Abzal QUSAIYNOV: «Bolashaqtyń negizi – ınnovasııalyq baǵytta»

Qazaq dalasyn qansyratyp, qanshama júrekke daq túsirgen qasi­re­ti qalyń Semeı polıgonynyń jabylǵanyna bıyl – 20 jyl. Álemdegi alyp aj­da­hanyń qatarynda sanalǵan atalmysh polı­gon­­­nyń ja­bylýy jalǵyz Qazaq eli ǵana emes, tórtkúl dúnıe úshin bir zulmattyń joıylǵany edi. Kýrchatov qala­syn­da gúlzarlar jaınap, kó­shelerdegi neon shamdar saltanatpen jarqy­raı­dy. Eliniń atyn eri shyǵarady. Alǵashqy quryl­ǵan kúninen tabandy eńbek etýshi «Iаdro­­lyq tehnologııalar parki» AQ prezıdenti Abzal Qusaı­yn­­­ov osy jetistikterge tolymdy úles qosqan jan. – Abzal Tursynbaıuly, áńgi­me­mizdi Iаdrolyq tehnologııalar parkinen bastasaq. Sóz oraıyn­da ujym­­nyń jumysy jaıly habardar bolsaq deımiz. – Bárimizge belgili, osydan 20 jyl buryn Prezıdent Nursultan Nazar­baevtyń Jarlyǵymen Semeı ıadrolyq polıgony jabyldy. Osy­dan soń onyń áleýetin beıbit maq­satta qoldaný máse­lesi kún tárbine qoıyldy. Sonyń negizinde Kýrchatov qalasynda Ulttyq ıad­rolyq or­talyq quryldy. Os­yn­daı or­ta­­lyq­ty qurý jóninde aldymen Elba­sy­nyń 2003 jylǵy 4 sáýirdegi Joldaý­ynda aıtylǵan bolatyn. Al 2005 jyl­dan bastap park naqty jumys­qa kiristi. О́t­ken jyly biz bes jyl­dyǵymyzdy atap óttik. Tehnopark áýelde joǵary teh­no­lo­gııalyq ǵylym aýmaǵyn ke­ńeı­te oty­ryp, osy keshen negizinde el­ektron­dar­dy údetkishterdiń túrli úlgisin paıdalaný arqyly laıyqty ınfraqurylym qalyp­tastyrýdy maq­sat tutqan alań retinde jasaq­taldy. Ýaqyt óte kele teh­no­park­tiń aıasynda jańa keńse ǵıma­ratyn saldyq, radıasııalyq tehnolo­gııalar kesheniniń qury­ly­syn júr­giz­dik. Mine, Táýelsiz­diktiń 20 jyl­dy­ǵyna oraı jańa radıasııalyq zararsyz­dandy­rý kor­pýsyn ashyp otyrmyz. Búginde biz medısınalyq buıymdardy shyǵ­a­rýdy bastap kettik. Olar zııandy sáýle ót­kizbeıtin halattar, maskalar, plastmassa kebister jáne bas­qa­lar. О́nimder óte joǵa­ry sapaly. Buıymdardaǵy zarar­syz­dandyrý ELV-4 elektrondardy údet­kish­­tiń kóme­gi­m­en júzege as­­qan. Jańa sa­lynǵan ra­dıasııalyq zararsyz­dan­dy­rý kesheniniń arqa­syn­da bizdiń ónimniń kólemi arta­tynyna senim mol. Sondaı-aq, radıasııalyq zararsyz­­dan­­­dyrý tehnologııasynyń kó­­me­gi­­­­men medısınalyq tamyrly «stent» jasaý josparda bar. Bul talpynys júzege as­qan jaǵdaıda júrek-qan tamyrlary aýrýynan kóbeıip jat­­qan ólim sany az­aıar edi degen oı­damyz. Búginde 10 paıyz qazaq­stan­dyq dál osy aýrýdan kóz ju­ma­ty­nyn eskersek, ony ýaqyt ozdyrmaı qolǵa alý