Zeınetaqydan aıyrý ádilettilik pe?

Biraq osy atameken dep ańsap, ana tilin qyzǵyshtaı qorǵap kelgen aǵaıynnyń sońǵy jyldary bastan keship otyrǵan qıyndyǵy da bar. Sonyń biri – Talǵat Ahmetov. kóship kelgeli onyń Astana men Rýdnyıdyń arasynda júrip, sottyń, pro­kýratýranyń, mınıstrlikterdiń esigin toz­dyrǵanyna tórt jylǵa jýyqtady.

– О́zbekstanda qyzmet istedik, ózbek aǵaı­ynnyń arasynda hal-qaderimizshe abyroı-bedelden de qur alaqan emes edik. «Qartaıǵan túıe botanyń sońynan eredi» degen ǵoı, qazaq mektepteri jabylyp, jastardyń jappaı atamekenge qaraı kóńili aýǵan soń, biz de balalarymyzdan qalmaı Rýdnyı qalasyna kóship kel­gen edik. Osynda kelgeli men bala­la­rym­nyń moınynda otyrmyn, ózimniń bú­kil azamattyq quqymnan aıyryldym, – deıdi Talǵat Ybyraıymuly. Ol qalaı bol­ǵan edi?

Talǵat Ahmetov О́zbekstannyń Naýaı ob­lysynyń Zarafshan qalasynan Rýd­nyı­ǵa 2014 jyly kóktemde kóship ke­ledi. О́zderiniń qarjysyna úı satyp ala­dy. Biraq alty aıǵa deıin yqtııarhat ala almaǵandyqtan, jalpy eshqandaı qujat berilmegendikten olar jumysqa da tura almaıdy, tipti basy aýyryp, baltyry syzdaǵanda dárigerge de kórine almaıdy. Sol alty aıdyń ishinde Talǵat naýqas áıeli Gúlnardy dárigerge qarata almaı, aýrýhanaǵa jatqyzýǵa múmkindik tappaǵan azapty kúnderin áli umyta alar emes. Onyń sońy qaıǵymen bitti, ýaqytyly em ala almaǵan Gúlnar kúzge salym qaıtys boldy.

Talǵat Ahmetov О́zbekstannyń ishki ister salasyndaǵy qyzmetin Keńes Odaǵy tusynda bastap, 25 jyldan astam ótilimen sol memlekettiń zańnamasyna saı 41 jasyn­da maıor shenimen zeınetkerlikke shyq­qan bolatyn. Yqtııarhat qolǵa tıip, úıge túpkilikti tirkelgennen keıin, ol ob­­lystyq ishki ister departamentine zeı­net­aqy alý úshin qujattaryn tapsy­rý­ǵa ba­rady. Osy jerden bastalǵan kiltı­pan­nyń áli sheshimi tabylǵan joq.

– Maǵan oblystyq ishki ister depar­ta­mentindegiler «Qazaqstannyń zańy boı­ynsha sizge zeınetaqy tıisti emes. Qazaqstanda zeınetkerlikke 45 jas­tan, 25 jyl qyzmet ótilimen shyǵady, О́zbek­stannyń zańymen sáıkes emes» de­di. Biraq bizden buryn kóship kelgen jigit­ter zeınetaqylaryn Qazaqstanda da alǵan bolatyn. Men bul máseleni Ishki is­ter mınıstrligine de jazyp, olardan da osyndaı mazmundaǵy jaýap aldym. En­di ne isteýim kerek? Amalsyz Rýdnyı qa­la­lyq sotyna júgindim, – deıdi Talǵat Yby­raıymuly.

Ol Ishki ister mınıstrligine aryz jaz­ǵanda «Ashǵabad kelisimin» alǵa tartty. 1993 jyly 24 jeltoqsanda Táýelsiz el­der dostastyǵyna múshe 12 eldiń pre­z­ıdentteri Ashǵabadqa jınalyp, «Táýelsiz memleketter dostastyǵyna qat­­ysýshy memleketterdegi ishki ister qyz­metkerlerin jáne olardyń otbasy mú­shelerin zeınetaqymen jáne mem­le­kettik saqtandyrýmen qamtamasyz etý tár­tibi týraly» memleketaralyq ke­li­sim­ge qol qoıǵan bolatyn. Olardyń ara­­synda Qazaqstan men О́zbekstannyń pre­­z­ıdentteri de bar jáne bul qujat Qazaqstan memleketi tarapynan ratı­fı­­kasııalandy. Biraq mınıstrlik aryz­da­nýshynyń bul dálelin eskergen joq. Rýdnyı qalalyq soty osy qujattaǵy ekonomıkalyq tarmaqtarǵa súıene otyryp, Talǵat Ahmetovke zeınetaqynyń berilmeýin mınıstrlik tarapynan ketken qatelik dep moıyndap, azamattyń qu­qyn qalpyna keltirip, mınıstrlikti oǵan zeınetaqy tóleý máselesin qaraýǵa min­dettep, sheshim shyǵardy. Al Ishki is­ter mınıstrligi sottyń bul ádiletti she­shimimen kelispeı, isti apellıasııalyq sotqa beredi. Oblystyq apellıasııalyq sot alqasy, odan soń Qostanaı oblystyq kas­sasııalyq sot alqasy Rýdnyı qalalyq so­ty­nyń sheshimin kúshinde qaldyrady. Osy sheshim kúshine engennen keıin, Talǵat Ahmetov ózine taǵaıyndalǵan zeı­net­aqyny, zeınetker kýáligin alýǵa qol jet­kizdi. Ol bir jarym jyldaı zeınet­aqy­syn alyp turdy.

