Deklarasııa týraly oı-paıym

Táýelsizdik jyldary Qazaqstannyń ja­­ńa memleketin jáne onyń saıası júıe­sin qalyptastyrý ońaı bolǵan joq. Bul úrdis óte qaıshylyqty, tartysty, qate­lik­ter men qaterler arqyly júrgenin ashyq aıtý qajet. Qazaqstan qandaı memleket bolmaq jáne ol qaı jolmen damıdy? 1991 jyl­ǵy 16 jeltoqsanda táýelsizdik jarııa­la­ǵannan keıingi elimizdiń saıası bas­shy­lyǵy men ıntellektýaldyq kúshteriniń al­dynda turǵan eń kúrdeli, eń taǵdyrly suraq osy edi. Eńsesin endi ǵana kótergen jas memlekettigimizdiń «memleket» dep atalatyn, órkenıetter men demokratııalar tarıhynda etene qalyptasyp, qa­byl­danǵan, anyqtalǵan osy ámbebap saıa­sı-quqyqtyq, áleýmettik-ekonomıkalyq, rýhanı-ıntellektýaldyq asa kúrdeli ıns­tıtýtqa sáıkes, saıma-saı, barabar kelýin qamtamasyz etý sol saıası ke­zeń­niń eń ózekti taǵdyrsheshti mindeti edi. «Sáıkestilik» máselesi – qalyptasý úrdisindegi kez kelgen áleýmettik-saıası, ekonomıkalyq, etnostyq organızmniń al­dynan kóldeneń turar problema. Ol jas memleketterdiń qalyptasýy kezeńinde erekshe ótkir turady. Memlekettik sáı­kes­tilik degenimiz – memleketke tán bar­lyq qasıetter men belgilerdiń, onyń tól saıası ınstıtýttary men qurylym­dary­nyń, qabyldaǵan zańdarynyń, eń basty­sy – konstıtýsııasynyń táýelsiz memleket sheńberinde tolyqqandy jáne tıimdi qyzmet jasaýy. Biz Parlamentte qabyldanbaq Táýel­sizdik deklarasııasy mazmunynan eń al­dymen osy máselelerge jaýap izdeýimiz qajet. Sóz joq, Deklarasııada aıtylar, ba­ǵalanar, saralanar jeńisterimiz ben jetistikterimiz az emes. Utylystar da bar. Bárin aıtyp, qamtýǵa múmkindik joq. О́z paıym-tanymymyz, saıası tańdaýymyz jáne tal­ǵamymyz deńgeıinen keıbirine ǵana toq­talmaqpyz. Bul jerdegi taǵy bir mańyzdy dúnıe – tarıhtyń saıası saba­ǵynda, taǵy­lymdarynda jatyr. Álemdik tarıhı tá­jirıbede saıası azattyǵyn ja­rııalaǵan kóp­tegen jas elder ózderiniń memlekettik sáıkestiligine qajet saıası júıeniń qun­dylyqtary men bılik ıns­tıtýttaryn dál anyqtap, túgendep, boljamdaı almaı ishki saıası tartystar men shıelenisterden, aza­mattyq soǵystan kóz ashpaı keledi. So­nyń naqty mysaly Aý­ǵanstan, Somalı, Nıgerııa, Nıkaragýa jáne taǵy basqa memleketter. Ondaı ahý­al­dyń keıbir belgileri Qyrǵyzstan, Moldova, Ýkraına tárizdi keshegi bizben bir saıası júıeden shyqqan TMD elderinde áli de oryn alyp otyr. Memlekettik sáıkes­ti­lik máselesi elimiz basshylyǵyn áýel­den erekshe oılandyr­dy. Onyń naq­ty dáleli Prezıdent N. Nazarbaevtyń 1996 jylǵy 24 sáýirdegi О́ki­mimen bekitilgen «Qazaq­stan Respýb­lı­kasynyń mem­­le­kettik sáı­kes­­tiligin qa­lyptastyrý tujyrymdamasy». О́ıtkeni, sosıalıstik qoǵamdyq qaty­nastar, keńestik memlekettik qurylys ýa­qyttyń saıası synynan óte almady. Tarıhtyń kúrt burylysyndaǵy áleýmet­tik-ekonomıkalyq tegeýringe shydamady. Endi keńesten keıingi jas memlekettik qurylymdar aldynda