Táýelsizdiktiń tamasha tabysy

Elimizdegi áleýmettik-saıası, mádenı-rýhanı jáne sport salalaryna sarapshylar taldaýy

Jeti jetistik Qoǵamdyq pikir memleket pen jeke adamnyń, jalpy alǵanda, qoǵamnyń mańyzdy sátterine baǵa beretin qural ispetti. Ol árbirimiz mán bere bermeıtin keı oqıǵalar men quby­lys­tardyń aınasy da. Alaıda, ýaqyt óte kele qoǵamdyq pikir áleýmettiń jadynda ómirdiń buljymas esteligi sekildi uzaq ýaqyt saqtalyp qalatynyn da umytpaý kerek. Biz kóptegen sa­rap­shylar (qoǵamdyq tulǵalar arasynda, memlekettik qyzmet­kerler men saıasatkerler arasynda) Táýelsiz Qazaqstannyń 20 jyldyq qalyptasý kezeńinde meılinshe mańyzdy jetistikterin anyqtaýǵa tyrystyq. Áleýmettik saýaldama júzinde baıqa­ǵany­myzdaı, egemen eldiń qalyptasý jáne qaıtalanbas qun­dy­lyqtarǵa qol jetkizý jolynda memlekettiń damý belesi kóp­shi­lik sanasynda jaǵymdy ásermen saqtalǵanyn aıta ketý kerek. Sonymen, táýelsizdik alǵannan bergi ýaqyt ishinde Qazaq­stannyń qol jetkizgen mańyzdy jetistikteri men qundy­lyq­tary qataryna azamattyq ortanyń jaqsy saqtalýy, dinara­lyq jáne ultaralyq túsinistik, memlekettiń jańa ortaly­ǵy Astana qalasynyń boı kóterýi men Semeı ıadro­lyq po­lıgonynyń jabylýy sııaqty birqatar oqıǵalardy jat­qyzý­ǵa bolatyndyǵy anyqtaldy. Memleket retinde qol jetkizgen eń mańyzdy jetistikterdiń basynda azamattyq qoǵamnyń jaqsy saqtalýy men dinaralyq jáne ultaralyq kelisim tur. Qoǵamnyń bastan ótkergen áleý­met­tik-ekonomıkalyq kúrdeli kezeńinde qazaqstandyqtardyń – beıbitshilik, kelisim jáne birlik aıasynda ómir súrýi basty qun­dylyq bolyp otyr. Toqsanynshy jyldardyń basynda kóp­tegen ult ókilderi úshin Qazaqstan ultaralyq qaqtyǵys­tardan pana bolarlyq jaıly orta jáne ortaq úı bola bildi. Etnostyq shyǵý tegine qaramastan, Qazaqstannyń ár azamaty barlyq el­derdiń basynan ótken ultaralyq qaqtyǵys pen iritki túsý qaýpi­nen alys bola bilip, árkim óz otbasynda tynyshtyq pen týys­tary, jaqyn-jýyqtary arasyndaǵy tatýlyqty saqtaı bildi. Turaqtylyq pen kelisimdi saqtaı bilýi Qazaqstanǵa az ýaqyt aralyǵynda ekonomıkada, áleýmettik qoǵamda jáne halyqara­lyq qatynas salasynda iri jetistikterge ıe bolýǵa yqpal etti. Baspasóz betterindegi materıaldar men áleýmettik saýalnama sarabyna súıensek, áleýmettik salada turaqtylyqty qamtama­syz etý, azamattyq qoǵamdy áleýmettik jańǵyrtý, ekonomı­ka­lyq, saıası jáne ıdeologııalyq keńistiktegi kelisim qıyndyqtan ótý kezeńi men ár qazaqstandyqtyń ómirine jaqsy ózgeris ákeldi. Toleranttylyq, ózara qurmet pen senim Táýelsiz Qazaq­standa azamattylyqtyń qalyptasýyna negiz boldy. Buǵan memlekettik qurylymdaǵy kezek kúttirmeıtin máselelerdi jedel sheshý yqpal etti. Solardyń biri, Qazaqstan Respýblı­kasynyń memlekettik rámizderin qabyldaý ekeni anyq. 1992 jyly El­basy «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik týy týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik