Kórermen men sahnanyń ortasyn jumbaq syrymen tumshalaı túsetin perdeniń ar jaǵynan sıqyr kútemiz. Siz ben bizge beımálim de málim tirshiliktiń jyqpyldarynan súzilip shyqqan sulýlyqty yntyǵa kútemiz. Sahna perdesi ashylǵan sátten-aq, kúndelikti kúıbiń tirshilikten ózge, shoqtyǵy bıik ómirge qalyqtaı usha jónelemiz. Ol – sahnany san alýan dekorasııalarymen jumbaqtandyra túsetin ssenografııalyq sheshim!.. Ǵasyr bastaýyndaǵy sahna jabdyǵy men búgingi sahnalyq bezendirýdiń arasy jer men kókteı ekeni aıtpasa da túsinikti jaıt. Sońǵy kezderi jańa tehnologııalyq quraldarmen jabdyqtalǵan sahnaǵa anaý aıtty dekorasııa quryp áýre bolmaıtyn, mınımalızm zańdylyǵyna súıengen qoıylymdar da jetkilikti. Osyǵan oraı Ońtústik Qazaqstan oblystyq J.Shanın atyndaǵy akademııalyq qazaq drama teatrynyń bas sýretshisi, Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri Qaltóre JUMAQULOVPEN áńgimelesip, oı bólisýdiń sáti tústi.
– HH ǵasyr sahnasyndaǵy dekorasııaǵa, ıaǵnı bezendirý isine akter qyzmet etti, al búgingi mınımalızmdik sheshimdegi ssenografııalyq eńbek siz úshin nesimen erekshelenedi?
– Negizi sahna bezendirýdiń maqsaty qoıylymnyń kórkemdik beınesin ashý bolyp tabylady. Men soǵan qyzmet jasap keldim. Sonaý 1970-1980 jyldarǵa qaraǵanda búgingi kúnniń dekorasııasynyń aıyrmashylyǵy osynda. Ol jyldary dekorasııa áreket ornyn ǵana beınelegen bolsa, búgingi kún ol aktermen birge jumys isteıdi. Eger ssenografııanyń tarıhyna toqtalatyn bolsaq, birneshe kezeńdi basynan ótkergenin kóremiz. Búgingi ssenografııanyń mınımalızmge bet burýy – ýaqyt talaby. Mınımalızm degendi qarapaıymdylyq dep túsinsek bolady. Al qarapaıymdylyqtan asqan sulýlyq pen ǵajaıyp qupııalyq joq. Sol qarapaıymdylyqqa qalaı qol jetkizýge bolady, mine, búgingi másele osynda. Ol kez kelgen adamnyń «toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin» taba bermeıtini sekildi ońaı sharýa emes. Sahna naqtylyqty qajet etedi. Naqty oı. Naqtyly ózgeris. Biraq qandaı da bir jańa kózqaras bolsyn qoıylymnyń ózegin ustap turatyn ıdeıaǵa qyzmet jasap, mánin ashýǵa oıyn barysynda akterge járdem etýi kerek. Sol sebepti dekorasııa tek mınımalızmmen shektelmeı, ár qyrly bolýy múmkin. Ár spektakldiń aıtatyn oıy, kóteretin salmaǵy men ıdeıasyn mınımalızm asha almaýy múmkin. Oǵan rejısserdiń oıy men talabyn qosyńyz. Keıde ras, sizdiń tapqan mınımalızmińizge rejısserdiń oıy saı bolmaı qalýy ábden múmkin. Rejısserge kóp nárse baılanysty. Pesany oqyǵan sátte mınımalızm jasaımyn dep oılamaısyń. Izdenis barysynda, ekshele kele mınımalızmge aınalyp ketýi ne kerisinshe sheshimge ushyraýy múmkin. Rejıssermen tyǵyz jumys jasaý, til tabysý, oılardyń bir jerge toǵysýy shyǵarmashylyq jetistiktiń jartysy deýge bolady.
Rejısser traktovkasy – úlken másele. О́z basym aldymen, rejısserdiń talabyn júrekten ótkizip baryp jumys isteımin.
– Qolyńyzǵa pesa tıgen sátte sizdi eń aldymen qandaı nárse mazalaıdy?