ózderiniń ulttyq egemendi memleketiniń konstıtýsııalyq arhıtektýrasyn anyqtap, memlekettiń ir­getasyn berik ári qatelespeı qalaý jaýapkershiligi turdy. Sol kezdiń ózinde-aq Qazaqstanda da alǵashqy qýanysh dúrbe­leńi men eıforııa basylǵannan keıin memleketti qurý, ony qalyptastyrý úshin táýelsizdikti jarııalaý, asa mańyz­dy saıası sharalar, onyń aıqyn nyshan­dary – Týdy, Eltańbany, Gımndi anyq­taý, tipti Prezıdent laýazymyn belgileý azdyq etetini belgili boldy. N. Nazarbaev «Ǵasyrlar toǵysynda» atty táýelsizdiktiń saıası shejiresi ispettes, saraptamalyq rýhtaǵy belgili eńbe­gin­de sol tarıhı kezeńdegi kúrdeli jaǵ­daı­dy taldaǵanda kóptegen sarapshy­lar­dyń memlekettiń aldynda turǵan kúrdeli mindetterdi eskermeı baǵa berýge ty­rysatyndyǵyn týra kórsete otyryp, sol ýaqyttaǵy eldiń saıası basshylyǵy al­dynda turǵan mindetterdi bylaı jı­naq­taǵan: «Ol – memlekettilikti qalyptas­tyrý, bir ekonomıkalyq júıeden ekinshi ekonomıkalyq júıege kóshý, demokratııalaný prosesin damytý, áleýmettik jáne ultaralyq ornyqtylyqty saqtaý jáne nyǵaıtý, syrtqy saıası baǵyttar jelisin tartý» [«Ǵasyrlar toǵysynda»,128-b.]. Táýelsiz Qazaqstan memleketiniń qa­lyptasý kezeńi burynǵy búkil KSRO aý­maǵynda saıası, áleýmettik-ekonomı­ka­lyq múddeler men qatynastardyń erekshe shıelenisýi úderisimen qabattasa júr­geni belgili. Ol kezde, ádiline kelsek, Qa­zaqstannyń bolashaq memlekettik damýy týraly berik, syndarly tujyrymdama áli qalyptaspaǵan edi. Sol kezeń týraly Prezıdent N. Nazarbaev joǵaryda aı­tyl­ǵan eńbeginde aǵynan jarylyp: «Men Qazaqstan egemen memleketter federasııasynyń quramynda bolady dep oıladym. Sol jolda kúsh salyp baqtym. Onyń ústine, jańa Odaq kelisimsharty jobasy boıynsha úlken jumys júrip jatty. Biraq 1991 jylǵy tamyz tarıhta kúrt betburys jasady. Jańa jaǵdaıdy eskerip, burynǵy jospardy qaıta ózger­tý kerek boldy», dep túıindeıdi. Eldegi saıası, áleýmettik-ekonomıka­lyq jaǵdaı táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­da­rynda tym kúrdeli, tipti qorqynyshty sı­pat alyp turdy. Jańa memlekettiń qu­ry­lysyn anyqtaý, onyń konstıtýsııalyq tu­ǵyryn bekemdeý tárizdi tótenshe ma­ńyz­dy saıası mindetpen qabattasyp, jaǵ­daıdy odan saıyn kúrdelendirgen áleý­mettik-ekonomıkalyq máselelerdiń búkil bir kúrdelengen, asqynǵan tizbesi turdy. Sol tusta bizge basqarýdyń keńestik jú­ı­esinen enshige tıgeni kúızelgen sharýa­shylyq, júıesi sógilip, jon arqasy qı­raǵan ekonomıka, turalap, mesheýlengen óndiris, tereń tyǵyryqqa tirelip, keteýi ketken aýyl sharýashylyǵy kesheni edi. Elimizdiń shyǵysynda separatızmniń, batysy men soltústiginde kazachestvo­nyń óshpendi ólermendikpen boı kóterýi – jas memlekettiligimiz úshin naqty qa­ter­ler edi. Ony bizder – aǵa urpaq ókil­deri sarapshy, saıasattanýshy retinde qa­laı umytarmyz?! Osyndaı alasapyran, tar jol, taıǵaq keshý jaǵdaıynyń ózinde