gerbi», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik ánuranynyń mýzykalyq redak­sııa­sy týraly» zańdarǵa qol qoıdy. Keıinirek 2006 jyly «Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdentiniń Konstıtýsııalyq zań kúshi bar «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizderi týraly» Jarlyǵyna ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq zańyna qol qoıyldy. Barshamyzǵa belgili «Meniń Qazaqstanym» áni memleket­tiń Ánuranyna aınaldy. Dál osy ánurandy qazaq­stan­dyqtardyń 80 paıyzy biledi jáne aıtyp júr (18 jastan joǵa­ry 1500 respondentke saýalnama júrgizý barysynda anyqtalǵan, 2011 j.). Ultaralyq kelisimdi nyǵaıtý jolynda mańyzdy ról at­qarǵan sharanyń biri 1995 jyly Qazaqstan halqy Assambleıa­sy­nyń qurylýy boldy. Búgingi tańda osynaý memlekettik-azamat­tyq ınstıtýt konstıtýsııalyq mártebege ıe. Bul QR Prezı­dentiniń ultaralyq máselege asa mańyzben qaraıtyndyǵyn kór­setedi. 1996 jyldyń 1 mamyrynda elimizde Qazaq­stan halqynyń birligi kúni tuńǵysh ret atap ótildi. Osy kúnder jas memleket ómirin­degi este qalatyn kúnder qataryna endi. Jıyrma jyldyqtyń taǵy bir mańyzdy jetistigi Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen júrgizilgen jańa astananyń qurylysy ekendigi belgili. Astana qalasy jańa memlekettiń paıda bolýy men Táýelsiz Qazaqstannyń bet-beınesin anyq­taı­dy. Jańa astana jańa keleshek pen jańa keńistikti, jańa bıikterdi aıqyndap berdi. Árbir ekinshi qazaqstandyq (18 jastan joǵary 1500 respondentke saýalnama júrgizý barysyn­da anyqtalǵan, 2011 j.) Astana qalasyn maqtanysh pen Qazaqstan táýelsizdiginiń sımvoly dep biledi. Ol álemge jas memlekettiń keleshekke degen umtylysy men ekonomıkalyq, áleýmettik jáne saıası birtutastyǵyn pash etti. Astana qurylysy – eren eńbek pen ómirsheńdikke bastaıtyn ulttyq rýh boldy. 6 shilde – Astana kúni respýblıkanyń ulttyq merekesine aınaldy. Memlekettiń azamattary asa qýanyshpen atap ótetin meıram­dardyń biri ekeni daýsyz. 1991 jyldyń 29 tamyzynda Prezıdent Jarlyǵymen Semeı polıgony jabyldy. Bul oqıǵa da memlekettiń jıyrma jyl­dyǵynda qol jetken mańyzdy jetistiktiń biri. Saýalnamaǵa qatysýshylardyń deni bul sheshimdi álemdik qundylyqtyń joǵarylaýy men adamzat ómirine asa mán berýdiń kepili dep túsinedi. Polıgondy jabý týraly Elbasynyń sheshimi táýel­siz­dik­tiń tańy atqan tustaǵy syndarly qadam jáne Qazaqstannyń adamzatqa qarsy qoldanylatyn qarýdy boldyrmaýdaǵy usy­ny­synyń basy bop esepteledi. 1993 jyldyń tamyzynda Qazaq­stan Prezıdenti N.Nazarbaev ıadrolyq derjavalardyń úkimet­terine 2005 jylǵa deıin ıadrolyq, hımııalyq, bıologııalyq já­ne basqa da adamzatqa jat qarýdy synaý merzimin kesheýildetý máse­lesinde usynys joldady. Ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, egemendikti saqtaý kepili, terrıtorııalyq birtutastyqtyń jáne shekaranyń beriktigine kepil bolǵan memlekettiń mańyzdy jetistikteriniń biri Memlekettik shekarany delımıtasııalaý ekenin aıtý kerek. О́zimizge belgili, bizdiń elimizdiń jalpy aýmaǵy (Kaspıı teńizin­degi shekaralyq esepti aıtpaǵanda) shamamen 13 200 shaqy­rym­dy quraıdy. Atalmysh shara týraly qyzý kelissózder 2006 jyly Qazaqstan-Reseı memlekettik shekarasyna baılanysty ekijaq­ty kelisimge qol qoıylǵannan keıin bastaldy. 1992-2006 jyl­dar aralyǵynda Qytaı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkimen­stan, Reseı Federasııasyn qamtıtyn aýmaqtyń barlyǵynda memlekettik shekara delımıtasııalandy. Kelesi bir mańyzdy jetistik retinde Memlekettik til már­tebesi aıtylady. 1995 jyly 30 tamyzdaǵy respýblıkalyq referendýmda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Konstı­týsııasynyń 7-babynda: «Qazaqstan Respýblıkasynda memlekettik til qazaq tili» dep kórsetilgen. 1997 jyly «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy tilder týraly» Zań qabyldandy. Qazaq­stan­daǵy til saıasaty búginde osy memlekettegi barsha ult­tar­dyń tilderin saqtaı bilgen jarqyn kórsetkish retinde de úlgi. Prezıdenttik «Bolashaq» baǵdarlamasyn jasaý jáne júzege asyrý bizdiń sarapshylarymyz anyqtaǵan jetistikterdiń biri bolyp otyr. 1993 jyly ekonomıkalyq aýyr kezeńde El­basy álemniń aldyńǵy qatarly oqý oryndarynda joǵary sanat­taǵy mamandar daıarlaý baǵdarlamasyn jasaýdy tapsyr­ǵan edi. «Bolashaq» baǵdarlamasy Táýelsiz Qazaqstanǵa álemdik dáre­jedegi alǵashqy býyn mamandaryn qalyptastyra bilgen ınves­tısııalyq tıimdi júıe boldy. 2011 jyldyń 1 qańtarynda ja­sal­ǵan esep boıynsha memlekettik baǵdarlama boıynsha qa­zaq­­standyq 3338 jas shetelderde bilim alǵandyǵy anyqtalyp otyr. Búginde olardyń kóbisi memlekettik kompanııalarda, memlekettik jáne jekelegen bıznes qurylymdarda qyzmet etýde. 2009 jyly qabyldanǵan Ulttyq qor qurý ıdeıasy álemdik ekonomıkalyq qarjy daǵdarysy kezinde Qazaqstannyń myqty qorǵa ıe bolǵandyǵyn kórsetti. Ulttyq qor respýblıkanyń jetistigi bolýymen qatar, sarapshylar júrgizgen zertteý nátıje­sinde ekonomıkalyq saıası baǵdardyń durys tańdalǵanyn dáleldep otyr. 2010 jyly EQYU-ǵa tóraǵalyq etý jáne Astana qala­synda EQYU Sammıtiniń ótýi el Táýelsizdiginiń 20 jyl­dyq tarı­hyn­daǵy iri oqıǵa ekeninde daý joq. Ol álem jurtshylyǵy aldynda Qazaqstandy zamanǵa saı demokratııalyq memleket retinde moıyndaýǵa túrtki boldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti – Ult maqtanyshy N.Á.Nazarbaev álemdik qaýym­das­tyqta EQYU-ny jańa damý satysyna kóterýdi qamtamasyz etti. Myńjyldyqtar toǵysyndaǵy 20 jyl Qazaqstan úshin jemisti kezeń boldy. Ár jyl oqıǵalarǵa, faktiler men taǵdyr­sheshti sheshimderge toly boldy. Qazaqstannyń júıeli de baıyp­ty damý strategııasy memlekettiń negizgi maqsatyn aıqyndap otyr. Ekonomıkalyq ósim, halyqtyń ómir súrý deńgeıin kóterý, zańdy qamtamasyz ete otyryp demokratııalyq prınsıppen alǵa basý múldem sony ekonomıkalyq, áleýmettik, saıası qadamdarǵa jeteledi. Ekonomıkalyq jańa reforma iske