2022 jylǵa deıin Qazaqstanǵa tikeleı sheteldik ınvestısııalardyń shamamen 30% -ǵa ósýin kózdeıdi.
Pýtın men Tramp sııaqty, Nazarbaev ta óz elinde tanymaldyǵyn qoldana biledi. Alaıda, Nazarbaevty el qalaı qabyldasa da, onyń Keńes Odaǵy qulaǵannan keıin saıası turaqtylyqty saqtaýda úlesi zor ekeni anyq. Ol 30 jyldyń ishinde eldi biriktire aldy».
«Siz onyń kóptegen saıasatyn synaı alasyz, biraq ol kóbine aqyldy kóshbasshy boldy. О́z elin jańǵyrtý úshin menedjerler men ınjenerlerdiń bilimine uzaq ýaqyt boıy kóp qarjy jumsaǵan kóshbasshy týraly basqa eshnárse oılamaımyn. Meniń oıymsha, bunyń qaıtarymy bolady».
Aýdarǵan Mádına Jálelqyzy,
«Egemen Qazaqstan»