memleketti, onyń saıası, basqarý júıesin qurýda, memlekettik mashına men onyń basqarýshy kadrlaryn iriktep, ornalas­tyrýda aıaqty shalys basýǵa bolmaıtyn edi. Ýaqyt tym qaterli-tin. Ulttyq memlekettik mashınany tez arada iske qosyp, onyń yrǵaqty jumys isteýin qamtama­syz etýdiń tótenshe jaýapkershiligi turdy. HH ǵasyrdyń 90-jyldarynyń ba­syn­da jahandaný, aqparattyq qoǵam, ha­lyq­­aralyq baılanystardyń kúsheıýi jaǵ­daıynda saıası júıe men onyń ınstı­týt­tarynyń fýnksııalary barǵan saıyn kúrdelenip, tarmaqtalyp, olar qamtıtyn qubylystar men qatynastardyń aýqymy keńeıip, bulardyń ózara sabaqtastyǵy, ózara baılanystary kúrdelengen edi. Osy jańa álemge, onyń kúrdeli saıası-ekonomıkalyq, ıdeologııalyq qatynas­ta­ryna derbes sýbekt retinde umtylyp otyrǵan Qazaqstan aldymen ózin ózi memleket retinde anyqtap, memlekettik-konstıtýsııalyq qurylysyn túbegeıli bekemdeýi tıistigi aıdaı aqıqat edi. Bú­ginde, jıyrma jyldyq derbes damýdyń bıiginen elimiz bul jaýapkershilikten aby­roımen shyqty deýge negiz bar. Táýelsiz memleket qurý armanyna myń ólip, myń tirilgen qazaq halqy tek HH ǵasyrdyń sońǵy on jyldyǵyna ǵana qol jetkizdi. Búkilhalyqtyq referendýmda 1995 jylǵy qabyldanǵan Konstıtýsııa elimizdiń memlekettik qurylysy­nyń jańa arhıtektýrasyn qalyptastyr­dy. Osy jyldan memleketimiz damýynyń jańa kezeńi bastaldy. Al odan keıingi kezeń elimizdiń konstıtýsııalyq damýy onyń irgeli negizderiniń beriktigin, ómir­sheńdigin, ony quraýshy ınstıtýttyq qurylymdardyń mindetteri men basqarý múmkindikteriniń durys anyqtalǵan­dy­ǵyn dáleldedi. Memlekettik qurylysta onyń barlyq tetikterin qalyptastyrý, ortalyqty já­ne jergilikti basqarý organdarynyń syn­­darly, birtutas júıesin, jańa táýelsiz memlekettiń óz ulttyq múddesine qyzmet etetin syndarly memlekettik apparatty, áskerı, qaýipsizdik, quqyq qorǵaý organ­darynyń júıesin qurý mindeti turdy. Bul saladaǵy eń kúrdeli sharýanyń biri – Qazaqstannyń memlekettik múddesin qa­byldap, moıyndaıtyn, onyń ulttyq qaý­ipsizdigine qyzmet etetin jańa turpatty otanshyl, patrıot kadrlardy qaltqysyz, qatelespeı tabý edi. Sol kezde respýb­lıkanyń memlekettik qaýipsizdik, ishki ister, onyń terrıtorııasynda turǵan san­syz da áleýetti, ásirese strategııalyq baǵyttaǵy qarýly kúshter basshyly­ǵy­nyń elimizdiń egemendigin moıyndama­ǵa­nyn, oǵan ishteı qarsy bolyp, Máskeýden nusqaý kútkendeı kúıde bolǵanyn búgingi jas urpaq bile bermeıdi. Bul el táýel­siz­digi úshin qaýipti, shetin ahýal edi. Jat pıǵyldy saıası kúshterdiń osyny paıda­lanyp, táýelsizdikti jórgeginde tunshyq­tyrý múmkindigi boldy. Egemendik – álemdik órkenıettiń qa­zirgi satysynda memlekettiń kemeldigi men qalyptasqandyǵynyń, odan ári damý óristiligi men óskeleńdiginiń basty belgisi. Táýelsizdiktiń de eń basty jáne túpki maqsatynyń biri memlekettiń egemendigin qamtamasyz etý bolatyn. Halyq­ara­lyq teorııa