óte mańyzdy mindet. Son­daı-aq, bul ónim osy aýrýǵa qatys­ty elimizde jasalatyn operasııa­lardy arzanda­tý­ǵa múmkindik berer edi. Sebebi, qajetti jab­dyq óz ota­nymyzda óndiriletin bolady. Radıasıalyq ónerkásipti tek Kýrchatov ortalyǵynda ǵana emes, elimizdiń basqa da óńirlerinde, on­yń ishinde shek­aralyq aımaq­tar­da damytýdy josparlap otyr­myz. Keden odaǵy qurylǵannan beri bizdiń el arqyly ótetin júk tasy­maly artyp otyr. Al ra­dıasııalyq za­rar­syzdandyrý kor­pýstaryn ornatý elimizge kelip jatqan ónimderdi, ásirese ta­ǵam ónimderin baqylaýǵa kóp kómegin tı­gizer edi. Búgingi kúni shekara­myzǵa enip jatqan az­yq-túlik ón­imderiniń sa­pasyn tekserý máse­le­si ózektiligin joımaı ke­ledi. Olar: shaı, kókónister, jemis-jıdekter, túrli qospalar. Ád­et­te­gideı, olarda túrli bakterııalar bolady. Eger biz shekaralarda, aı­­talyq Batys pen Shyǵysta údet­kish­ter ornatatyn bolsaq, sol ar­qyly elge keletin taýar­lardyń bárin zararsyzdandyra alamyz. – Iá, Kýrchatov qalasyn­da­ǵy teh­no­park ónimderi búginde óz markasyn qa­lyptastyrdy. Al endi temir jol ta­­­­sy­maly, munaı sala­larynda qan­daı jo­balarmen ju­mys istep jatyr­syzdar? – Tehnoparkte alty jylda at­qa­ryl­ǵan jumys az emes. Shyn­dyǵyn aıtsaq, alǵashynda munda biz bes adammen ǵana jumysty bas­taǵan edik. Qazir tehnopark jáne birlesken kásiporynda 150 maman jumys isteýde. 2015 jylǵa qaraı adamdar sanyn 1000-1200-ge jetkizý kózde­lip otyr. Munaı salasynda úlken joba iske qosyldy. Mysaly, ústimiz­degi jyly mu­naı-gaz tasymaly jáne turǵyn úı kommýnaldyq sha­rýa­shy­lyǵy salasyna arnal­ǵan jylý ornyqtyrǵysh manjet óndirisin iske qostyq. Búginde bul ónimge «Beı­neý-Bozoı-Shymkent» ma­gıs­­tral­dyq munaı qubyr­la­ryn tó­seý­men aınalysyp jatqan otandyq kompanııalar qyzyǵýshy­lyq tany­typ otyr. Biz olarmen uzaq merzimdi kelisimsharttar ja­sa­sýdamyz. Elde mundaı óndi­ris­pen aınaly­sa­tyn birde-bir mekeme joq. Olardy tek bizdiń qoly­myzda bar údet­kish­ter­diń kúshi­­­men jasaýǵa bolady. Bul joba 2010-2011 jyldarǵa ar­nal­ǵan In­dýstrııalandyrý karta­syna engizilgen. Munymen qosa biz, munaı ón­dirýshi aımaqtardyń ekologııalyq problemala­ryn sheshý maq­sa­tyn­da radıasııadan qa­tersizdendirý, ýly zattardan tazartý qon­dyr­ǵy­laryn, keshenderin jasaýmen t­u­­raqty aınalysýdamyz. Bizdiń jobalar qazirgi kúngi zamanaýı talaptardan shy­ǵa alatynyn, jo­ǵary sapaǵa jaýap bere ala­­tynyn erekshe aıtyp ótkim keledi. Kompanııa jyl ótken saıyn tájirıbe jınaq­tap, óndiris