Qazaqstandyq modeldiń jetistigi

Qazaqstan postkeńestik elder ara­synan alǵashqy bolyp EQYU-ǵa tóraǵalyq etti jáne 2010 jyldyń jeltoqsan aıyn­da onyń Sammıtin Astana qala­synda ótkizdi. Bul jıynǵa 74 resmı delegasııa men BUU Bas hatshysy qatysty. Sondaı-aq aı­maqtyq uıym retinde bolǵa­ny­men álemdik aýqymdaǵy iri bas­qosý alańy sanalatyn Shanhaı yntymaqtastyq uıymy men Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna Qazaqstan tóraǵa­lyq etti. 2009 jyldyń 2 jeltoq­sanynda BUU Bas Assambleıasy Qazaqstannyń 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni retinde jarııalaý jónindegi bas­tamasyn qoldady.

Sonymen qatar Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan Eýrazııalyq ıntegrasııalaný prosesi tyńǵylyqty júzege asty. 2014 jyldyń mamyr aıynda Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq odaq quryldy. Qazaq­stan TMD elderiniń arasynan alǵashqy bolyp álemdik qoǵam­dastyqtyń tańdaýymen EKSPO mamandandyrylǵan halyq­aralyq kórmesin ótkizdi. 2017 jyly bul el BUU Qaýip­sizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi atandy jáne osy kúnderi Qazaqstan oǵan tóraǵalyq etýde.

Sondaı-aq Qazaqstan bas­shylyǵy árqashan da ishki reformalardy sátti júrgizip kele­di. Memlekettik saıa­­sı júıe men eko­no­mıkalyq jú­ıe­­­ler­di jań­ǵyr­tý arqy­ly azamat­­tyq qo­ǵam­dy damytý tetigi jos­­par­daǵy­daı oryn­daldy. Buǵan mysal retinde Kons­­tı­týsııalyq reforma men «Qazaqstan-2050» damý Stra­te­gııasynyń qabyldanýyn, «100 naqty qadam» Ult jos­pary, Indýstrııalandyrý baǵ­dar­lamalary, Qazaqstannyń Úshin­shi jańǵyrýy, «Sıfrly Qazaq­stan» keshendi baǵdar­lamasy syndy eldi damytý men jańǵyrtýdyń san túrli jobalary qolǵa alynǵanyn ataýǵa bolady. Osyndaı jańashyldyqtar men zaman talabyna saı maqsat-mindetterge qarap, Qazaqstan óziniń damý baǵytyn ýaqyttyń shynaıy talabymen ushtastyryp keledi. Bul másele Prezıdenttiń bıylǵy «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damý­dyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýynda da kórinis beredi.

Memleket basshysy bul jolǵy Joldaýynda jan-jaq­ty bilimdi bolýǵa basa nazar aýdarǵan. Onda ekonomıka sala­syna eldiń damý dińgegi retin­de ǵana qaramaı, ne­giz­gi basym­dyqty aı­­maq­­tarǵa da berý qa­­jet­­tigi aıtyl­ǵan. Ásirese, oblys­tar­daǵy óndiristerge zamanaýı ozyq tehno­lo­gııalardy en­gizý jaıy eskerilgen. Osy ma­qsat­ta qazaqstandyq kásip­oryn­dardy sıfrly tehnologııamen jabdyqtap, jańǵyrtý baǵytynda jańa quraldardy qoldanysqa engizý kózdelgen jáne ónimderdi eksporttaý máselesine de jiti kóńil bólingen.

Joldaýda aıtylǵan taǵy bir mańyzdy máseleniń biri – Qazaq­stannyń tranzıttik áleýe­tin arttyrý. Bul ret­te, Qazaq­stan ınfraquryly­­myn tıimdi basqarý men damytý­ǵa ba­ǵyt­­talǵan ıntelektýal­dy kólik júıelerin qurý jospar­laný­da. Terrıtorııalyq aýmaǵy aýqym­dy bolyp tabylatyn Qazaq­stan úshin mundaı jań­a­shyldyq­tar taptyrmas qundy­lyq bolary sózsiz. Osy oraıda, tıimdi memlekettik basqarý tetigi jaıyn aınalyp ótýge bol­maıdy. Kásipkerlik sala men jergilikti jerlerdegi mem­le­kettik ákim­shi­lendirý resýrs­taryn memleket tarapynan sıfrly tehnolo­gııamen qamtamasyz etý arqy­ly «bir tereze» qaǵıdalary qalyp­ty jaǵ­­daı­da qyzmet kórsetpek. Bız­­nes­ti qoldaý paketiniń mun­daı ja­ńashyl úlgileri qoǵam­dy kóleń­keli ekonomıkadan qorǵap, mem­lekettik qyzmet­shilerdiń qyz­met kórsetý sapasyn arttyrady.

Sondaı-aq atqarǵan qyz­metine qaraı tıisti jalaqy­ny ádil tóleý júıesi de iske qosy­­la­dy dep josparlanǵan. Jol­­daýda aıtylǵan jańashyl ba­ǵyt­tyń biri – jemqorlyqpen zań sheń­berinde kúres júrgizý. Osy oraıda, sońǵy úsh jyl ishinde 2,5 myńǵa jýyq adam jaýapqa tartylyp, olardan 17 mlrd teńge shamasynda qara­jat keri qaıtarylǵany bel­gili. Jiti kóńil bólingen sala­­lar sanatynda densaýlyq pen bilim berý isi de bar. Áleý­met­tik máseleler de áńgime aýanynan tys qalmaǵan. Aıtalyq, Jol­daýda naqtylanǵan tapsyrma aıasynda memleket tarapynan kepildendirilgen medısınalyq tegin kómekti uıymdastyrýdyń jańa úlgisi josparlanýda. Sony­men qatar onyń rettik tártibi de tııanaqtalyp keledi. Osylaısha, utymdy uıymdastyrylǵan is-sharalar nátıjesinde Qazaq­standaǵy kedeılik kórset­kishi 13 paıyzǵa deıin tómen­dep, jumyssyzdyq 4,9 paıyz­dy qurady. Buǵan 2016-2017 jylda memleket tarapynan beriletin járdemaqy men zeınetaqy kólemi úsh ret joǵarylaǵanyn qosyńyz. Sondaı-aq densaýlyq saqtaý salasy mamandarynyń jalaqysy 28 paıyzǵa deıin, bilim salasynda 29 paıyz, áleýmettik qorǵaý salasynda 40 paıyzǵa deıin, shákirtaqy kólemi 25 paıyzǵa kóbeıgen. Sóıtip, respýblıkalyq bıýdjet­ten áleýmettik salaǵa bóli­netin bıylǵy shyǵyn shamasy 12 paıyzǵa ósken dep bol­jan­ǵan. Munyń bárin de mem­le­ket­tik turǵyda júzege asyrylyp jatqan tıimdi transformasııa, basqarýdy jańasha úlgide júrgizýdiń nátıjeleri retinde baǵalaýǵa bolady.

Stepan GRIGORIаN,

Jahandaný jáne aımaqtyq áriptestik jónindegi saraptamalyq ortalyqtyń basqarma tóraǵasy (Armenııa)