men praktıka memleket ege­mendiginiń mynadaı basty ólshemderin biledi: aýmaǵy jáne shekarasy, halqy, mem­lekettik basqarý organdary, sol mem­leketti qorǵaıtyn ınstıtýttardy qalyptastyrý. Osy ólshemderge saı keletin: ulttyq qaýipsizdik, qorǵanys, qu­qyq­tyq, sot júıesin qurý, ulttyq valıý­tany engizý, syndarly, álemdik ekono­mı­ka tanyp moıyndaǵan salyq, bank, qar­jy-kredıt, salyq, keden júıelerin qa­lyptastyrý – táýelsiz memleketti or­nyq­tyrý jolyndaǵy árqaısysy bir-bir asqaraly asýlarymyz. Qazaqstannyń ıýrıs­dıksııasyna tolyǵymen baǵynatyn kúsh qurylymdaryn – qarýly kúshterdi, ishki ister organdaryn jáne arnaıy qyz­metterdi qalyptastyrý ońaıǵa túspe­ge­nin aǵa urpaq jaqsy biledi. Qazaqstan osy jyldary eń aldymen óziniń aýmaqtyq tutastyǵyn saqtap, ata-babalarymyzdyń san urpaǵynyń qany men teri tógilgen aýmaqta táýelsiz, álem­ge tanymal, bedeldi ulttyq memleket qurdy. Aýmaǵy jaǵynan álem memleketteri ishinde toǵyzynshy orynda turǵan birtutas memleket qazaq halqynyń bu­ryn­ǵy tarıhynda bolǵan emes. Bul – biz­diń eń basty tarıhı jeńisterimizdiń biri. Jáne osy baıtaq aýmaqty qazirgi za­man­ǵy halyqaralyq quqyq normalaryna sáı­­kes Reseı men Qytaı turpattas alpaýyt, óz múddelerin jaqsy paıymdaǵan Orta­lyq Azııadaǵy kórshiles memlekettermen qıyn da kúrdeli kelissózder arqyly sheber mámilegerlikpen, tabandylyqpen, biliktilikpen kelisip, ashyq-shashyq jat­qan, bulyńǵyr, anyqtalmaǵan shekara­myz­dy aıqyndap, berik te bultartpas sharttarmen bekemdeýge qol jetkizýimiz – baǵa jetpes abyroıly jetistik hám máń­gilik qundylyq. Bul – Elbasymyz Nursultan Nazar­baev­tyń halyqaralyq arenadaǵy joǵary bedeliniń, Qazaqstannyń jas dıploma­tııa­synyń syrtqy qatynastar salasyn­daǵy basty jeńisteriniń biri. Bul – biz­diń ata-babalarymyzdyń búkil qoınaýy baılyqqa toly tórtkúl dúnıe qyzyqqan osynaý keń aýmaqty attan túspeı, belin sheshpeı, alty maltany as etip, aq naı­zanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen ǵasyrlar boıy qorǵaǵan eresen erliginiń tarıhı qaıtarymy, urpaqtan urpaqqa tapsyrǵan qasıetti amanatyna adaldyq edi. Muny keleshek urpaqtardyń yrysy men ıgiligi dep barshamyzdyń da maqtan etýimizge bolady! Saıası júıede belgili bir múddeler negizinde onyń quramyna enetin qury­lym­dar qyzmetiniń nátıjesinde ınstı­týt­tyq qatynastar men rólder qalyp­ta­sady. Amerıkalyq áleýmettanýshy ǵa­lym T. Parsons kezinde dóp aıtqandaı, osy qurylymdar saıası júıeniń «ana­to­mııasyn» qurasa, olardyń fýnksııasy «fı­zıologııasyn quraıdy». Jıyrma jyl­da Qazaqstannyń saıası júıesiniń «ana­to­mııasy» da, «fızıologııasy» da túbe­geı­li ózgeristerge túskeni haq. Eń bas­tysy, táýelsiz elimizdiń saıası júıesinde jıyrma jylda túbegeıli demokratııa­lyq-quqyqtyq reformalar jasalyp, ol konstıtýsııalyq, ınstıtýttyq-qury­lym­dyq, mazmundyq-fýnksııalyq tereń óz­geristerge tústi. Elimizdiń saıası júıesi