salasy ulǵaıý ústin­de. Máse­len, ótken jyly 217 mln. so­masynda ónim óndir­gen bolsaq, osy 2011 jyldyń óz­inde bul kórsetkish 2 esege ósti. Bul bizdiń óndiristiń ulǵaıǵanyn kórsetedi. Temir jol salasynda ýkraın­­dyq áriptesterimizben birlesip osy sala qu­rylymdaryna arnal­ǵan tejegish jab­dyq­taryn shyǵa­rý joba­syn júzege asy­rýdamyz. Búginde QTJ AQ-men uzaq me­r­zimdi kelsimsharttar jasalýda. So­ny­men qatar, qurylys, medısına, taǵy basqa salalarda da atqarylǵan jumysta­ry­myz bar. – Iаdrolyq tehnologııalar par­ki Kýrchatovtaǵy eń iri ón­diris ala­ńy jáne bárine úlgi bolar ká­sip­oryn ekenine daýymyz joq. Bul ortalyq tek óndi­ris­tik ja­ǵy­nan ǵana emes, basqa úlgili isterimen de kózge erekshe kórinedi eken. – Tehnopark – bul barlyq jaq­­sy ıdeıalardyń uıytqysy. Son­dyq­tan, bizde jasalǵannyń bári tek joǵary sapaly bolýy tıis. Bul bizdiń ustanym. Sol sebepti qaı iste de úlgi bolýǵa ty­ry­sa­myz. Tehnologııa parkin jetildirý bary­syn­da kompanııa qyzmet­ker­le­rine arnap bes qabatty 2 úıdi jóndeý­den ótkizdik. Olar – bú­ginde Kýr­cha­tovtaǵy eń ásem úı­­ler. Tehnopark aıasyna gúlder ot­yr­ǵyzyp, jańa alleıa jasadyq. Bizge alys-jaqyn shetelderden kelýshiler kóp. Ondaı qonaqtar barlyq jaǵynan ózin qo­laıly sezinýi tıis dep oılaımyn. Meni qýantatyn bir jaıt, soń­­ǵy kezde qalamyzdaǵy basqa ká­sip­oryndar da bizge qarap boı tú­zeıtin boldy. Jergilikti mekemeler biz bastaǵan bastamany jal­ǵas­­tyryp jatsa, qýanyshtan bas­qa aıtarymyz joq. Biz álemdik stan­dart­tarǵa saı bolýymyz kerek. Barlyq qyz­met túrinen, tehnologııadan bastap tur­mystyq deń­geıge deıin sapa údesinen shy­ǵýǵa tıispiz. – Abzal Tursynbaıuly, ót­ken jy­ly Iаdrolyq tehnologııalar bazasyn­da «Innovasııa­lyq tehnologııalar: perspektıvalar men naqtylyq» degen taqy­ryp­ta halyqaralyq konferensııa ótke­nin bilemiz. Oǵan kóp­tegen sheteldik ǵalymdar men kásip­kerler qatysty. Búginde sol forým­nyń nátıjesi bar ma? – О́tken jylǵy besjyldyqqa oraı uıymdastyrylǵan konferensııa sheteldikter aldynda bizdiń ımıdjimizdi kó­ter­di. Oǵan álemge aty tanymal ǵalym­dar qa­tysty. Mu­nyń bári jańa ıdeıa­lardyń tý­yn­daýyna úles qosty deı ala­myn. Bú­ginde bizge seriktestikke usynys jasap hat joldaýshylar kóbeıdi. Biz olar­dyń bá­rin qarap, sara­laı­myz, qaje­timizge qa­raı, bir­neshe keli­simsharttar da ja­saldy. Osyn­daı ǵylymı kon­fe­ren­sııany jyl­y­na eki ret ót­ki­zýdi josparlap otyr­myz. Odan biz utpasaq utylmaımyz. Áńgimelesken Marat MANASPAEV. Kýrchatov qalasy.