Eýrazııanyń bolashaq «qarjy qaqpasy»

Qarjy ortalyǵy retinde qazaq eliniń bas qalasy álemde qandaı oryn ala alady? Birinshiden, Eýrazııanyń qaq ortasynda ornalasqan Asta­nanyń aı­nalasynda – 2 myń sha­qyrymdyq ra­dıýsta eshq­an­daı qarjy ortalyǵy joq.

Ekinshiden, Elbasy «Astana» ha­­lyq­ara­lyq qarjy orta­ly­ǵynyń qa­zir­gi zaman­da jańasha damyp jat­qan jáne tek júk­­tiń ǵana emes, son­daı-aq kapı­tal­dyń ala­pat aǵyny jú­re­­tin Uly Jibek joly boı­ynda oryn te­p­kenine nazar aýdar­tqa­ny esimizde.

Úshinshiden, búkil Ortalyq Azııa­da Astanadan basqa birde-bir bas qala ne iri shahar «halyq­ara­lyq qarjy or­ta­lyǵyna» aı­nalýǵa umtylyp otyr­ǵan joq. 

Aıta ketý kerek, elordalyq qar­­jy­ ortalyǵynyń dú­nıe jú­zin­­degi nasıhaty da kelis­ti boldy. EKSPO-2017  kór­mesine 112 mem­le­ket pen 12 ha­lyqaralyq uıym qa­tys­qa­ny málim. Solardyń bar­ly­ǵy kórmeden keıin onyń ornyn­da «Astana» halyqaralyq qarjy or­ta­ly­ǵy (AHQO) qurylatynyn bil­di. El­­basy Nursultan Nazarbaev álem­­dik qar­jy ıns­tıtýttary, ıslam bank­teri osyn­da jumys isteýge kelis­ke­nin má­limdedi. 

Memleket basshysy AHQO-ny Eýra­zııa men Ortalyq Azııanyń «Bas qaq­­p­asy» retinde atap ótti. Buǵan qo­­sa, ony Eýrazııa óńirindegi iri qar­­jy habyna aınaldyrý kóz­de­lip otyr. Naqtyraq toq­tala ket­sek, AHQO qyzmeti aıasynda 6 basym ba­ǵyt­­ty damytý josparla­ný­­da. Olar­­dyń ishindegi eń bas­ty­­­sy – kapı­tal­­­dar naryqtaryn ór­­­ken­de­tý bol­­maq. Qazaq­standyq qar­­jy sektory, negi­zi­nen, bank ıns­tı­­­­týt­tarynyń jáne azamattarmen óza­ra is-qımyldyń basqa da dás­­túr­li qu­raldarynyń jumysyna sho­ǵyr­­lan­dyrylǵan. Biz bolsaq, «bank­tik emes qarjylyq qaýym­das­tyq­­ty» qu­rý baǵytynda ju­my­s istep ja­­tyr­myz jáne bul má­selede kapıtal na­ryqtary Qazaq­stan­nyń qarjy se­k­toryn­da­ǵy jaǵ­daı­dy eleýli túr­de jaqsartady, son­daı-aq bizdiń óńir­de qor naryqtaryn da­mytý úshin aımaq­tyq alańdy tú­zedi. 

Elordamyzdaǵy qarjy or­ta­ly­ǵy­­­nyń 2 jáne 3-basym­dyq­tary bir-birimen tyǵyz baıla­nysty: bul – «je­ke menshik jáne memlekettik ak­tıv­terdi, qorlardy basqarý» jáne «je­­ke tulǵalardyń ál-aýqatyn bas­qa­rý».

4-baǵyt – «ıslamdyq qarjy­lan­dyrý» bolmaq. Byltyrǵy ıslam yn­tymaqtastyǵy uıymynyń birqatar iri sammıtteri álemde jáne Qazaqstanda ótkizildi. Islamdyq qarjylandyrý baǵy­tyn­da Qazaqstannyń Orta­lyq Azııada da, jalpy Eýrazııa óńi­rin­de de kóshbastaýshy el bolýǵa múmkindigi bar.
AHQO qyzmetiniń 5-shi úlken baǵyty «jańa qarjy teh­nolo­gııalaryn» qamtýǵa tıis. Mem­leket basshysy jaqynda Qazaqstan ekonomıkasyn sıfr-landyrý máseleleri boıynsha respýblıkalyq keńes ótkizgeni málim. «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy Úkimet jumy­syn­daǵy asa mańyzdy ári basym­dyq­ty baǵyttardyń biri bolyp tabylady. Budan bólek, Elbasy AHQO basshylyǵyna ortalyqty «jańa qarjy tehnologııalaryn damytý boıynsha jetekshi saraptama ortalyǵyna aınaldyrý» týraly tapsyrma berdi. 