qurylymyndaǵy túbegeıli «anato­mııa­lyq» túzilý men túrlenýdiń máni men maz­mu­nyn jınaqtaı aıtsaq, bizdiń pikirimizshe, olar negizinen mynalarǵa kelip saıady: – eń aldymen elimizdiń saıası júıe­sin­de buryn bolmaǵan prezıdenttik ınstıtýt, qos palataly, kásibı negizde ju­mys isteıtin Parlament, kóppartııaly­lyq, Qa­zaqstan halqy Assambleıasy tá­riz­di qaǵı­datty jańa saıası qurylym­dar­dyń túzi­lip, qalyptasýy jáne qyzmet jasaýy; – saıası júıeniń barlyq resmı ınstı­týttary qyzmetiniń negizinen bir ortaq maqsatqa – demokratııalyq, quqyqtyq, zaı­yrly jáne áleýmettik memleket qu­rý­ǵa baǵyttalýy; – qoǵamdaǵy demokratııa men sóz bos­tandyǵynyń damý deńgeıi men pármen­diliginiń basty kórsetkishteriniń biri táý­elsiz, beımemlekettik buqaralyq aq­pa­rat quraldarynyń derbes te áleýetti júıesiniń paıda bolýy; – buǵan deıin bolmaǵan, qoǵamdyq ómirdiń barlyq salalaryn keńinen qam­tıtyn jańa azamattyq ınstıtýttardyń qalyptasyp, damýy jáne olardyń qyz­metine qajetti uıymdyq-quqyqtyq negiz­der­diń nyǵaıýy; – halyqaralyq deńgeıdegi bedeldi de­mokratııalyq ınstıtýttar birtindep negizinen moıyndaǵan elimizdiń jańa saılaý júıesiniń qalyptasýy; – elimizdegi bıliktiń basty úsh ıns­tıtýtynyń: Prezıdent, Parlament jáne Úkimettiń birikken eńbeginiń nátıjesin­de elimizdiń saıası júıesiniń barlyq qu­ramdas bólikteri qyzmetiniń qurylym­dyq, uıymdyq-quqyqtyq jáne ózara qa­rym-qatynasy máselelerin jan-jaqty retteıtin, áleýmettik-ekonomıkalyq da­mýyn qamtamasyz etetin zań júıesiniń bútindeı jańadan túzilip, qabyldanýy jáne bul úrdisterdiń qoǵamdyq qatynas­tar­daǵy qajettilikterge baılanysty úne­mi jetildirilýi. Deklarasııada saıası júıege baǵa bererde eń aldymen osy sapalyq túrlený men irgeli ózgerister basty nazarda bolýy kerek dep esepteımiz. Qazaqstan Konstıtýsııasynyń 2-ba­byn­da: «Qazaqstan Respýblıkasy prezıdenttik basqarý nysanyndaǵy birtutas memleket» dep atap kórsetilgen. Táýelsiz Qazaqstannyń jańa saıası júıesindegi erekshe orynda osylaısha prezıdenttik ınstıtýt tur. Qazaqstannyń memlekettik qurylysynyń, onyń saıası búkil máni men basty ereksheligin anyqtaıtyn osy­naý asa mańyzdy konstıtýsııalyq qaǵıda elimiz saıası júıesiniń búkil tabıǵatyn, quqyqtyq órisi men keńistigin, quzyreti shekterin anyqtaǵandaı. Konstıtýsııaǵa sáıkes elimizdegi ózge saıası ınstıtýt­tar­dyń, ásirese, bılik tarmaqtarynyń már­tebesi, bedeli jáne damý perspektıvasy, saıyp kelgende, prezıdenttik ınstıtýt­tyń qyzmetine tikeleı baılanysty. Son­­dyqtan da, elimizdiń jańadan qalyptas­qan saıası júıesinde bul ınstıtýttyń orny men mártebesi asa zor. Endeshe, Deklarasııada Tuńǵysh Pre­zı­denttiń memleket qurýshylyq áleýeti, tegeýrindi de jemisti qaıratkerligi, jol­bas­­­shylyǵy óziniń ádil baǵasyn alýy tarıhı da saıası turǵydan ádilettilik bolar edi. Osy jyldardyń taǵy bir mańyzdy ınstıtýttyq damý qorytyndysy jańa­dan