qosyldy. Eldiń ómir súrý salty jańa beleske kóterilip, memlekettik oryndarda jańa ózgeshe jumys isteý tetigi paıda boldy. Elbasynyń qarapaıym qazaqstandyqtardyń talap-tilekterine túsinistikpen qoldaý kórsetýi nátıjesinde barlyq reformalar men bastamalardyń júzege asýy jedeldedi. Saraptamalyq zertteý nátıjesi Táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti ustanǵan syndarly saıasat pen kóregen basshylyqtyń arqasynda jetistikterge qol jetkendigin kórsetti. Sonymen qatar, halqymyzdyń aıryqsha keńdigi men tolerantty minezi de ómirlik jarasymǵa jeteleıtin sapa ekendigin dáleldep otyr. Aıgúl SÁDÝAQASOVA, áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory, Áleýmettik-saıası zertteýler ınstıtýtynyń dırektory.   Mádenı qundylyqtar – qymbat qazynamyz Ár halyqtyń óz mádenıeti bar. Ony qalyptastyrý,  baǵa jetpes ulttyq qazynaǵa aınaldyrý, rýhanı kemeldendirý joldary  árqıly. Osy turǵydan alǵanda, ulttyq mádenıetimiz Táýelsizdik jyldary jan-jaqty damyp, qarjylandyrý jaǵynan da úlken demeý tapty. Sózimiz dáıekti bolý úshin naqty mysaldar keltire keteıik. 2004-2006 jyldary 35 arhıtektýralyq eskertkishter jóndelip, qalpyna keltirildi. 30 arheologııalyq jáne 17 qoldanbaly ǵylymı-zertteý jobalary júzege asyryldy. Batys Eýropa, AQSh, Japonııa, Túrkııa, Egıpet, Qytaı, Reseı, Armenııa, taǵy basqa elderdegi zertteý jumystarynyń nátıjesinde  Qazaqstanǵa tikeleı qatysty  bes myńnan astam qundy jádigerler tabyldy. Olardyń kóshirmeleri  elimizge ákelindi. Keshe Qazirgi jas óskin urpaq Táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵyndaǵy qıyndyqtar men kúr­de­li jaǵdaılardy kózben kórmegendikten, úlkenderdiń áńgimelerinen, oqýlyqtardan bilýi múmkin.  Ol kezeń olardyń sanasynda...olar úshin ertegideı sezilýi ábden kádik. Máńgi myzǵymastaı kóringen alyp derjava kúıregennen keıin  adamnyń eńsesin ezip, ári-sári túńiltken kúıge túsirgen  aýyrtpalyqtar birde-bir salany aınalyp ótken joq. Ási­rese,  ekonomıkadaǵy  toqyraý ulttyq mádenıetimizdi quldyraý shegine jetkizdi.  Aýyl klýbtary jeke menshik qaramaǵyna berilip, mádenı mekemeler jappaı jabylyp jat­ty. Kınoteatrlar qańyrap bos qaldy. Mundaı kórinister elimizdiń barlyq aımaǵyna tán bolatyn. Tipti Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary  mádenıet salasyna qarajat «qal­dyq» prınsıpimen bólinip keldi. 2000 jyly júrgizilgen respýblıkalyq áleýmettik­ saýalnama qorytyndysynda oǵan qatysýshylardyń 70 paıyzdaıy  mádenıet mekemeleriniń adam tózgisiz halin bıýdjettik qarjynyń jetispeýshiligimen, 42,9 paıyzy ońtaılandyrýǵa ushyraýymen, 12,5 paıyzy ǵımarattardyń apattyq jaǵdaıymen,  12,1 paıyzy mamandardyń tapshylyǵymen baılanys­tyr­dy. Bul derekter shyndyq aýylynan alystaı qoımaıdy. HHI ǵasyrdyń basy ulttyq mádenıetimizdiń damýyna  basa  nazar aýdarylyp, ósý, ór­kendeý kezeńimen sıpattalady. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń arnaıy Jar­ly­ǵy­men 2000 jyl  mádenıet jyly bolyp jarııalanyp,  bul salada betburysty qadam­dar jasaldy.  Qordalanyp qalǵan problemalar men shetin máselelerdi sheshýdiń jol­dary keshendi túrde qarastyrylyp, qarjylyq qoldaý aıtarlyqtaı artty. Jurt­shy­lyq jańa jyl kelgendeı  samal lepti  sezinip, piltelenip sóne bastaǵan úmit sáýlesi qaı­ta paıda boldy. Elbasy mádenıet taqyrybyna jıi oralyp, halyq úshin rýhanı zor qym­bat qazy­na sanalatyn qundylyqtarymyzdy órkendetýge únemi qamqorlyq kórsetip otyrdy. Tarıhı, ekonomıkalyq, saıası jáne salalyq faktorlardy jan-jaqty saralaı kelip, Úkimettiń  «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasyn qabyldaýy  salany órkendetýge  erekshe ekpin berdi. Baǵdarlamanyń  2004-2006 jyldardy qamtyǵan birinshi kezeńinde belgilengen is-sharalardy júzege asyrý maqsatymen respýb­lı­kalyq qazynadan 2,7 mıllıard teńge qarastyryldy. Ekinshi kezeńdi qarjy­lan­dyrýǵa 4 mıllıard teńge bólindi. 20 tarıhı-mádenı eskertkishter jańartyldy.  Olardyń ishinde «Abylaıdyń aq úıi» erekshe keıipke endi.  32 kóne qalalar men qorǵandarǵa arheologııalyq zertteý jáne qazba jumystary júrgizildi. Búgin Elbasynyń  turaqty qoldaýy arqasynda Qazaqstannyń qazirgi mádenıeti mazmun jaǵynan túrlenip, sapalyq ózgeristermen erekshelendi. Búginde jurtshylyqtyń  ulttyq mádenıetke degen kózqarasy ózgerip, qyzyǵýshylyǵy álde­qaı­da artqany baıqalady. Bul salada atqarylyp jatqan sheshimder men is-sharalardy qýattap otyrǵany  sondyqtan. Ásirese, «Mádenı muraǵa» degen el yntasy erekshe. Saýalnamaǵa jaýap berýshilerdiń 85,1 paıyzy baǵdarlama sheńberinde tyndyrylǵan isterdi belsendi túrde qoldaǵan. Rýhanı jáne bilim berý salalarynyń ǵylymı, áleýmet­tik-ekonomıkalyq jáne uıymdyq-ádistemelik bazalaryn odan ári nyǵaıtý, tarıhı-mádenı muralardy tıimdi paıdalaný maq­saty­men Úkimet 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan «Mádenı mura»  ulttyq tujyrymdamasyn qabyldady.  2009 jyldyń sońyna taman 39 respýblıkalyq, 6 myńǵa jýyq oblystyq mádenıet uıymdary, tarqatyp  aıtar bolsaq, 164 murajaı,  3763 kitaphana, 2320 klýb, 50 teatr, 58 kınoteatr men teleteatr, 458 kınoqondyrǵy, 4 zoopark, 2 sırk, 28 demalys saıabaǵy jumys istedi. 2007-2010 jyldar aralyǵynda  mádenı mekemeler sany  203-ke kóbeıdi. Aıshyqty jyldar bederinde 10 dramalyq, sazdy-dramalyq, qýyrshaq teatrlary, Astana, Shymkent qala­larynda opera jáne balet teatrlary ashyldy. Elimizde jyl ótken saıyn mádenıet mekemeleri kóbeıip, oǵan kelýshiler qatarynyń  arta túskeni qýantady. Máselen, 2006  jyly elordadaǵy murajaılardy 260,5 myń adam tamashalasa, byltyr olardyń sany 380,4 myńǵa jetken. Teatrlar men kınoteatrlardy qyzyqtaýshylar sany da edáýir ósken. Qazaqstanda  túrli óner salalaryn qamtıtyn halyqara­lyq konkýrstar men festıvaldar júıeli uıymdastyrylady. Erteń Qazaqstannyń syrtqy saıasat salasyndaǵy kópvektorly ustanymy álemdik  mádenı ortamen qarym-qatynasty te­reń­detip, órken