Tutynýshynyń suranysyna saı ónim shyǵaratyn kásiporyndar da elimizde kóbeıe túsýde. Mysaly, aǵarǵan alǵymyz kelse, aldymen elimizdiń qaı aýyl nemese aýdanynda óndirilgenine nazar aýdaramyz. Ońtústiktiń ónimi tabylmasa, Pákistannyń emes, Pavlodardyń kartobyna búıregimiz burady. Túlkibas pen Tólebıdiń almasy tabylmasa, Qytaıdyń nemese qyrǵyzdyń emes, Almatynyń aportyn izdeıtinińiz anyq. Kúndelikti tutynatyn aıran-sút pen nannyń da alystan emes, jaqynnan ákelingenin tańdaımyz. Árıne eń bastysy sapasyna qaraısyz. Osy oraıda, ıaǵnı jergilikti tutynýshynyń suranysyn qanaǵattandyrý maqsatynda Ońtústik Qazaqstan oblysynda sút klasteri damyp keledi.
Oblys ákimdiginiń resmı málimetterine júginsek, ońtústik turǵyndary bir jylda 738,4 myń tonnadan astam sút jáne sút ónimderin tutynady eken. 2016 jyly jergilikti fermerler 710,6 myń tonna sút óndirip, oblystaǵy suranystyń 96 paıyzyn qamtamasyz etipti. Al byltyr 700 myń tonnaǵa jýyq sút jáne sút ónimderi óndirilip, aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 1,7 paıyzǵa artqan. Iаǵnı oblysta sút klasterin damytý baǵytynda aıtarlyqtaı jumys atqarylýda.
Degenmen oblys ortalyǵynyń turǵyndary arasynda qoldyń súti men aıranyn jaıma bazardan nemese úı aralap satatyndardan alatyndar áli de az emes. Onyń basty sebepteriniń biri baǵanyń qoljetimdiligi men sapasynda bolsa kerek. Iаǵnı zaman talabyna saı óńdelip, tutynýshy talǵamyna saı keletin sút ónimderi mıllıonǵa jýyq turǵyny bar Shymkentte áli de jetkiliksiz. Salystyrmaly túrde aıtar bolsaq, Soltústik Qazaqstan oblysynyń turǵyndary azyq-túlik, ásirese aǵarǵan alǵanda «Zenchenko jáne K» komandıttik seriktestiginiń ónimderine tańdaý jasaıdy eken. Ásirese oblys ortalyǵynyń turǵyndary erterek baryp almasa, taýsylyp qalatynyn aıtady. Seriktestiktiń óz dúkenderi de az emes. Teriskeıdegi áriptesimizdiń málimetinshe, oblystaǵy «Zenchenko jáne K» komandıttik seriktestigi bul kúnderi ekologııalyq taza, baǵasy qoljetimdi ónimderimen tanymal, zamanaýı aýylsharýashylyq klasteri sanalady. Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jobalar sheńberinde tolyq avtomattandyrylǵan sút zaýytynda kúnine 80 tonnaǵa jýyq sút óńdelip, ónimniń 50-den astam túri Reseı qalalaryna da jóneltiledi eken.
Sondaı-aq 7 myń iri qara baǵatyn seriktestiktiń 30 myń gektarǵa jýyq egistik alqaby, qýaty 1,5 megavatt 2 jel energııasy qondyrǵysy bar. 700-ge jýyq adam jumyspen qamtamasyz etilgen. Osy «Zenchenko jáne K» komandıttik seriktestiginiń ónimderin kórshiles Kókshetaý qalasynyń, elordamyz Astana qalasynyń turǵyndary da kóp tutynady. Seriktestik ónimderin jarnamalaıyn dep otyrǵanymyz joq. Aıtaıyq degenimiz, úsh mıllıonǵa jýyq halqy bar ońtústikke osyndaı bir sharýashylyqtyń qajettigi edi. Áıtse de...
Ońtústikte bári bar, aǵarǵan da, kókónis te, et te jeterlik. Mysaly, Ordabasy aýdanynda ornalasqan «Bórte-Mılka» keshendi sút fermasy táýligine 50 tonna sút óńdeýge qaýqarly kásiporyndy iske qosyp, qaımaq pen aıran, balalarǵa arnalǵan ıogýrttyń 6 túrin shyǵaratyn bolady. «Badam» ındýstrııalyq aımaǵyndaǵy eń sońǵy zamanaýı qondyrǵylarmen jabdyqtalǵan keshendi sút fermasynda Gollandııadan ákelingen sútti sıyrlarǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. Taýarly-sút fermasyna 2,4 mlrd teńge ınvestısııa quıylǵan. Asyl tuqymdy «golshteın frız» sıyrynyń 700-i bar. Ár sıyrdan táýligine 30-40 lıtr sút saýylady. Bir táýlikte shamamen 10 tonna sút jınalady. Al óz jumysyn 1998 jyly bastaǵan «Altyn dán» kásiporny el naryǵynda un jáne sút ónimderin óndirýde kóshbasshylardyń qatarynda. О́nimderi alys-jaqyn shetelderge de eksporttalady. Onda jylyna 8 myń tonnaǵa jýyq makaron, 981 tonna sút, 154 tonna un ónimderi óndiriledi. Sondaı-aq «Saıram súttiń» ónimderi de suranysqa ıe.