qalyptasqan, bıliktiń keńestik jú­ıe­sinde bolmaǵan mańyzdy tarmaǵy – elimizde zań shyǵarý qyzmetin júzege asy­ratyn eń joǵary ókildi organ – qos palataly Parlamenttiń qalyptas­qan­dy­ǵy. Týrasyn aıtý kerek, Qazaqstannyń kásibı parlamentarızmge keler joly kúrdeli de qaıshylyqty, saıası shıelenisti, buralańdy boldy. Respýblıka Joǵar­ǵy Keńesiniń eki quramy saıası sebepterge baılanysty ókilettilik merzimi aıaq­tal­maı, ýaqytynan buryn taratyldy. Elimizde parlamenttik demokratııa, parlamentarızm kóptegen qıyndyqtarmen, saıası tartyspen, qaıshylyqtar arqyly birtindep qalyptasyp keledi. Elimiz Parlamentiniń osy jyldarǵy belsendi zań shyǵarýshylyq, ókildi jáne saıası qyzmetinen belgili bir tarıhı-saıası, demokratııalyq qorytyndylar shyǵa­rý­ǵa bolady. Árıne, Deklarasııany tal­qy­lap, qabyldaıtyn ınstıtýt bolǵan­dyq­­tan, depýtattardyń ózderi qyzmet ja­sap otyrǵan ınstıtýtqa saıası baǵa berýi názik te kúrdeli másele. Parlament­tiń bú­­­­­kil qyzmeti qashanda qoǵamdyq pikirdiń ótkir synynda turatyny tabıǵı da qa­lypty jaǵdaı. О́ıtkeni, halyqtyń qashan­da eń aldymen ózi keń quziretter berip, se­ngen ókilderinen qattyraq su­raýy – zańdy da úılesimdi. Sondyqtan Parlament qyzme­­­tin obektıvti baǵalaý sarap­shy­lardyń, ǵalymdardyń úlesinde bolsa kerek. Osy kezeńdegi Qazaqstannyń saıası júıesiniń qurylymdyq damýyndaǵy sa­palyq ózgeristerdiń biri – onyń quram­das bóligi retindegi buqaralyq aqparat quraldarynyń (BAQ) jańa, óskeleń róli. BAQ-tyń ınstıtýttaný úderisi tegeýrindi júrip jatyr. Ol asa mańyzdy kópsa­la­ly, kópqyrly áleýmettik-saıası, aqparat­tyq, qoǵamdy toptastyrý jáne áleýmet­tendirý, tanymdyq jáne bilim berýshiliq, qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrý tárizdi mańyzdy fýnksııalardy atqaratyn, saıası jáne ıdeologııalyq ár alýandyqty bildiretin demokratııalyq, azamattyq ınstıtýt retinde túzildi dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Sonymen, búginde BAQ – saıası júıede aqparat kózi ǵana emes, ol kóp fýnksııaly, saıası retteýdiń, saıası tu­raq­tylyqty bekitýdiń, áleýmettik ınno­va­sııanyń tegeýrindi de qýatty tetigi. Qazaqstannyń demokratııalyq saıası júıesin búginde BAQ qyzmetinsiz elestetý múmkin emes. Búginde elimiz Konstıtýsııasynyń 20-shy babyna sáıkes senzýraǵa tyıym sa­lynǵanda, kim jáne ne týraly bolsa da bárin aıtýǵa bolatyndaı ahýal qalyp­tas­ty. Búginde jarııa saıasat burynǵydan da keń túrde jarııa bola bastady. Ol qaı kezdegiden de ashyqtyqty, aýdıtorııany ıgere, basqara, meńgere, uıyta bilý sheberligin qajet etedi. Jarııalylyqtyń, sóz bostandyǵynyń dámin tatyp, álmı­saq­tan sóz ónerin erekshe qadirlep, qas­terleıtin, qashanda: «Bas kespek bolsa da, til kespek joq!» deıtin halqymyz, ke­meńger Abaı aıtqandaı, «jalyn men ottan jaralǵan» aqyldy da hám ádil sózdi naǵyz jarııa saıasatkerlerdi kútip otyratynyn erekshe este