6-baǵyt retinde «jasyl qar­jy­lan­dyrý» qural­da­ryn en­gizý men damytý qaras­ty­ry­la­dy. Osyǵan oraı kúni keshegi EKSPO-2017 joǵary teh­nolo­gııa­lyq alańy endi «jasyl» teh­nolo­gııalar sala­syn­da zertteýler júrgizý úshin ınfra­qu­ry­lymdy, al AHQO – onyń qarjylyq quramdas bóligin usynýǵa tıis.

Bul qyzmet baǵyttaryn tıisti qury­lymdarsyz júzege asy­rý qıyn. Ár salaǵa der­­bes jaý­ap beretin tulǵalar men uı­ym­dar bolǵany jón. Osy maq­sat­ta, AHQO aýmaǵynda uı­ym qyzmetin retteý­men aına­ly­sa­­tyn birneshe maman­dan­dy­ryl­ǵan ortalyq qurylmaq.

Aǵymdaǵy jyly ótken shet­el­dik ın­vestorlar keńesi­niń plenarlyq otyrysynda «As­tana» halyqaralyq qar­jy ortalyǵy máselesi tal­qy­lan­­­­ǵan bo­latyn. Onda Elbasy N.Nazar­ba­ev qarjy or­­ta­­ly­ǵy­nyń óte kúrdeli jo­ba eke­nin, sonymen qa­tar Qa­zaq­stan úshin asa mańyzdy qa­­dam ekenine de mán bergen edi. 

– Bolashaqqa kóz jibere oty­ryp, biz «Astana halyq­ara­lyq qarjy or­ta­lyǵyn» ınves­tı­sııalyq kapı­tal tartatyn jáne qarjylyq ádis-tá­silder salasyndaǵy ınnovasııa­lar or­talyǵy retinde kórgimiz keledi. «Astana» halyqaralyq qarjy orta­ly­ǵy Eýrazııanyń «Qarjy qaq­pa­syna» aınalýy kerek,– dedi N.Nazarbaev.

Sonda, AHQO sheteldik ınvestorlardy qalaı tartýǵa nıetti? Ol jahandyq naryqtarǵa ne usyna ala­dy? Ortalyq sheteldik ınvestor­lar­dy jeńildikter men qolaıly jaǵ­daılar jasaý arqyly tartýdy kózdep otyr. Astana – Ortalyq Azııa, Eýra­z­ııa­lyq ekonomıkalyq odaq óńir­lerinde, sonymen qatar «Bir beldeý – bir jol» bastamasy boı­ynsha yntymaqtastyq baǵytynda qar­jylyq jáne teh­nologııalyq hab rólin atqa­ra alady. AHQO aıasyn­da ınves­tor­larǵa usynylatyn je­ńil­­dik­ter Dýbaı jáne Abý-Dabı tá­­ji­­rıbelerinen alynǵan. Bizde de kor­poratıvtik tabys salyǵy, je­­ke ta­bys salyǵy boıynsha 50 jyl­­ǵa je­ńildikter bolady. Bul jeńil­­dik­ter dú­nıe júzindegi ózge qarjy orta­lyq­ta­rymen birdeı.

Sonymen qatar ınves­tor­larǵa qolaıly vızalyq qol­daý kórsetilmek. Atap aıtqan­da qarjy ortalyǵynyń qaty­sý­shy­laryna jáne olardyń otbasy múshelerine qaı elden kelgenine qaramastan, uzaq merzimdi – 5 jyldyq vıza usynylady.

Halyqaralyq qarjy ınstı­týt­tary aldaǵy 5 jylda Qazaq­stan­da kásip­ker­­­likti, qar­­jy sektoryn, ın­fra­qury­lym­­dy,­ elektr energetı­ka­syn damytý, ıns­­tıtýttyq refor­malar júrgizý úshin elge 9 mlrd dollarǵa jý­yq ınvestı­sııa salaty­ny bol­jan­ǵan. Al ındýstrııa­lan­dyrý baǵ­dar­lamasy aıasynda 10 mlrd dollarǵa jýyq sheteldik ın­ves­­­t­ısııa tartý josparlanyp otyr. Mu­­nymen qosa, elimizde Eko­no­mı­ka­lyq yntymaqtastyq já­ne damý uıy­my standarttary engizilip, ın­ves­tısııalyq ahýal­dy jaqsarta túsý ju­mys­ta­ry qolǵa alynǵan. Sonyń ar­qa­synda 2025 jylǵa deıin 40 mıllıard dollarǵa deıin ınvestısııa tartylady dep kútilýde.

Osy aıtylǵandardan bólek, shet­eldik ınvestorlarǵa qoldaý kór­setýdiń mamandandyrylǵan ha­lyq­aralyq vıza ortalyǵy qurylmaq. Onyń jumysshy ataýy – «AHQO-nyń Ekspat ortalyǵy» dep belgilenipti. Se­bebi, zańnama boıynsha «Astana» qarjy ortalyǵy úshin shet­eldik mamandarǵa jeńil­de­tilgen vızalyq jáne eńbek rejimi engizilip otyr. Al «Ekspat orta­lyǵy» AHQO-nyń sheteldik qyz­metkerleri men olardyń otbasy músheleri úshin Qazaqstanǵa kirýdiń qolaıly sharttaryn túzedi, sondaı-aq olar qalaǵan jaǵdaıda jer­sindirýge, ıaǵnı Qazaqstan azamat­tyǵyn alýyna jaǵdaı jasaıdy. Sondaı-aq tirkelý, salyq salý jáne basqa da máseleler osynda sheshiledi dep kútilýde. 