Sońǵy málimetterge júginsek, oblysta sút sharýashylyǵymen aınalysatyn iri kompanııalar sany artyp keledi. Olar óz ıeligindegi iri qaralardan bólek aýyldar men eldi mekenderdegi jeke qoldaǵy sıyrlardyń da sútin qabyldaıdy. Byltyr oblysta halyqaralyq talaptarǵa saı 46 sút qabyldaý beketi ashylǵan. Shubat, qymyz óndirisi de damyp keledi. Mysaly, Arys qalasyndaǵy «Jelmaıa» aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıvine qarasty túıe sútin óńdeıtin seh táýligine 1,5 tonna shubat daıyndaýǵa qaýqarly. Tóle bı aýdanynda qymyz óndirý salasy qarqyndy damyp, sońǵy 3 jylda jylqy basy 4500-ge jetken. Aıta ketelik, 2016 jyly memlekettik qoldaý sharalary 16 sharýashylyqqa kórsetilip, sharýalar jalpy 678 tonna qymyz óndirgeni úshin 26,8 mln teńge sýbsıdııa alypty. Byltyr osy baǵyttaǵy sharýashylyqpen aınalysatyndar qatary artyp, 24 birlikti quraǵan. Olarǵa 31,5 mln teńge kóleminde memleketten sýbsıdııa berilipti. Al Qazyǵurt aýdanyndaǵy Sharaphana aýyl okrýgine qarasty «Qaratas» aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıvi mańynan «Fýd Master» kompanııasy kólemi 1,2 tonnalyq sút qabyldaý beketin ornatqan. Sondaı-aq kooperatıv músheleri 5 mıllıon teńge turatyn, syıymdylyǵy 2 tonnalyq modýldy sút qabyldaý beketin satyp alypty. Onyń 50 paıyzyn memleket sýbsıdııalaǵan. Osydan bir jyl buryn qurylǵan kooperatıv Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory arqyly 130 mıllıon teńge nesıege 700 saýyn sıyr satyp alǵan. Kooperatıv sútti baǵyttaǵy maldy kóbeıtip, táýligine 3 tonna sút ótkizýdi kózdep otyr. Modýldy sút qabyldaý beketinde arnaıy zerthana men tońazytqysh bar. Munda ótkizilgen súttiń quramy zerttelip, sapasy tekserilgennen keıin ǵana «Fýd Masterge» jiberiledi.
Elbasy Nursultan Nazarbaev usynǵan jáne naqty maqsat pen mindet aıqyndalǵan «100 naqty qadam» Ult josparynyń 60-qadamynda sút jáne sút ónimderi óndirisin damytý kózdelgen. Sondaı-aq baǵdarlamada TMD elderi naryǵyna shyǵarylatyn ónimderdiń jartysyna deıingi eksportyn qamtamasyz etý qajettigi kórsetilgen. Bul mindetti oryndaý úshin oblysta sút qabyldaý beketterin kóbeıtýmen qatar, sútti sıyr tuqymyn asyldandyrý baǵytyndaǵy jumystar da qarqyndy atqarylýda. Iаǵnı sút óndirýshi kompanııalar shetelden de asyl tuqymdy sıyrlar satyp ákelýde. Mysaly, Arys qalasyndaǵy «Qazyna jer LTD» JShS-de búginde asyl tuqymdy mal sany 900-ge jýyqtaǵan. Mamandardyń aıtýynsha, munda ár saýyn sıyrdan kúnine ortasha eseppen 25 lıtrden sút alynady. Al Ordabasy aýdanyndaǵy «Bórte Mılka» JShS Vengrııadan asyl tuqymdy 272 iri qara satyp alyp, jańa tehnologııa boıynsha ár sıyrdan orta eseppen 30 lıtrden sút alýda. Saryaǵash aýdanyndaǵy «Fırma Sáken» JShS, Saıramdaǵy «Gúljámıla» JShS, Túlkibastaǵy «Dos bı» JShS jáne Tólebı aýdanyndaǵy «Atameken NAN» JShS-de de sútti sıyrlar sany arta túsýde. Aıta ketelik, oblysta mal basy, onyń ishinde iri qara sany kóbeıgen. 1991 jyly oblystaǵy iri qara sany 464 300 bolsa, ótken jyly 930 myńnan asqan.
Memleket tarapynan sút ónimderi jáne ony óńdeý salasyn jandandyrǵysy keletin sharýashylyqtarǵa, jalpy aýyl turǵyndaryna qoldaý kórsetilýde. Árıne, eń bastysy, joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, sapaǵa ekpin berilýi tıis. Sondaı-aq sharýa qojalyqtary men kooperatıvterdiń, sút óndirýshi kompanııalardyń bastamalaryn ǵylymmen ushtastyrýy da mańyzdy. Demek, halqy kóp ońtústiktiń ortalyǵynda aýla aralap, buryn qoldanysta bolǵan «baklajkamen» aǵarǵan satýshylarǵa zamanaýı básekelesterdiń kóp bolǵany jón. Iá, ońtústikte aq mol, alaıda soltústik aımaqtyń jurty maqtan tutatyndaı jáne ónimderin talasa satyp alatyndaı kásiporyn ázirge az bolyp tur. Zaman talabyna saı qutylarǵa quıylǵan jáne suranysqa ıe Túlkibastyń qaımaǵy, Tólebıdiń nemese Qazyǵurttyń qymyzyn keıde taba almaısyz. Shúkir delik, Almaty men Petropavldyń sút-maıyn, Taldyqorǵannyń irimshigin tutynatyndar kóp. Oblys turǵyndarynyń suranysyn tolyqtaı derlik qanaǵattandyratyn «Zenchenko jáne K» sekildi seriktestik qajet-aq deıtinimiz de sondyqtan. Bul oraıda, ońtústik turǵyndary oblystyń aýyl sharýashylyǵy basqarmasy statıstıkalyq málimettermen ǵana tutynýshylardy «toıǵyzbaı» naqty bastamalardy júzege asyrady degen úmitte. Áıtpese sút klasterin damytýǵa múmkindik te mol.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