ustaǵan abzal. Respýblıka saıası júıesindegi kelesi bir mándi ózgeris – áljýaz, álsiz bolsa da kóppartııalylyqtyń qalyptasýy. Bul úderis elimizde qaıshylyqty, kúrdeli bol­dy. Saıası partııalar da qalyptasý­dyń, damýdyń «balalyq aýrýyn» óz bas­tarynan keshti. Jalpy, partııalar qyz­metin tek mańyzdy demokratııalyq ıns­tı­týt, qoǵam múshelerin saıası áleýmet­ten­­dirý quraly retinde baǵalaý – birjaqty baǵalaý. Álem saıasattanýshylary men oı­shyldary arasynda saıası partııa­lar­dyń paıda bolýy memlekettiń álsizdigin bildiredi, partııalar áleýmetti bólshek­teı­di, qoǵamnyń birligin buzady dep tu­jyrym jasaǵan ǵalymdar az emes. Bizdiń paıymdaýymyzsha, saıası partııalardyń Qazaqstanda keń óris ala almaýynyń óz­indik bir sebebi – halqymyzdyń saıası sa­nasy men tarıhı jadynda qalyptasqan qaısybir erekshelikke de baılanysty. Qazaq halqynyń sanasynda partııalardy eldi bólshekteý, qoǵamdy jikke bólýdiń quraly retinde qabyldaý basymyraq. Ult ustazy Abaı kemeńger kezinde keıbir partııashylardyń qylyǵynan túńilip: «Boldy da partııa...», dep túńilse, sol kemeńgerdiń inisi hám rýhanı izbasary, asa iri oıshyl, kezinde, 1917-1918 jyl­dary saıasatqa da aralasqan Shákárim bul máselede óz oıyn naqty aıtqan: «Do­sy­ma aıtam. Qýlardyń tiline erme, Par­tııa­sy­na eshkimniń ere kórme, Noqtaǵa ba­syń­dy ilseń, shyǵa almaısyń, Birlik buzyp, ketirip, erkiń berme», degen. Qazaqtyń qos danyshpany partııalar­dyń túpki maqsaty men múddesin qapy­syz tanyǵan – áleýmettiń belgili bir áleýet­ti bóligin iriktep alyp, sózine ertip, sonyń kúshimen, bedelimen, daýysy­men qalaı da saıası bılikke jetý. Bul ádis-amal kúni búginge deıin ózgergen joq. Kez kelgen elde solaı. Jıyrma jylda Qazaqstannyń par­tııa­lyq qurylysy tolyq qalyptasty dep aıtýǵa, bizdiń pikirimizshe, ázirge erterek. Saıası keńistikte negizinen bir partııanyń ústemdigi baıqalady. Elimiz bul salada da óz jolyn izdeýde. О́tken kezeń saıası tar­tystar men pikir talasynan kende bol­ǵan joq. Saıasat sahnasyna san partııa kelip, san partııa ketti. Táýelsizdik ákelgen demokratııalyq óristi, saıası keńistikti, rýhty, quqyqtyq, áleýmettik memleketti ornatýdyń konstıtýsııalyq qaǵıdat-maqsattaryn saıası partııalar tıimdi paıdalanyp otyr dep áli de aıta almaımyz. Onyń ártúrli obektıvti jáne sýbektıvti sebepteri bar. Joǵaryda aıtylǵandaı, Qazaqstan jı­yrma jyldy saıası evolıýsııa, demo­kra­tııalyq damý jolymen birshama sátti ótti. Biz mynaý almaǵaıyp, tartys pen kú­reske, kúsh kórsetý men arandatýǵa to­ly alasapyran, dúbirli dúnıede eldiń ishki tynyshtyǵy men tatýlyǵyn, ulttar arasyndaǵy kelisimdi saqtap qaldyq. Jáne jóni kelgende, myna bir tarıhı aqı­qatty ári basty qundylyǵymyz tý­ra­ly aıtý da paryz. Elimizdegi osynaý ulan-ǵaıyr jetis­tikterdiń basty tiregi, uıytqy-máıegi mem­leket quraýshy ult – qazaq halqy, tól minez-turpatyndaǵy úzdik qasıetter. Onyń