– Meni tolǵantatyn nárse: «Bul pesany qolǵa alǵandaǵy maqsatymyz ne?» degen suraqqa jaýap tabylmaı qınalǵan sát. Tıisti jaýap alynǵan kezde jumysqa degen qulshynys paıda bolady. Baǵytyń aıqyndalady. Oıyńdy sol baǵytqa jınaqtaısyń. Bastapqy oıymda aıtqandaı, muny «sahnada ómir súrse eken» degen maqsatpen júzege asyramyn. О́kinishke qaraı, kóptegen qoıylymdarda sanamda saralanǵan dekorasııalarym tek áreket ornyn beıneleýmen ǵana shektelip qalady. Uıqysyz túnder men mazasyz kúnderdiń kýásindeı týyndyńdy akter qareketke aınaldyra almaı, al rejısser kózdegen nysanasynan múlt ketip, oı ydyrasa, júregiń maı ishkendeı kilkıdi. Sol úshin ár qoıylymǵa tapqan dúnıeleriń oınalyp, ıdeıań oryndalsa eken deısiń.
– Sahnalyq sheshim júrekti jaryp shyqpasa – qalǵany zaıa ketedi. Dese de túıini tabylmaı qalǵan sahnalyq sheshimińiz boldy ma?
– Shyǵarmashylyq jolymda meni qınaǵan sheshim Sh.Aıtmatov pen M.Shahanovtyń «Sokrat túni» tarıhı dramasy edi. Taqyrypty dóp baspaı, dóńgelene qıys ketip, dramanyń túbine tereńdep bata almaı kibirtiktep, uzaq qınaldym. Avtorlar álemdik deńgeıdegi máseleni qozǵap tur. Sol úshin belgili bir sheshimge toqtamas buryn aldymen, saralaýdy qajet etetin saraptama jolynan ótesiń. Adamzat ótken tarıhı kezeńderdi kóp zertteýge týra keldi. Mıshyǵyńa áldene endegen kezde, jaýaby tabylady. Tolǵantqan sheshimimdi tapqandaǵy sezimdi jaı sózben aıtyp jetkizý qıyn. Túpkilikti baılam qoıylymnyń tóńiregimen shektelmeı, adamzattyq ortaq oı bıiktigine jetkizer keńistikke shyǵyp ketti. Álemdik tolǵanys týdyratyndaı sheshim jasadym. Kórermenniń kóńilinen shyqqan dúnıe boldy-aý deımin...
– Búgingi kórermen sahnalyq ómirden qandaı da bir ónegeli oı túıedi dep oılaısyz ba? Jalpy olardyń keıipkerlerine saǵynysh-muńyn, súıispenshilik sezimin baıqaısyz ba? Joq álde sol zamatta umyt qalyp jata ma?
– Adam eń aldymen, qoǵamda ómir súredi. Qoǵamdaǵy ózgeris, kimge bolsyn áserin tıgizbeı qoımaıdy. Janyma batatyny – qoǵamdaǵy súlesoqtyq. Adamdar ózine emes aınalasyndaǵy tirshilikke nemquraıly. Keshegi keńestik kezeńde máńgúrt boldyq deıik, al qazirgimizge ne joryq?! Adamnyń aınalasynan qol úzýi, beıtarap kúı keshýi ońaı. «Sen tımeseń, men tımennen...» qaýiptenemin. Kóre tura kórmegensý, bile tura bilmegensý – qaýipti. Jan aýyrmaý derti jaman. Móldir shynydan fýtlıar kıip alǵan sııaqtymyz. Burynǵy adamı qundylyqtar, qasıetter basqasha túsinik ala bastady...
– «Sahna – kórermendi tárbıeleıtin oryn» degenge qalaı qaraısyz?
– Biz kóbine bireýdi tárbıelegimiz kelip jatady. Negizi árqaısymyz ózimizdi tárbıeleýge kúsh salýymyz kerek. Sharıǵatta keleńsiz nárseni qolmen toqtatý, qolmen toqtata almasaq – sózben, sózben toqtamasa – jekkórý degen sóz bar. Sahnada shyǵarmashylyq top ózderine solaı suraq qoıýy kerek. Bul rette eger kórermendi tolǵandyryp, oılandyra alsaq, sahnager úshin úlken jetistik sol.
Qoǵamǵa oı tastaıtyn parasatty dúnıelermen jumys istegendi janym qalaıdy. Jumysqa jaýapkershilikpen qaraǵandy unatamyn. Kórermenniń altyn ýaqytyn urlamaýǵa, ókindirmeýge tyrysamyn.
Áńgimelesken
Saıa QASYMBEK,
J.Shanın atyndaǵy akademııalyq qazaq drama teatry ádebıet bóliminiń meńgerýshisi