– Qazaqstanda ádilettilik bar eken ǵoı dep oılap júrdim. Kóship kelgen ýaqyttyń aýyr­lyǵynan da jeńildengendeı sezingen edim. Biraq mu­nyń barlyǵy da ýaqytsha eken, ser­geldeńge qaıta tústim, Ishki ister mınıstrligi 2015 jyly 24 maýsymda kas­sa­sııalyq aryz berdi de, Joǵarǵy sot­­tyń sheshimimen zeınetaqy qaıtadan tó­len­beıtin boldy, – deıdi Talǵat Ybyraıymuly.

Atameken dep kelip, azamattyq quqynan aıyrylyp, qınalyp júrgen Talǵat jalǵyz emes eken. О́zbekstannan Jambyl oblysyna kóship kelgen taǵy bir áriptesi Azamat Júsipbekov dál osyndaı kúıdi bastan keship júr.

– Azamat ta men sııaqty О́zbekstannyń ishki ister salasynda 20 jyldan astam qyzmet etip, 41 jasynda zeınetkerlikke shyq­qan eken. Meniń bul iste «tájirıbe» jı­nap qalǵanymdy tanys jigitterden estip, ol maǵan habarlasty, kómek be­rýi­m-
di ótindi. Men onyń zańdy ókili bolyp, iske kiristim. Ekeýmizdiń isimiz óte uqsas bol­ǵandyqtan izdene túseıin dedim, – deı­di Talǵat Ybyraıymuly.

Jambyl oblystyq ishki ister de­partamenti Azamatqa 2010 jylǵy 22 qa­zanda shyqqan burynǵy mınıstr Se­rik Baımaǵanbetovtiń 12/3. 1434 dep bel­­gilengen «Táýelsiz elder dostas­ty­­ǵy­nan kelgen qyzmetkerlerge sol jaq­ta ta­ǵaı­yndalǵan zeınetaqylary tólen­be­sin» degen buıryǵyn alǵa tartady. Bu­ryn­ǵy mınıstr mundaı nusqaýdy qandaı qu­jatqa súıenip bergeni belgisiz, áıteýir onyń tarapynan bolǵan zańsyz áreket eke­ni daýsyz dúnıe. Prezıdentter qol qoıǵan halyqaralyq Kelisimniń 5-babynda «Taraptar óz memleketindegi qyzmetkerlerdi jáne olardyń otbasyn zeınetaqymen jáne ishki ister organdary qyzmetkerlerin memlekettik qamtamasyz etý týraly qabyldanǵan zańdy aktiler, olar­ǵa engizilgen ózgerister jóninde áre­ket etip otyrǵan normatıvtik qujat­tar týraly ókiletti organdar arqyly bir-birine habarlap otyrýy, sonymen qatar osy máseleler jóninde yntymaqtastyqty júzege asyrýy kerek» dep kórsetilgen. Talǵat ta, Azamat ta qonys aýdarý úshin О́zbekstandaǵy jergilikti ishki ister bas­qar­­masyna barǵanda olarǵa Qazaqstan­da zeı­netaqysyn ala almaıtyny týraly esh­qandaı aqparat berilmegen. Demek, Qazaqstan jaǵy da oryn alǵan ózgerister jóninde О́zbekstanǵa der ýaqytynda habarlamaǵan degen sóz. Talǵat amalsyz Tashkentke baryp, respýblıkanyń Ishki ister mınıstrliginen osy jaǵdaı týraly anyq-qanyǵyn surastyrdy. Olar О́zbekstan respýblıkasynda turaqty tir­keý­ge turǵan jaǵdaıda ǵana zeınetaqy tó­le­netinin aıtyp, resmı jaýap jazyp ber­gen. Bul degen kóshińdi artqa qaıtarý emes pe?