tabıǵı ustamdylyǵy, saıası sal­maq­tylyǵy men salqynqandylyǵy, ár qo­ǵamdyq qubylysqa, partııalar men qoz­ǵalystardyń qyzmetine bıik talappen qaraıtyn kózqaras-parasaty, týmysynan sarapshyldyq sııaqty baǵa jetpes qadir-qasıetteriniń elimizdiń saıası reformalar jolymen damýyna adamdyq-rýhanı negiz bolǵany – bultartpas aqıqat, baǵa jetpes qazyna. Qazaqtardyń boıynda búginde kópte­gen, ásirese, jas ulttarda sırek kezdesetin belgili bir deńgeıdegi salaýatty saıası konservatızm bar. Sondyqtan elimizdegi keıingi, ásirese, 1991-1997 jyldar­da­ǵy ótkir áleýmettik-ekonomıkalyq qı­yn­shy­lyqtardyń tabıǵatyn uǵyp, onyń ótpeli sıpatyn túsinip, ár túrli dańǵaza urandarǵa ermeı, shydamdylyq, kemeń­gerlik, saıası ustamdylyq pen baısal­dy­lyq kórsetti. Áleýmettik-ekonomıkalyq reformalar, memlekettik-saıası qurylys – formasııalar almasýy kezeńindegi taý­qymetti asa bir tózimdilikpen, márttik­pen bastan ótkerip, el bolashaǵyna optımızmmen qarady. Basqa etnos ókilderine uıytqy boldy. Deklarasııada muny ar­naıy baǵalaý paryz hám ádilettilik. Táýelsizdigimizdiń mártebeli de jul­dyzdy jetistikteriniń biri – qasıetti Sa­ryarqanyń tósinde Astananyń jarqy­raı boı kóterýi. Elimizben birge jańa, jas elorda jyl saıyn, aı saıyn, tipti kún saıyn túlep, asqaqtap, órlep, bıiktep, barady. Bizde: «Almaty – táýelsizdik besigi», degen qanatty sóz bar. О́te oryndy aı­tylǵan sóz. Al Astana – táýelsizdik tiregi, egemendi eldiń álemge jarqyraı ashy­lar mártebeli esigi, bolashaq jeńis­te­ri­miz ben asqaraly bıikterimizdiń uıyt­qy­s­y, ult­tyń jasampazdyq áleýeti men yntymaq-yrysynyń shaıqalmas túp­qa­zyǵy. Memleket basshysy aıtqandaı: «Qa­zaqsta­n­nyń elordasy birlesý orda­sy, egemen Qa­zaqstannyń órkendeýiniń ny­shany». Álem memleketteri men ha­lyqtary meılinshe ótkir máselelerdi talqylap, búkil álemge jańa serpin beretin halyqaralyq saıasat­tyń naǵyz ortalyǵy. Munyń baǵa­syn nege bermeske? Buǵan qalaı maqtan­baý­ǵa, shat­tan­baý­ǵa bolady?! Qoryta aıtqanda, biz eń aldymen jańa táýelsiz Qazaqstan memleketin qur­dyq. Onyń memlekettik ınstıtýtta­ry­nyń konstıtýsııalyq tuǵyryn túbegeıli qalyptastyryp, bekittik. Elimizde jergilikti memlekettik basqarýdyń da syn­darly júıesi qalyptasty. Osylardyń eshqaısysy ońaıǵa túsken joq. Sonyń bárin biz birge kórdik, kóterdik. Tikeleı qatysýshylary boldyq. Kóbimiz, qıyn-qystaý kezeńde Elbasynyń saıasatyn qol­dap, jas memlekettiń bekip, nyǵaıýy­na óz salamyzda shama-sharqymyz kelgenshe atsalystyq. Qıynshylyqtar qansha­ma kúrdeli bolsa da bizdiń halqymyzdyń derbes, táýelsiz memleket qurýǵa qul­shy­nysy, maqsat-muraty odan da kúshti, tegeýrindi hám qasıetti edi. Osylaısha biz jıyrma jyldyq merekeni eńsemizdi kó­terip, memleketimiz bolashaǵy budan da jarqyn, egemendi elder men órkenıetter qaýymdastyǵynda juldyzy bıikten jar­qyraıdy degen optımıstik rýhta qarsy alyp otyrmyz.