jaıýyna keń jol ashty. Onyń  izgi yqpalyn ulttyq mádenıetimizdiń ár taramynan baıqaýǵa bolady. Sol sebepti bedeli zor halyqaralyq ortalyqtarmen ózara mádenı únqatysýlar memlekettiń basym baǵyttarynyń biri bolyp qala bereri anyq. Sońǵy jyldary qazirgi zamanaýı mádenıet jáne óner nysandary kóptep salyna bastady. О́tken tarıhsyz, halyqtyq salt-dástúrlersiz bolashaqty kózge elestetýdiń ózi qıyn. Bir kezderi eskerýsiz qalǵan baǵa jetpes rýhanı  qundylyqtarymyz osylaısha 20 jyl ishinde  adam­dar­dyń óskeleń  qajettiligi men suranysyna ıe bolyp otyr. Sonymen qatar buqaralyq-kópshilik jáne kóńil kótere­tin oıyn-saýyq túrleri de kóbeıip,  mádenı, salamat­ty ómir súrý daǵdy­syn ustanýshylar shoǵyry qalyńdap keledi. Qazaq­stan­dyq­tardyń bilim men mádenıetke degen ynta­syn, qulshynysyn jan-jaqty kóterý maqsatynda  aqpa­rattyq teńsizdikti barynsha tó­men­detý jónindegi is-sharalar jemissiz emes. Qazaqstan ulttyq elektrondy kitap­hanasy  elektrondy mem­lekettik kitaphana qory jobasyn júzege asyrýdy qamta­masyz etti. Veb-portal  táýlik boıy jumys istep, elimizdiń ár qıyryndaǵy turǵyn onyń qyzmetin paıdalana alady. Respýblıkada tarıhı jáne mádenı eskertkishterdiń tizimi jasalyp, 218 respýblıkalyq, 11,5 myń jergilikti mańyzy bar nysandar memleket qorǵaýyna alyndy.  О́tken jyly Máde­nıet mınıstrligi «Qazaqtyń 1000 dástúrli kúıleri», «Qazaq­tyń 1000 dástúrli ánderi» jobalaryn júzege asyrdy. «Máde­nı mura» baǵdarlamasy qolǵa alynǵaly  tarıh, arheologııa, etnografııa, mádenıet sekildi san-alýan  qatparly salalardy qamtıtyn 442 kitap bir mıllıon danamen jaryq kórdi.  «Babalar sózi» 100 tomdyǵynyń 66 tomy basylyp shyq­ty. «Qa­zaqfılm» kınostýdııasy  qalpyna keltirilgen, jań­ǵyr­tylǵan tarıhı, mádenı jádigerler jaıly 10 fılm qoıdy. «Ulttyq mura» toptamasy aıasynda  20 kınofılm shyǵaryldy. Sport degen bir álem Memleket tarapynan júıeli kómek kórsetilgende ǵana  árkimniń sportpen, dene shynyqtyrýmen erkin, tyńǵy­lyq­ty shuǵyldana alary anyq. Búginde  elimizdegi sport qurylymdarynyń sany 31 myńdy qurap otyr. 1500 orynǵa laıyq­talǵan stadıondardyń sany  246-dan asady. 2009 jyly 7-shi Qysqy Azııa oıyndarynyń qarsańynda paıdalanýǵa berilgen «Astana-Arena» stadıonyna 30 myń jankúıer erkin syıyp ketedi.  Júzý basseınderi 222-ge, sport zal­dary 6999-ǵa, tennıs korttary 263-ge, hokkeı  muz aıdyndary 372-ge jetti. 380 myń adam sportpen turaqty túr­de aınalyssa, 2,4 mıllıon adam sport­pen jáne dene shynyqtyrýmen shu­ǵyl­daný arqyly salamatty ómir saltyn serik etken.  664 myń balalar men jas­ós­pirimder 23 myń sport seksııalaryna qa­tysady.  423 balalar jáne jasóspi­rim­­der sport mektepteri, olımpııalyq rezervter daıyndaıtyn 8 respýblı­ka­lyq, 17 aımaqtyq ortalyqtar jumys isteıdi. Jasampazdyqtyń jıyrma jylynda Qazaqstan sportynyń kók baıraǵy kókke jelbirep, temirdeı tegeýrindi, bolattaı shymyr sportshylarymyz talaı bıik belesterdi baǵyndyrdy. Álemdik arena­daǵy baıraqty básekelerde Otan namy­syn joǵary ustap, el mereıin ósirdi. Sporttyń jekpe-jek, kúres, boks túrleri boıynsha juldyzdary jarqy­rap, top jardy.  