Endi atajurtqa kelip, ańyryp qalǵan eki jigitke túsiniksiz jaılar da jetkilikti. Azamat Júsipbekovtiń isin qaıta qarap shyǵý úshin Ishki ister mı­nı­s­tr­ligi Joǵarǵy sottyń qadaǵa ­laý­shy sot alqasyna ótinish hat túsirgen. Azamattyq ister jónindegi qadaǵalaýshy sot alqasynyń músheleri hatty qarap, Ishki ister mınıstrliginiń talaby durys emestigin, bul týraly qaı­ta is qoz­ǵaý­dyń qajeti joqtyǵyn, zeı­netkerge zeınetaqysyn berý kerektigi jó­ninde sheshim shyǵaryp, alqa músheleri qol qoıady. Osy sheshimnen 9 aı ótip ket­kennen keıin Ishki ister mınıstrligi Bas prokýratýraǵa shaǵym túsiredi. Al eli­mizdiń taǵy da sol Azamattyq pro­ses­sý­aldyq kodeksiniń 436-baby 1 bóli­minde aıtylǵandaı, narazylyq týra­ly ótinish sot sheshimi shyqqan soń alty aıǵa deıin jasalýy tıis edi. Son­dyq­tan mınıstrliktiń 9 aıdan keıin ber­gen ótinish haty zańsyz bolatyn. So­ǵan qa­ra­mastan, sol kezdegi Bas prokýror Ashat Daýylbaev ta osy ótinish hat ne­gi­zinde Joǵarǵy sotqa keshikken nara­zy­lyǵyn joldaıdy. Bul qaı zańǵa syıady?

– Men Azamattyń zańdy ókili bolǵan­dyq­tan bizdi Joǵarǵy sot shaqyrdy. Sa­naýly mınýttardyń ishinde «bári de zań­syz, sheshimniń barlyǵy burynǵy kúıinshe, ózgerissiz qalady» dep ekeýmizdi de aıdap shyqty. Joǵarǵy sot eki eldiń zańy eki túrli degen ýájdi aıtyp, Ekonomıkalyq sottyń 2015 jyl­ǵy 26 qarashadaǵy túsindirmesiniń 2-tar­maǵyndaǵy: «eger kóship bar­ǵan eldiń zańnamalaryna sáıkes kelmese, ishki ister organynyń burynǵy zeınetkerine zeınetaqyny ol kóship barǵan el tólemeıdi, oǵan zeınetkerlik taǵaıyndaǵan el tóleıdi» degendi alǵa tartty. Bizdiń isimiz 2014 jyly qaraldy, al bul túsindirme odan bir jyldan keıin shyǵyp otyr ǵoı? Al Joǵarǵy sot­tyń 2003 jylǵy 20 naýryzdaǵy №2 Nor­ma­tıvtik qaýlysynyń 30-babynda: «Ta­rap­tar usynǵanymen birinshi ne­me­se apel­l­ıasııalyq satyda sot zert­teme­gen dálel­der negizinde kúshine engen sot aktilerin sottyń kassasııalyq sa­ty­sy­nyń ózgertýge jáne onyń kúshin joıýǵa qu­qy joq. Osyǵan sáıkesti negizde qaı­ta ashylǵan jaǵdaıda sot aktisi qaı­ta qaralýy múmkin» delingen. Bulaı bol­sa, isti sottyń birinshi satysynan qaıtadan bastaý kerek emes pe? Qısynǵa kel­meı­di. Sonda qarańyz, Joǵarǵy sottyń túsin­dir­mesi men qaýlysy bir-birine qarsy shy­ǵyp otyr emes pe? – deıdi sharshaǵan Talǵat Ahmetov.

О́zi de, áriptesi Azamat da sottan ádildik tappaǵan soń, olar endi jaǵdaıdy Prezıdent ákimshiligine jazǵan bolatyn. Jaqynda Prezıdent ákimshiligi isti Bas prokýratýraǵa jiberdi. Olar jyl aıaǵynda Astanada bolyp, Quqyqtyq qorǵaý ortalyǵynda Qaırat Mámıdiń qabyldaýyna ótinish bildiripti. Biraq istiń arty nemen biteri belgisiz.

Talǵat Ahmetov bıyl 59 jasqa tolady. Rýdnyıdyń mańaıynda ony esh jer ju­mysqa alǵan joq. 2016 jyly 14 shil­dede Jumyspen qamtýdy úılestirý já­ne áleýmettik baǵdarlamalar basqar­ma­syna baryp, jumyssyz retinde tirkelgen bolatyn. Biraq járdemaqydan taǵy shettetildi. Sebebi onyń áleýmettik járdemaqy alýyna ortasha aılyq tabysynyń jınaǵy joq. Bul endi qa­rapaıym adamǵa belgili jaı bolsa kerek, ǵumyr boıy ózge el­de turyp kel­gen azamatta qandaı tabys jı­naǵy bolýy múmkin? Sonymen ata­jurt, ata­meken dep kelgen azamat zeı­net­aqy, jár­demaqy alý quqynan aıyry­lyp otyr. Qostanaıǵa shette júrgen aǵaı­yn­dar tek О́zbekstannan ǵana emes, kóbine Reseıden de kóship kelip jatyr. Biraq olardyń qujattary esh kedergisiz ótedi, mundaı problema týmaıdy.

Degenmen, Talǵat Ahmetov jaqsy­lyq­tan úmitin úzgisi kelmeıdi. 2018 jyl Qazaqstandaǵy О́zbekstan jyly bolyp jarııa­lanǵany belgili. Osy ıgi shara aıa­synda aýyly aralas, qoıy qoralas ir­geles ári týys eki el arasynda kóshi-qon sheńberindegi ózekti máselelerdiń búge-shigesine deıin retteler, núkte qoıylar dep biledi.

Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»

RÝDNYI