Atap óterlik taǵy bir másele, AHQO qazaqstandyq qarjy júıe­sinde sıfrly tehno­lo­gııa­lard­y da­mytýǵa da kóp kóme­gin tıgizedi. Qar­jylyq tehnologııalardy ilgeriletý jáne olar­ǵa damýǵa múmkindik be­re­tin ekojúıeni qurý AHQO-ny da­my­týǵa baǵyttalǵan bes st­ra­te­gııa­lyq baǵyttyń birine jaý­ap beredi.

Sońǵy jylda qarjylyq tehnologııalar kompanııalarynyń sany 8 myńǵa deıin, al krıptovalıýtalar sany 800 túrge deıin artty. Bul rette iske qosylǵan krıptobırjalardyń sany 110-nan asady. Bul qarqyndy ósim ekpindi ózgeristerdiń ustynyna aınalady. Osyǵan baılanysty AHQO da jańa qarjylyq-teh­nologııalyq sheshimderdi il­geriletýdi jáne olardy damy­tý­ǵa múmkindik beretin qolaıly eko­júıeni qurýdy nysanaǵa alyp otyr.
Qazaqstanda qarjylyq tehno­logııalardy damytý baǵy­tynda AHQO-da negizgi 3 mindet anyq­taldy: bular – «krıptovalıýtalar naryǵyn ret­teý», «qarjy tehnologııalary salasynda jańa tehnologııalardy da­mytý, testileýden ótkizý jáne qol­­daý úshin qajetti retteý «já­shi­gin» túzý» já­ne «Qazaqstanda qar­jy­lyq teh­no­lo­gııalar startaptaryn qol­daýǵa jaǵ­daı jasaý».

Halyqaralyq qarjy orta­ly­ǵy Dýbaı modeli boıyn­sha jumys is­teı­di. Dýbaı – álem­degi eń sáýletti, eń dáýletti qa­lalardyń biri. Damý deń­ge­ıi jyl sanap artyp jatqan shy­­­ǵys­tyń shyraıly shaha­ry de­ma­lý­shylardyń súıikti or­ny­na ǵana emes, jahandyq bız­­nes tý­rızminiń de ordasyna aınaldy. Se­bebi, Ámirlik sheteldik ınvestorlar úshin bar jaǵdaıdy jasady. Qala­nyń qarqyndy damýyna serpin ber­gen jobalardyń biri – Dýbaı halyq­ara­lyq qarjy ortalyǵy. Dýbaı qar­jy ortalyǵy «Dubai International Financial Centre» (DIFC) – salyq jeńil­digi qaras­ty­rylǵan offshorlyq aı­maq 2004 jyldan beri tabysty qyz­met etip kele jatyr. Offshor dep otyrǵanymyz – salyq­tar­dy oń­­taı­landyrý ádis­te­ri­niń biri. Ha­lyq­­aralyq qarjy orta­l­yǵy ınves­tor­­larǵa bar jaǵ­daıdy jasaǵan. Al­dymen sa­lyq­tan bosatty, sosyn aǵyl­shyn úlgisindegi quqyq júıesin engizdi. 

Dýbaı halyqaralyq qarjy orta­ly­ǵynyń tájirıbesine súıensek, or­talyq qarjy aına­ly­mynyń úshten eki bóligin qarjy ınstıtýttary, qalǵanyn qyzmet kórsetý salasy (aýdıt, zańgerlik keńester, meımanhanalar) qamtamasyz etedi eken. Iаǵnı olar da ortalyqtyń qa­tysýshylary, salyqtyń bar­lyq túrinen bosatylǵan jáne olar úshin eshqandaı ákim­shilik kedergiler joq. Bir sózben aıt­qanda, ekonomıkalyq aımaqta iri, orta jáne shaǵyn bıznestiń klasteri qalyp­tas­qan. Iаǵnı ınvestorlardyń kóp kelýi jańa kompanııalar men jańa jumys oryndarynyń ashylýyna sebep boldy.
Dýbaı modelin nazarǵa ala otyryp, Qazaqstanda halyq­ara­lyq qarjy ortalyǵyn qurý – ekonomıkalyq ósýdi qamtamasyz etetin basty baǵyt­tar­dyń biri sanalady. Sonymen qa­tar bul joba elimizdiń básekege qa­biletti memleket ekendiginiń aıqyn dáleli. 

Ǵalymjan KERIMBEK, 
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti qarjy kafedrasynyń meńgerýshisi, 
ekonomıka ǵylymdarynyń 
kandıdaty, dosent