Iýrıı Melnıchenko grek-rım kú­re­sinen  olımpııalyq, álem­dik belesterdi baǵyndyryp, namystan jaralǵan Qazaq eliniń atyn tórtkúl dúnıege áıgiledi. Ánuranymyz oınalyp, júrekti shattyq kernedi. Islam Baıramýkov jetken jetistikter de az emes. Bulardy dańqty balýan, qazaq sporty­nyń mese­naty  Dáýlet Turlyhanov  demep otyrdy. Bekzat Sattarhanov jıyrmaǵa jetken bula shaǵynda  Sıdneı  Jazǵy Olımpıadasynda  azýyn aıǵa bilegen barlyq  qarsylastaryn shań qaptyryp, jeńistiń eń bıik tuǵyryna kóterilgende qýanbaǵan, shattanbaǵan qazaq­standyq bolmady. О́mirden beımezgil ozsa da,  esimi ańyz bolyp qaldy. Endigi bir maqtanyshymyz – qabylan júrek Vasılıı Jırov bokspen 11 jyl aınalysty. Kásipqoı rıngte 42 jekpe-jek  ótkizip, 32 ret qarsy­lasyn edenge sulatyp saldy. Onyń Atlanta Olım­pıadasynda chempıon bolǵanyn, Barker kýbogyn utyp alǵanyn sport jankúıerleri umyta qoıǵan joq.  2000 jylǵy Sıdneı Olımpıadasynda jaryq sport juldyz­darymyzdyń biri Ermahan Ybyraımov altynnan  alqa taqty. Baqyt Sársekbaev aǵasynyń tabysyn sátti jal­ǵas­tyryp, 2008 jyly Pekınde qara úzip shyqty. Ziltemirdi urshyqsha úıiretin Ilıa Ilınniń esimi Olımpıada jáne álemniń úsh dúrkin jeńimpazy retinde  altyn áriptermen jazylatynyn eshkim joqqa shyǵara qoımas. Ol bıylǵy  álem birinshiliginde de naǵyz babynda ekenin tanyta bildi.  80-90 jyldary ziltemirshi Anatolıı Hrapatyıdyń baby asty.  Álemniń 5 dúrkin, Eýropanyń 4 dúrkin, Seýl Olımpıadasynyń jeńimpazy ataný – onyń baǵyna buıyrsa kerek. Vankýverdegi Qysqy Olımpıadada altynǵa bergisiz kúmis júldege ıe bolǵan áıgili shańǵyshy Elena Hrýstaleva odan keıin de baıraqty básekelerde olja saldy. Qazaqstandaǵy Qysqy Azıa oıyndary  jurtshy­lyq­qa umytylmastaı áser qaldyryp, elimizdiń aby­roıyn arttyrdy, mártebesin ósirdi. Qazaq sporty tarı­hynda eń iri alaman báıgede sportshylarymyz 32 altyn, 21 kúmis, 17 qola ıelenip, jeńistiń eń bıik tuǵyryna kóterildi. Azıada aıasynda ondaǵan záýlim sport keshenderi boı kóterip, kópshilik ıgiligine aınaldy. Baıraqty básekelerde top jaryp, jeńimpaz bolý, rekord ıesi ataný ońaı emes.  Táýelsizdik jyldary ony Qazaqstan talaı ret dáleldedi. Bir sózben aıtqanda, memleket tarapynan kórsetilip jatqan qamqorlyqqa qaıtarym qandaı degenge kelsek, aýyz toltyryp aıtatyn jetistikterimizdiń baryna maqtana alamyz. Azıada ádettegideı bir ǵana qalamen shektelip qalǵan joq. Ol elimizdiń eń úlken eki birdeı qalasy – Astana men Almatyda ǵana emes, estafeta alaýyn alyp júrý bary­synda barlyq oblys ortalyqtary men Býrabaı sekildi jekelegen aýdandaryn da qamtydy. Osy rette halyqtyń 87 paıyzy Qazaqstannyń budan da jaýapty sharany ótkize alatyndyǵyn, sonyń ishinde 2022 jyly ótkizý kózdelip otyrǵan Qysqy Olımpıada oıyn­daryn da joǵary dárejede atqaratyndyǵyna senedi. 2000 jyly Sıdneı Olımpıadasynda 100 metrlik qashyqtyqqa júgirýden altyn alǵan Olga Shıshıgına men 1996 jyly Atlantada ótken Olımpıada oıyndarynda bessaıys boıynsha jeńiske jetken Aleksandr Parygın el maqtanyshy dep ataýǵa laıyq. Sondaı-aq, osy sanatqa Aleksandr Vınokýrovty da qossa bolady. 2003 jyly «Parıj-Nıssa» jáne «Amstel Gold Race» velojarysy boıynsha jeńimpaz atandy. 2003 jyly ol Shveısarııa Týryn jáne Týr de Franstyń bir etabynda júldeli bolyp, L.Armstrong pen Iа.Ýlrıhten keıingi 3-orynǵa qol jetkizdi. Jalpy, Qazaqstanda velosport qaryshtap damyp keledi. Buǵan Astana qalasynda velotrek kesheni turǵyzylýy men 2011 jyldyń qazanynda velojarys kýbogyn elimizde ótkizý sharasy kýá. 2010 jyl da sporttaǵy jemisti kezeń boldy. Álem chempıonattarynda 11 medal, olımpıadalyq emes sport túrleri boıynsha 81 medal, ózge de halyqaralyq týrnırlerde 334 medalǵa ıe boldyq. Vankýverde ótken Qysqy Olımpıada oıyndarynda on jyldyq úzilisten keıin birinshi ret kúmis júldeni qanjyǵaǵa baı­la­dyq. Gýanchjoýda ótken 16-Jazǵy Azııa oıyndarynda qazaqstandyq sportshylar 18 altyn, 23 kúmis jáne 38 qola medal ıelendi. Jalpy, komandalyq esep bo­ıyn­sha elimiz 4-shi orynǵa taban tiredi. Qazaqstan basketbolshylarynyń da ónerin aıta ketken jón. О́ziniń alǵashqy matchynda qazaqstandyq basketbol ko­man­dasy áıgili «Jalgırısti» jeńdi. 2011 jylǵy mańyzdy jetistikterdiń biri, qazaqstandyq alpınıster M.Ju­maev pen V.Pıvsovtyń Everesten keıingi eń bıik Chogorı (K-2) shyńyn baǵyn­dy­rýy. Onyń bıiktigi 8611 metr. Osy rette Elbasynyń egemendik alǵan al­ǵashqy jyldarda-aq qazaqstandyq alpınısterge erekshe qamqorlyq kórset­ken­digin aıta ketý kerek. 1995 jyly Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń ózi Abaı bıigine shyq­ty. Tuńǵysh Prezıdenttiń qurmetine Ile Alataýyndaǵy burynǵy Komsomol shyńy­na Elbasy esimi berildi. Fransııada ótken aýyr atletıka bo­ıynsha álem birinshiliginde el qorjy­nyna túsken altyn medaldyń qun­dy­ly­ǵyn aıtý paryz. Qazaqstannyń eki dúrkin chempıony Zýlfııa Chınshanlo 53 kılo­lyq salmaq boıynsha 2011 jyl­­dyń 7 qazany kúni álemdik rekordty jańalady. Atalmysh maqalada biz sporttaǵy kórsetkishterimizdiń bir parasyn ǵana kórsetýdi jón sanadyq. Fýtbol, shaıba­ly hokkeı, at sporty men tennıs boıyn­sha baǵyndyrǵan bıikter týraly uzaǵy­nan aıta berýge de bolar edi. Aqsúıek­terdiń sporty dep biletin golf ta bizdiń elimizde erekshe satyǵa kóterildi. Dármen Sádýaqasov bastaǵan shahmatshy­larymyz da bizdiń zor maqta­nyshymyz. Osy rette Qazaqstan óziniń 20 jyldyq Táýelsizdik merekesine sporttyq baı oljamen kelip otyr. Osynyń bári qoǵam bolyp sportty qoldaýmen qatar, búgingi bıliktiń júrgizip otyrǵan syndarly saıasatynyń jemisi. Maqalalar toptamasy «Demokratııa ınstıtýty»  ǴZA materıaldary negizinde ázirlendi.   Aıqarma bet materıaldaryn daıyndaǵan О́mir ESQALI, Qanat ESKENDIR, «Egemen Qazaqstan».